MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
410
EKOLOGIK OMILLARNING BRONXIAL ASTMA RIVOJLANISHI VA
OG‘IRLIGIGA TA’SIRI: TIBBIY-BIOLOGIK YONDASHUV
1
.Norqulova Y.R.,
2
.Akramova Sh.R
1.
TDTU 2-davolash fakulteti, 5-kurs talabasi,
2.
TDTU 2-davolash fakulteti 5- kurs talabasi
3.
Annotatsiya: Bronxial astma — surunkali yallig‘lanishli kasallik bo‘lib,
genetik moyillik bilan birga tashqi muhit omillari, ayniqsa, atmosfera havosining
ifloslanishi orqali qo‘zg‘atiladi va og‘irlashadi. Ushbu maqolada atrof-muhitdagi
ifloslantiruvchi moddalarning (PM2.5, NO₂, SO₂, O₃, CO) bronxial astma
rivojlanishiga ta’siri, immunologik va patofiziologik mexanizmlari, epidemiologik
faktlar asosida yoritiladi. Oxirgi yillardagi ilmiy adabiyotlar tahlili asosida, havo
ifloslanishi astmaning boshlanishi, xurujlar soni va og‘irligini oshiruvchi asosiy
faktor ekanligi isbotlangan (1, 2, 3).
Kalit so‘zlar: bronxial astma, havo ifloslanishi, PM2.5, NO₂, oksidlovchi
stress, allergik yallig‘lanish, IgE, CD4+ Th2.
Kirish
Bronxial astma (BA) bugungi kunda dunyo bo‘yicha 334 milliondan ortiq insonda
qayd etilgan bo‘lib, JSST prognoziga ko‘ra, 2025-yilga borib bu raqam 400
millionga yetadi (1). Bronxial astmaning rivojlanishida genetik predispozitsiya bilan
bir qatorda ekologik omillar, ayniqsa atmosfera havosining sifatiga bevosita bog‘liq
omillar muhim rol o‘ynaydi (2). Zamonaviy ilmiy yondashuvlar BA ning
multifaktorial kasallik ekanligini, unda tashqi muhit — ayniqsa atmosfera
ifloslanishi immun va hujayraviy mexanizmlar orqali kasallikni nafaqat boshlashi,
balki og‘irlashtirishini ham ko‘rsatadi (3, 4).
Asosiy qism
Atmosfera ifloslantiruvchi moddalar va ularning sog‘liqqa ta’siri
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
411
Tadqiqot:
Lancet Planetary Health (2019)
nashrida keltirilishicha, havo
ifloslanishi darajasi har 10 µg/m³ PM2.5 ga oshganida astma bilan kasallanish xavfi
15% ga ortadi (2).
Immunologik va patofiziologik mexanizmlar
PM2.5 zarrachalari makrofaglar tomonidan aniqlanib, IL-1β, TNF-α
kabi proinflamator sitokinlar ajraladi (4).
CD4+ Th2 hujayralarining faollashuvi natijasida IL-4, IL-5, IL-13
ajraladi va bu IgE ishlab chiqarilishiga olib keladi (4).
Oksidlovchi stress natijasida bronxial epiteliyda shish, mukus
gipersekresiyasi va giperreaktivlik yuzaga keladi (2, 4).
Surunkali yallig‘lanish bronxial devorda remodellasiyaga olib keladi
(3, 4).
Statistik va epidemiologik ma’lumotlar
AQSh:
2020-yilgi
CDC
ma’lumotlariga ko‘ra, havo sifati past bo‘lgan
shaharlarda bolalar orasida BA uchrashi 21% ga yuqori (3).
Hindiston:
Dehlida yashovchi bolalar orasida BA darajasi 25%, havosi
nisbatan toza hududlarda esa 9% atrofida (5).
O‘zbekiston:
2019-yil
statistik
ma’lumotlariga
ko‘ra,
sanoatlashtirilgan hududlarda BA ko‘rsatkichi umumiy respublika o‘rtachasidan
1.5–2 baravar yuqori (6).
Homiladorlik va bolalik davrida ekologik tahdid
Homiladorlik davrida havo ifloslanishiga uchragan onalarning
farzandlarida astma rivojlanish xavfi
1.8 barobar
yuqori (7).
PM2.5 zarrachalari homila plasentasiga o‘tishi va embriogenezga ta’siri
isbotlangan (
Nature Communications, 2019
) (7).
Ko‘krak yoshidagi bolalar ekologik xavflarga eng sezuvchan qatlam
hisoblanadi (5, 6).
Profilaktik va sog‘lomlashtirish choralari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
412
Yashil infratuzilmani rivojlantirish, sanoat chiqindilarini nazorat qilish
(1, 2).
Ekologik riskga ega hududlarda astma skriningi, allergenlarga qarshi
emlash (4).
Havo filtrlari, niqoblar, allergenlardan saqlanish (2, 5).
Xulosa
Bronxial
astma rivojlanishida ekologik omillar, ayniqsa, atmosfera havosining ifloslanishi
asosiy etiologik va og‘irlashtiruvchi omil sifatida isbotlangan. PM2.5, NO₂ va
boshqa moddalarning yallig‘lanishli-immun javoblarni faollashtirishdagi roli
bugungi kunda molekulyar biologiya, immunologiya va klinik epidemiologiya
doirasida o‘rganilmoqda (2, 3, 4). Ushbu muammoni hal qilishda davlat, tibbiyot va
jamiyat birgalikda harakat qilishi lozim (1, 3, 6).
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
World Health Organization. Asthma.
2.
Brunekreef B, Holgate ST. Air pollution and health.
Lancet
. 2002;360:1233–
1242.
3.
Pope CA III, Dockery DW. Health effects of fine particulate air pollution:
lines that connect.
J Air Waste Manag Assoc.
2006;56(6):709–742.
4.
Carlsten C. et al. Traffic-related air pollution and allergic disease.
Curr Opin
Allergy Clin Immunol
. 2015;15(5):400-406.
5.
Rajesh, T. et al. (2021). Urban air pollution and asthma prevalence in children.
Environmental Research
, 195:110864.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi statistik byulleteni,
2019.
7.
Nature Communications (2019). Ambient air pollution particles in placental
tissue.
Nat Commun
. 10, 3866.
