MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
250
BOLALARDA DIQQAT BARQARORLIGINI TAʼMINLASHNING
MUHIM PSIXOLOGIK MASALALARI
Mirzanazarova Dilfuza Qurbonovna
Surxondaryo viloyati Boysun tumani 12-umumiy o'rta ta'lim maktabi
psixologi
Annotatsiya: Diqqatning barqaror bo’lishi bir qator shartlarga: diqqat
obektining mazmundorligiga , faoliyatga , ish bajarilayotgan vaziyatga , odamning
ruhiy holatiga va albatta , irodasi va qiziqishlariga bog’liq.
Kalit so’zlar: diqqat,xotira, tushkunlik, psixik jarayonlar, muloqot, ong,
tafakkur, mulohaza
KIRISH
Diqqat – bu ongni bir nuqtaga to’plab, muayyan obektga aktiv ( faol)
qaratilishiga aytiladi Ivanovning fikricha biz faoliyatimiz jarayonida idrok va
tasavvur qilgan har bitta narsa , o’y, fikr va rejalarimiz hamda har bitta qilgan
ishimiz va hodisalar diqqatning obekti bo’la oladi .
Shuni aytish joyizki diqqat vujudga kelishida ong bir nuqtaga to’planadi
hamda bu ong doirasining torayishini vujudga keltiradi. Bunday torayish natijasida
ong doirasi yanada yorqinlashadi. Agarda miyani ko’rish imkoniyati paydo
bo’ganda huddi shu jarayon vaqtida miyamiz ichida kichkina nurlarni uning
markazida kattaroq nurni ko’rishimiz mumkin edi .Olim I.P.Pavlov fikri bilan
aytganda biror bir yangi g’oya tug’ilayotgan yoki yaratayotgan inson miyasini
kuzataigan bo’lganimizda kichkina bir yorqin nurning u yoqdan bu yoqqa yurganini
ko’rgan bo’lardik.
Diqqat bo’inuvchanlik xususiyatiga egadir, diqqatimizni yo’naltirayotgan
obektga maksimal 35 daqiqa qarata olishimiz mumkin shu orada diqqat bir va undan
ko’p martta bo’linishi mumkin bu jarayonni biz sezmay ham qolamiz. Simultan
bo’linish diqqatning barqaror ishlashiga yordam beradi. Ayrim odamlarning fikri tez
chalg’iydigan bo’ladi – bu diqqat barqarorligi yetishmasligi bilan bog’liq holatdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
251
Diqqatning ma’lum vaqt oralig’ida saqlanishi diqqatning barqarorligi deb ataladi.
Agarda biror bir mashg’ulotga e’tibor bilan kirishilsa ushbu jaraoyon kuzatiladi. Bu
xususiyat inson qiziqishlari va kasbiga bog’liq ham bo’ladi . Shuncha vazifalarni
uddalashda diqqatning faqatgina o’zi emas boshqa kognitiv jarayonlar ham
qatnashadi. Aytish mumkinki, diqqatning barqarorligi har qanday sohada
muvaffaqiyatli faoliyat yuritishning eng muhim shartlaridan biridir. Ushbu bilish
jarayoni insonning atrofdagi borliqni va unda sodir bo’layotgan jarayonlarni idrok
etish jarayoni ravshanlashtiradi. Diqqatning barqarorligi – bu diqqatning
kontsentratsiyaning davomini bilgilaydigan xususiyat hamdir. Bundan xulosa qilib
diqqatning bir joyga to’planishida diqqat barqarorligi yetakchi rol o’ynaydi deyish
mumkin. Shuni ham ta’kidlash joizki, qabul qilingan ma’lumotlarning ishlashi va
hajmini asosan ushbu omil belgilaydi. Diqqat qanchalik barqaror bo’lsa faoliay
natijasi ham shunchalik samarali bo’ladi. Diqqatning barqaror yoki beqaror diqqat
turiga kirishini tartiblab belgilab beruvchi birorta ham me’yor, ko’rsatkich yo’q va
bunday omillarning bo’lishi ham mumkin emas. Bu vazifani diqqatning turi –
ixtiyoririy, ixtiyorsizligiga qarab, bajarilayotgan ma’lum bir faoliyatning mazmun
va natijasiga qarab turli xil baho berish mumkin.
Diqqatning barqaror bo’lishi bir qator shartlarga: diqqat obektining
mazmundorligiga , faoliyatga , ish bajarilayotgan vaziyatga , odamning ruhiy
holatiga va albatta, irodasi va qiziqishlariga bog’liq. Biz dunyoga kelganimizdan
boshlab olamga teran nigoh bilan qarab, har bir ovozga, qimirlagan bizga notanish
narsalarga u nima ekanligini bilish uchun bor diqqatimizni qaratamiz va shu zayilda
olamni tanishni boshlaymiz. Boshida qiziquvchanligimiz hamda begona
narsalarning barchasini bilishga harakat qilganimiz tufayli diqqatimiz beqaror, tez
bo’linuvchan bo’ladi bu aynan bolalik chog’larimizga to’g’ri keladi, biz buni
psixologiyada Ivan Pavlovich Pavlov tabiri bilan “bu nima gap” refleksi deb ataymiz
. Yosh davrlar xususiyatidan kelib chiqqan holda bu diqqatning bolalarga xos
holatidir. Xo’sh, diqqat deb o’zi nimaga aytiladi? Psixologiya fanida har xil ta’rif
beriladi, uni izohlashda esa psixologlar turli nazariyalarga asoslanadilar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
252
Agarda diqqat obekti qanchalik mazmundor bo’lsa , diqqat ham shunchalik
kuchli va barqaror bo’adi. Diqqatning barqarorligi iroda kuchi bilan ham o’lchanadi
ko’pincha, ixtiyorsiz (irodaviy) diqqatning barqarorligi ham faoliyat jarayonida
irodaning kuchi bilan ushlab turiladi . Iroda kuchimiz hamda qiziqishlarimiz
uyg’unligida eng qiyin vaziyatlarda ham o’z faoliyatimizga diqqatimizni jamlab
tura olamiz. Diqqatning rivojlanishi xususida L.C.Vigotskiy balalarda barqaror
diqqat sust rivojlanganligini keltirib, bu ixtiyorsiz diqqat sifatida namoyon bo’ladi
deb tushuntiradi.Bu jarayon 4,5 – 5 yoshga qadar saqlanib qoladi va bola uchun
normal holat sanaladi. Bizning tayanch qismimiz hisoblanmish diqqat doim ham biz
istagandek va bir xil ishlayvermaydi, unda ham ayrim buzilishlar sodir bo’ladi.
1. Parishonxotirlik – diqqatning cheklangan obektlariga uzoq vaqt
mobaynida qaratilib turilishining buzilishi . Bu buzilish asosan charchaganda ,
astenik xolatlarda kuzatiladi.
2.
Olimning e’tiborsizligi ( soxta parishonxotirlik) –diqqatni o’z
xayollarida jalb bo’lishi. U biron bir g’oya bilan band bo’lgan , o’z kechinmalariga
berilgan kishilarda kuzatiladi. Bu xolda bunday kishilar atrofidagi narsa, e’tibor
bermaydilar. Ichki diqqatni yuqori intensivligi va qiyin o’zgarishi bilan belgilanadi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
253
3.
Qarilik parishonxotirligi – diqqat jamlashning sust intensivligi
ko’chuvchanligining qiyinlashishi bilan belgilanadi.
4.
Diqqatning chalg’ishi – diqqatning kuchi qobiliyati meyoridan ortib
ketadi, buning natijasida bemorlar hech narsaga uzoq vaqt diqqatlariniqarata
olmaydi.
5.
Diqqatning inertligi – diqqatning patologik fiksatsiyasi, diqqatning bir
obektdan ikkinchisiga o’tish mexanizminig buzilishi.
6.
Aprozeksiya – diqqatning butunlay yo’qolib ketishi
XULOSA
Barcha narsaning kaliti takrorlash hamda mashqlantirish bo’lgani kabi
bizning miyamizga o’tadigan barcha bilimlarning kaliti hosoblanadigan
diqqatimizni ham doim mashqlantirib tursak bunday buzilishlarning ma’lum
miqdorda oldini olgan bo’lamiz. Bunday kuchli buzilishlarning oldini olish hamda
diqqat barqarorligini taminlashda bir necha xil usulllardan foydalansak bo’ladi.
Masalan, aylananadan tashqariga chiqmasdan bo’yash- bu boshlang’ich kichik usul
hisoblanadi, ammo diqqat barqarorligini ta’minlashda va diqqat buzilishlarning
oldini olishda ma’lum miqdorda samara bera oladi.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
I.P.Pavlov “Umumiy Psixologiya” Toshkent – 2008
2.
“Umumiy Psixologiya” o’quv qo’llanmasi
3.
E.G’.G’oziyevich “Umumiy Psixologiya”
4.
Ziyo net
