MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
254
BOLALIK DAVRIDA OʻZLIGINI ANGLASH KOʻNIKMALARINI
SHAKLLANISHI TOʻGʻRISIDAGI PSIXOLOGIK QARASHLARNING
YUZAGA KELISHI
Begmatova Yulduz Nuraliyevna
Surxondaryo viloyati Denov tumani 43-maktab amaliyotchi psixologi
Annatatsiya: Ilk bolalik davridagi bolalarning xatti-harakalari ularning
xohish va hissiyotlari juda o’zgaruvchan bo’ladi.Masalan,bolaning yig’lashi hamda
yig’idan to’xtashi juda tez o’zgaradi.
Kalit so’zlar:o’zini anglash, krizis, psixik jarayonlar,muloqot, depressiv
xulq, tarbiya, psixologik koʻnikmalar, ruhiyat, emotsional holat
KIRISH
Insonning psixik rivojlanishi, uning shaxs sifatida shakllanishi o‘zini o‘zi
anglashining, ya’ni o‘zini jismoniy, ma’naviy hamda ijtimoiy mavjudot sifatida
anglashining qaror topishi bilan bog‘liq. 0‘zini-o‘zi anglashning rivojlanishi har bir
bolada o‘ziga xos tarzda kechadi. Biroq barcha bolalarda, odatda, hayotning birinchi
yili oxiriga kelib, o ‘zini-o‘zi anglashning paydo bo‘lganini tasdiqlovchi belgilar
kuzatiladi: bola o‘zini, o‘z tanasini uni o‘rab turgan fazodan ajrata boshlaydi. 0‘zini-
o‘zi anglashning keying rivojlanishi bolaning o‘z xohishlari va umuman, faoliyati
motivlarini anglashi bilan boʻliq boʻladi Ilk yoshdagi bolalarning yetakchi faoliyat
turi- o’rganish, predmetlar bilan manipulyativ harakat hisoblanadi.Ilk bolalik
davridan boshlab bola uni o’rab turgan predmetlarning xususiyatlarini va ular
orasidagi oddiy bog’liqliklarni anglashga harakat qiladi.
Bu davr aqliy rivojlanishning asosini, idrok va tafakkur harakatlarining yangi
ko’rinishlarini tashkil etadi.1 yoshli bola predmetlarni izchil, tizimli ravishda ko’rib
chiqa olmaydi.U asosan predmetning qandaydir bir ko’zga tashlanib turadigan
belgisiga o’z e’tiborini qaratadi va predmetlarni shu belgilariga ko’ra taniydi.Ilk
yoshdagi bolalarda ixtiyorsiz diqqat ustunligicha qolaveradi.Masalan, bola juda
berilib ertak eshitayotgan bo’lsa ham, xonaga birov kirib qolsa, uning diqqati
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
255
ixtiyorsiz shu ertakdan chalg’iydi.Diqqatning ko’p chalg’ishi bu yoshdagi bolalar
diqqatining xarakterli xususiyatidir, chunki psixik hayot doimiy ravishda tashqridan
bo’ladigan yangi o’zgaruvchilarga muhtoj bo’lib turadi.Ammo obyektga bo’lgan
qiziqish qancha aniq va ravshan bo’lsa, bolaning ixtiyorsiz diqqati shuncha barqaror
bo’ladi.
Ilk bolalik davridagi bolalarning xatti-harakalari ularning xohish va
hissiyotlari juda o’zgaruvchan bo’ladi.Masalan,bolaning yig’lashi hamda yig’idan
to’xtashi juda tez o’zgaradi.
Shavkat Mirziyoyev:”Biz uchun bolalarimizning ma’naviyati, bilimi,
sog’ligi eng muhim masala”.Bola tafakkurining rivojlanishi nutqning o’sishi bilan
mustahkam bog’langandir, nutqning o’sishi tafakkurning rivojlanishiga yordam
beradi, chunki so’z narsa, predmet va harakatlar bilan o’zaro munosabatda
bo’ladi.O’z navbatida, tafakkurning rivojlanish darajasi so’z zaxirasining oshishiga,
umuman, nutqning o’sishiga yordam beradi.
Ilk bolalik davri: go‘daklik davridan so‘ng rivojlanishning yangi bosqichi -
ilk bolalik (1-3 yosh) davri boshlanadi. Ilk bolalik davri bola hayotidagi eng
ahamiyatga molik, uning kelajakdagi psixologik rivojlanishini belgilab beruvchi
muhim davr hisoblanadi. Bu davrdagi rivojlanishning asosini bolaning to‘g‘ri
yurishi, muloqotga kirishishi va predmetli faoliyatni egallash xususiyatlari tashkil
etadi. Bu yoshdagi bolalar uchun idrok qilinayotgan predmet obrazlarining birbiriga
o'xshashib ketishi xarakterlidir. Masalan, ular olmani biladilar, olma bolaga bir
butunligicha tanish, lekin bola olmaning rangini ham, shaklini ham alohida holda
ajrata olmaydi. Predmetni har tomonlama ko‘ra bilish, ya’ni uni qismlarga ajratish,
belgi va turlariga qarab farqlash uni analiz qilish demakdir. Bu esa bolaga butunlikni
tushunish imkonini beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
256
Shu sababli, bolalarni yangi predmetlar bilan tanishtirganda, ularni bir-
biridan ajratib turadigan shakli, rangi va qismlariga e’tibor berish lozim. Mana
shunday tarbiyaviy ta’sir natijasida bolalarning predmetlar haqidagi tasavvurlari
o‘sadi. Bola bir yarim yoshga borganda, o‘zlari tez-tez uchratib turgan pred-
metlarni, ularning rangi, hajmi, shaklining o‘zgarishidan qat’i nazar, xatosiz tanib
oladilar. Bola ikki yoshga to‘lay deganda, tanish kuy va tovushlarni bilib oladi.
Borliqni bilish jarayonida bola o‘z hayotida va tevarak-atrofidagi kishilar turmushi-
da o‘rnatilgan tartibni tushuna boshlaydi. O’z – o’zini anglash bolaning ilk davridan
boshlanadi. O’z – o’zini anglash degani – yaxlit holda o’z ustida ishlash mazmunini,
o’z – o’zini tarbiyalash dasturini belgilaydi. Bola o‘z yaqinlaridan maqtov olishga
harakat qiladi. Ota-onalar tomonidan bolaning xatti-harakatlari va shaxsiy
xususiyatlariga beradigan ijobiy emotsional baholari ularda o‘zlarining layoqat va
imkoniyatlariga nisbatan ishonchini shakllantiradi. U o‘z ota-onasiga nihoyatda
qattiq bog‘langan bo‘lib, intizomli va itoatkor bo‘ladi. Ana shu bog‘liqlik sababli
bolaning asosiy ehtiyojlari qondiriladi, xavotirligi kamayadi. Onasi yonida bo‘lgan
bolalar ko‘proq harakat qiladilar va atrof-muhitni o‘rganishga intiladilar. Bu davrda
bola o‘z ismini juda yaxshi o‘zlashtiradi. Bola doimo o‘z ismini himoya qiladi, uni
boshqa ism bilan chaqirishlariga norozilik bildiradi. Kattalarning bola bilan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
257
qiladigan muomala-munosabati uning o‘zini alohida shaxs sifatida anglashini
boshlanishiga imkoniyat beradi.
Bu jarayon asta-sekinlik bilan amalga oshadi. Kattalarning bola bilan
qanday muomala qilishlariga qarab uning o‘z «Men»ini anglay boshlashi birmuncha
avvalroq yoki kechroq yuzaga kelishi mumkin. 3 yoshli bola o‘zini, o‘z xohish va
ehtiyojlarini qondirishi mumkin bo’lgan manba deb biladi va bu uning «Menga
bering», «Ko‘taring», «Men ham boraman» kabi talablarida ko‘rinadi. Uch yoshli
bolalar o‘zlarini o‘zgalar bilan taqqoslay boshlaydilar, bu- ning natijasida bolalarda
o‘z-o‘zini baholash vujudga keladi. Shu davrdan boshlab bolalarda mustaqil bo‘lish
ehtiyoji yuzaga keladi va bu ularning «o‘zim qilaman» qabilidagi so‘zlarida
namoyon bo‘ladi. 3 yoshdagi inqiroz: 3 yoshga kelib bola o‘zini kattalar bilan
taqqoslay boshlaydi va kattalar qilishi mumkin bo‘lgan (huquqi bo‘lgan), ular bajara
oladigan harakatlarni bajarishga intiladi. «Men katta bo‘lsam mashina haydayman»,
«Men sizga katta to’rt olib kelaman», «Mening yuzta qo‘g‘irchog‘im bo‘ladi» kabi
xohishlarini o‘z tili bilan ifodalaydi va u kelasi zamonda gapirsa ham o‘zining barcha
xohishlarini shu bugun amalga oshirishga harakat qiladi.Xulosa qilib aytadigan
bo’lsak ilk bolalik davrida bolaning “Meni” shakllana boshlaydi.O’zini boshqalarga
taqqoslay boshlaydi va o’zini baholaydi.Ilk bolalik davridagi bolaning yetakchi
faolyat – predmentlarni o’rganish, predmentlar bilan manipulyativ harakat
hisoblanadi.Bu yosh davrida bolaga o’zini anglashida yordam berish kerak ayniqsa
u bilan ko’proq muloqatda bo’lish kerak.
XULOSA
O’zi aytishadiku ilk bolalik davrida olingan tarbiya natijalari
qolgan barcha davirlarda seziladi deb. Shuning uchun farzandlarimiz hayotiga
befarq bo’lmaylik.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
Sh.A.Do’stmuhammedova,G.Baykunusva,G.Ziyaviddinova ”Umumiy
psixologiya “(Yosh davirlar va pedagogik psixologiya) 2020-yil
1.
Z.T.Nishanova,N.G’.Kamilova,D.U.Abdullayeva,M.X.Xolnazarova.”Rivojla
ni sh psixologiyasi pedagogik psixologiya”Toshkent- 2019-yil. N. Ismoilova,
D.Abdullayeva “Ijtimoiy psixologiya” Toshkent-2013.
