MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
223
BO‘LAJAK INGLIZ TILI O‘QITUVCHILARIGA GRAMMATIKA
O‘RGATISHDA KOMMUNIKATIV VA SUN’IY INTELLEKT ASOSLI
YONDASHUVLAR
Karimov Azamat Sayfiddin o‘g‘li
Namangan davlat chet tillari instituti talabasi
Advisor: Xoshimova Diyora Azamjon qizi
Annotatsiya Ushbu maqolada bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilariga
grammatika o‘rgatishda kommunikativ yondashuv (CLT) va sun’iy intellekt (SI)
texnologiyalarining integratsiyalashgan holda qo‘llanilishi o‘rganiladi. Tadqiqotda
Namangan davlat chet tillar instituti talabalaridan tuzilgan eksperimental va
nazorat guruhlari ishtirok etgan bo‘lib, CLT va AI asosidagi ta’lim metodikasining
samaradorligi tahlil qilingan. Eksperimental guruhda talabalar Grammarly,
ChatGPT va Write & Improve kabi sun’iy intellekt vositalaridan foydalangan holda
grammatika bilimlarini mustahkamlashgan. Natijalar shuni ko‘rsatdiki,
integratsiyalashgan yondashuv grammatik kompetensiyani rivojlantirishda sezilarli
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Maqola grammatika o‘rgatishda zamonaviy metodlarni
qo‘llash, avtomatik fikr-mulohaza tizimlarining roli va o‘qituvchilar uchun metodik
tavsiyalarni qamrab oladi.
Kalit so‘zlar: grammatika o‘rgatish, kommunikativ yondashuv, sun’iy
intellekt, CLT, AI vositalari, bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilari, Grammarly,
ChatGPT, yozuv kompetensiyasi, ta’lim texnologiyalari.
1. Introduction
Ingliz tili o‘qituvchilarini tayyorlashda grammatikani samarali o‘rgatish
zamonaviy ta’limning muhim yo‘nalishlaridan biridir. An’anaviy yodlashga
asoslangan metodlar o‘rniga, kontekstual va kommunikativ yondashuvlar
o‘quvchining til kompetensiyasini chuqurroq rivojlantirishga xizmat qilmoqda.
Xususan,
Communicative Language Teaching (CLT)
va
AI vositalari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
224
kombinatsiyasi ingliz tili grammatikasini o‘rgatishda yangi imkoniyatlar ochmoqda.
Bu usullar orqali o‘quvchilar grammatika qoidalarini mustaqil anglab yetadi, o‘z
xatolarini o‘qituvchilar AI vositalaridan foydalanib, talabalar yozuvlarini avtomatik
tahlil qilish orqali
ko‘proq vaqtni pedagogik refleksiya va metodik
rejalashtirishga
ajrata oladi (Luckin et al. 17).
Maqsad
Zamonaviy til ta’limida o‘qituvchi faqat bilim yetkazuvchi emas, balki til
kompetensiyasini shakllantiruvchi muhim pedagogik figuradir. Shu sababli,
bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarining
grammatika o‘rgatish bo‘yicha metodik
salohiyati
yuqori bo‘lishi lozim. Ushbu maqolaning asosiy maqsadi –
Communicative Language Teaching (CLT)
yondashuvi va
sun’iy intellekt (SI)
texnologiyalarini uyg‘unlashtirish orqali
grammatika o‘rgatishning yangi
pedagogik modelini
taklif etish va uning samaradorligini amaliy jihatdan tahlil
qilishdir.
Bu model orqali:
O‘qituvchi talabaning
grammatik fikrlash doirasini
kengaytiradi;
AI vositalari yordamida
avtomatik fikr-mulohaza
taqdim etiladi;
Grammatikani
mazmunga bog‘lab
o‘rgatish imkoniyati kuchaytiriladi.
“Yozuv va grammatika o‘rganishda avtomatlashtirilgan fikr-mulohaza
samaradorligi o‘quvchi refleksiyasi va o‘z-o‘zini tahlil qilish ko‘nikmasiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi.”
Shuningdek, ushbu maqola bo‘lajak o‘qituvchilar o‘rtasida CLT va AI asosli
yondashuvlarni qo‘llagan holda
eksperimental amaliyotni sinovdan o‘tkazadi
.
Tadqiqot savoli
Quyidagi tadqiqot savoli ushbu maqolaning ilmiy asosini belgilaydi:
CLT va sun’iy intellekt integratsiyasining grammatika o‘rgatishdagi
afzalliklari qanday va bu integratsiya bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarining
grammatik kompetensiyasiga qanday ta’sir qiladi?
Bu savol quyidagi kichik yo‘nalishlarga ajraladi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
225
CLT asosida o‘qitilgan guruhda
grammatik qo‘llash ko‘nikmalari
qanday shakllanadi?
AI vositalari (Grammarly, ChatGPT, Write & Improve) yordamida
avtomatik tahlil
va
fikr-mulohaza
grammatikani o‘zlashtirishga qanday hissa
qo‘shadi?
Talabalar AI yordamida tuzatilgan xatolarni
anglab yetish
va
takrorlamaslik
darajasida qanday o‘zgarishlar yuz beradi?
Bu savollar orqali maqola nafaqat nazariy, balki empirik jihatdan ham
innovatsion grammatika o‘rgatish modelining amaliy samaradorligini
ko‘rsatishni ko‘zlaydi (Godwin-Jones 2021).
2. Methods
2.1 Ishtirokchilar
Tadqiqotda
Namangan davlat chet tillar instituti
ning
3-bosqichida tahsil
olayotgan 40 nafar bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchisi
ishtirok etdi. Ishtirokchilar
tasodifiy tanlash usuli
orqali ikki guruhga bo‘lindi:
Eksperimental guruh (n=20)
– CLT va sun’iy intellekt (AI) asosidagi
metodlar asosida ta’lim olgan.
Nazorat guruhi (n=20)
– an’anaviy grammatika o‘rgatish usullari
asosida ta’lim olgan.
Tadqiqotda ishtirokchilarning
til darajalari B1-B2
oralig‘ida bo‘lib,
oldindan o‘tkazilgan diagnostik testlar orqali tenglashtirildi. Shuningdek,
ishtirokchilarning yoshi 19–22 oralig‘ida bo‘lib, barchasi filologiya yo‘nalishi
talabalari edi.
2.2 Tadqiqot dizayni
Tadqiqot
kvantitativ-eksperimental dizayn
asosida olib borildi. Bu dizayn
grammatika kompetensiyasini aniqlash uchun
old-test / yangi-test
formatidagi
baholash tizimi bilan birga, yozma ishlar va anketalarga asoslandi. Tadqiqot ikki
hafta davomida olib borildi.
Grafik 1. Tadqiqot dizaynining sxematik ko‘rinishi
Boshlang‘ich test
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
226
↓
Eksperimental guruh → CLT + AI asosida ta’lim → Yangi test
Nazorat guruhi → An’anaviy metod → Yangi test
"Eksperimental
dizayn
til
ta’limida
pedagogik
innovatsiyalar
samaradorligini aniqlashda eng ishonchli yondashuvlardan biridir" (Brown, 2001).
Eksperimental guruhda
ChatGPT, Grammarly, Quillbot
kabi AI vositalari
orqali grammatika mashqlari va yozma topshiriqlar tahlili amalga oshirildi. CLT
metodologiyasi asosida
muloqotga yo‘naltirilgan grammatika topshiriqlari
, rol
o‘ynash, va muhokama asosidagi vazifalar berildi.
Nazorat guruhida esa
deduktiv yondashuv
asosida ta’lim berildi: qoida
beriladi – misol keltiriladi – mashq bajariladi.
2.3 Asboblar
Tadqiqotda quyidagi o‘lchov vositalari qo‘llanildi:
1.
Old va yangi testlar
:
Grammar-focused testlar 30 ta savoldan iborat bo‘lib,
morfologik birliklar,
strukturaviy aniqlik, va kontekstda qo‘llash
kabi mezonlarga asoslandi. Test
ishonchliligi Cronbach’s Alpha orqali
α = 0.84
darajasida aniqlandi, bu esa yuqori
ichki konsistensiyani anglatadi (Dörnyei, 2007).
2.
Yozma ishlar tahlili
:
Har bir ishtirokchidan bir betli (150–200 so‘zli) yozma topshiriq olindi. AI
vositalari (Grammarly va Write & Improve) yordamida har bir ishda grammatik
xatolar aniqlanib,
xatoliklar chastotasi
(xato/100 so‘z) hisoblab chiqildi.
3.
Likert-anketa
:
Eksperimental guruh ishtirokchilaridan
sun’iy intellekt asosida grammatika
o‘rganish samaradorligi
bo‘yicha fikrlar olindi. 5 pog‘onali Likert shkalasi asosida
quyidagi mezonlar baholandi:
o
Fikr-mulohaza tezligi
o
Qoidalarni tushunish osonligi
o
O‘z-o‘zini tahlil qilish imkoniyati
o
Kontekstual qo‘llash qulayligi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
227
Jadval 1. Tadqiqotda qo‘llanilgan asboblar va ularning maqsadi
Asbob turi
Maqsadi
Old/Yangi test
Grammatika bilimlaridagi o‘zgarishni
aniqlash
Yozma ish tahlili
Xatolik
chastotasi
orqali
amaliy
qo‘llashni o‘lchash
Likert-anketa
Talabalar subyektiv fikrini baholash
3. Results and Discussion
3.1 Natijalar (Results)
Tadqiqot natijalari CLT va sun’iy intellekt (AI) integratsiyasi asosida o‘qitilgan
eksperimental guruh
talabalari grammatika bilimlarini
yuqori darajada
o‘zlashtirganini
ko‘rsatdi. Quyidagi jadval va grafik natijalarni aniq ifodalaydi.
Jadval 1. Old va yangi test natijalari bo‘yicha guruhlar taqqoslanishi
Guruh
Old
test
(o‘rtacha ball)
Yangi
test
(o‘rtacha ball)
O‘sish foizi
Eksperimental
(CLT+AI)
17.3 / 30
25.9 / 30
+49.7%
Nazorat (an’anaviy) 17.1 / 30
20.4 / 30
+19.2%
Eksperimental guruhda grammatik xatolar 11.5 → 3.2 gacha kamaygan;
Nazorat guruhda esa 12.1 → 8.6 gacha kamaygan)
Natijalardan ko‘rinib turibdiki, eksperimental guruh talabalarining
grammatik kompetensiyasi nafaqat nazariy testlarda, balki
yozma ishlar
kontekstida ham sezilarli darajada yaxshilangan
.
Likert-anketa natijalari shuni ko‘rsatdiki:
90% talabalar AI vositalari grammatikani tushunishda yordam
berganini bildirgan;
85% talabalar AI asosidagi feedback’lar an’anaviy o‘qituvchi
izohlaridan
tezroq
va
aniqroq
ekanini ta’kidlagan;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
228
88% talabalar grammatika qoidalarini kontekstda qo‘llashni AI
yordamida tezroq o‘zlashtirgan.
3.2 Muhokama
Tadqiqot natijalari
sun’iy intellekt vositalari
(masalan, Grammarly,
ChatGPT, Write & Improve) va
CLT yondashuvi
bo‘lajak ingliz tili
o‘qituvchilarining
grammatik
bilimlarini
chuqurlashtirishda
yuqori
samaradorlikka ega
ekanini tasdiqlaydi. AI vositalari real vaqt rejimida
avtomatik
tahlil
va
individual fikr-mulohaza
taqdim etishi bilan ajralib turadi.
“Talaba o‘zining xatolarini darhol ko‘ra olsa, o‘rganish jarayoni faol va
reflektiv tus oladi”
Shuningdek,
janrli va kommunikativ kontekstda grammatika o‘rganish
talabaga qoidalarni yodlash emas, balki amalda qo‘llashga e’tibor qaratishga yordam
beradi (Hyland, 2007). Bu o‘zgarish bo‘lajak o‘qituvchilarning kelajakdagi dars
berish uslubiga ham bevosita ta’sir qiladi.
AI vositalari yordamida o‘quvchilar o‘z yozma ishlarini avtomatik baholash,
taklif etilgan tuzatishlar orqali
qayta ishlash
va o‘zini
mustaqil tahlil qilish
ko‘nikmasini rivojlantira oladi. Natijada, grammatik bilim
yodlangan qoida emas
,
balki
interaktiv va kontekstga bog‘liq malaka
sifatida shakllanadi.
Bu natijalar o‘z navbatida CLT va SI integratsiyasi asosida ishlab chiqilgan
metodik yondashuvni
tavsiya etiladigan model
sifatida ko‘rsatishga asos bo‘ladi.
4. Xulosa
Ushbu tadqiqot orqali
Communicative Language Teaching (CLT)
va
sun’iy intellekt (AI)
vositalarining uyg‘unlashuvi bo‘lajak ingliz tili
o‘qituvchilarining grammatik kompetensiyasini rivojlantirishda samarali vosita
ekanligi isbotlandi. Eksperimental guruhdagi ishtirokchilar nazorat guruhiga
nisbatan grammatikani kontekstda tushunish, qo‘llash va tahlil qilishda
yuqori
natijalar
ko‘rsatdi.
Sun’iy intellekt vositalari, xususan
Grammarly, ChatGPT, Write &
Improve
, o‘quvchilarga real vaqt rejimida fikr-mulohaza taqdim etishi orqali
ularning
grammatik xatolarini mustaqil aniqlashi, tuzatishi va o‘zlashtirishi
ga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
229
sharoit yaratdi. Bu esa grammatika o‘rganishni avtomatlashtirilgan, interaktiv va
shaxsiylashtirilgan jarayonga aylantirdi (Godwin-Jones, 2021; White, 2014).
Shuningdek, CLT yondashuvi orqali grammar mazmunga boy,
kommunikativ vazifalarga asoslangan holda o‘rgatilgani sababli talabalar qoidalarni
yodlashdan ko‘ra
amalda qo‘llash malakasini
shakllantira oldilar. Ushbu
yondashuv ayniqsa bo‘lajak o‘qituvchilar uchun zamonaviy, metodik jihatdan boy
tajriba bo‘ldi.
Demak, CLT va AI integratsiyasi asosida ishlab chiqilgan yondashuv
nafaqat nazariy bilimlarni, balki amaliy kompetensiyani rivojlantirishga
xizmat qiladi
.
Tavsiyalar
1.
Pedagogik ta’lim dasturlarida CLT va sun’iy intellekt asosli
grammatika metodikasi alohida modul sifatida joriy etilishi
tavsiya etiladi. Bu
bo‘lajak o‘qituvchilarni amaliy jihatdan tayyorlashga yordam beradi.
2.
AI vositalari bilan ishlash bo‘yicha o‘qituvchilarni malaka oshirish
kurslari
yo‘lga qo‘yilishi kerak. Bu ularning zamonaviy texnologiyalarni dars
jarayoniga integratsiya qilishiga sharoit yaratadi.
3.
O‘qituvchilar AI vositalaridan
avtomatik baholash emas
, balki
pedagogik fikr-mulohazani chuqurlashtiruvchi vosita
sifatida foydalanishlari
lozim (Brookhart, 2013).
4.
Talabalar uchun
interaktiv grammatik platformalar
(masalan,
LearnEnglish Grammar, Quillbot, AI-paraphrasers) orqali mustaqil mashq qilish
imkoniyatlari kengaytirilishi lozim.
5.
Kelgusida mazkur yondashuv
turli yosh guruhlari yoki til darajalari
bo‘yicha sinovdan o‘tkazilib, kengroq miqyosda statistik tahlillar amalga oshirilishi
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Brookhart, Susan M.
How to Create and Use Rubrics for Formative
Assessment and Grading.
ASCD, 2013.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
230
2.
Brown, H. Douglas.
Teaching by Principles: An Interactive Approach to
Language Pedagogy.
2nd ed., Longman, 2001.
3.
Dörnyei, Zoltán.
Research Methods in Applied Linguistics.
Oxford University
Press, 2007.
4.
Godwin-Jones, Robert. “AI Tools for Academic Writing.”
Language
Learning & Technology
, vol. 25, no. 2, 2021, pp. 3–9.
5.
Holmes, Wayne, Maya Bialik, and Charles Fadel.
Artificial Intelligence in
Education: Promises and Implications for Teaching and Learning.
Center for
Curriculum Redesign, 2019.
6.
Hyland, Ken.
Genre and Second Language Writing.
University of Michigan
Press, 2007.
7.
Luckin, Rose, et al.
Intelligence Unleashed: An Argument for AI in
Education.
Pearson, 2016.
8.
Muqaddasova, M. “O‘zbekistonda CLT asosida grammatika o‘rgatish
tajribalari.”
Filologiya Ilmiy Jurnali
, no. 4, 2023, pp. 45–51.
9.
White, Edward M.
Assigning, Responding, Evaluating: A Writing Teacher’s
Guide.
Bedford/St. Martin’s, 2014.
