MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
405
IJTIMOIY TARMOQLAR YOSHLAR XULQ-ATVORINI
SHAKLLANTIRUVCHI OMIL SIFATIDA
Mirzaxamdamova Odina Mirzoxid qizi
Farg‘ona davlat universiteti Tarix fakulteti
Sotsiologiya yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
Annotatsiya: Mazkur ilmiy maqolada zamonaviy raqamli muhitning
ajralmas qismiga aylangan ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar xulq-atvoriga
ko‘rsatadigan ta’siri sotsiologik va psixologik jihatdan chuqur tahlil qilinadi.
Mavzuning dolzarbligi, ayniqsa, global axborot oqimi sharoitida yosh avlodning
ongini shakllantirishda ijtimoiy tarmoqlar muhim rol o‘ynayotganida namoyon
bo‘ladi. Tadqiqotda yoshlar xulq-atvorining asosiy ko‘rsatkichlari (axloqiy
qadriyatlar, ijtimoiy me’yorlarga munosabat, shaxsiy identitet, taqlid, o‘ziga baho
berish va boshqalar) ijtimoiy tarmoqdagi faoliyat bilan qanday bog‘liq ekani
o‘rganilgan.
Maqolada Bandura, Giddens, Castells, Bauman kabi olimlarning ijtimoiy
ta’sir va kommunikatsiya nazariyalariga tayanilgan holda, ijtimoiy tarmoqlarning
yoshlar ongida virtual va real haqiqat o‘rtasidagi farqlarni yo‘q qilayotgani ilmiy
asosda yoritiladi. Shuningdek, yoshlarning axborotni qabul qilish darajasi, tanqidiy
fikrlash ko‘nikmalari, virtual ijtimoiy solishtirish (masalan, mukammallik sindromi,
FOMO) kabi hodisalarning salbiy oqibatlari ko‘rsatib beriladi.
Maqolada O‘zbekiston yoshlari orasida olib borilgan kuzatuvlar va empirik
misollar orqali ijtimoiy tarmoqlarning milliy mentalitet, tarbiya va axloqiy
immunitetga ko‘rsatadigan ijobiy va salbiy ta’siri amaliy jihatdan tahlil etilgan.
Natijada, muallif tomonidan ijtimoiy tarmoqlarda yoshlarning ongli ishtirokini
rag‘batlantirish, media savodxonlikni oshirish, va raqamli madaniyatni
rivojlantirish bo‘yicha aniq takliflar ilgari suriladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
406
Mazkur tadqiqot yoshlar bilan ishlovchi mutaxassislar, sotsiologlar,
psixologlar hamda pedagoglar uchun amaliy va nazariy ahamiyatga ega bo‘lib,
ijtimoiy tarmoq fenomenini chuqur tushunishga yordam beradi.
Kalit so‘zlar: ijtimoiy tarmoqlar, yoshlar xulq-atvori, sotsiologik ta’sir,
axloqiy qadriyatlar, virtual realilik, FOMO sindromi, media savodxonlik, raqamli
madaniyat, ijtimoiy solishtirish, axloqiy immunitet, ijtimoiy ta’sir nazariyalari,
yoshlarning identiteti, psixologik ta’sir, trendlar, kommunikatsiya, taqlid
mexanizmi, raqamli tarbiya.
Bugungi global informatsion jamiyatda yoshlarning hayot tarziga kuchli
ta’sir ko‘rsatayotgan ijtimoiy tarmoqlar tobora dolzarb mavzuga aylanmoqda.
Facebook, Instagram, TikTok, Telegram kabi platformalar nafaqat muloqot vositasi,
balki xulq-atvor, qadriyatlar, hatto shaxsiy tanlovlarga ham bevosita ta’sir
ko‘rsatuvchi omillarga aylandi. Ayniqsa, yoshlar orasida virtual dunyo bilan real
hayot o‘rtasidagi chegaralar tobora noaniq bo‘lib bormoqda. Shu sababli ushbu
maqolada ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar xulq-atvoriga ko‘rsatadigan sotsiologik va
psixologik ta’sirlari tizimli tarzda o‘rganiladi. Tadqiqotning maqsadi – ijtimoiy
tarmoqlar yoshlar axloqiy-psixologik xulq-atvorining shakllanishida qanday rol
o‘ynayotganini tahlil qilish, mavjud xavf va imkoniyatlarni aniqlashdir.
Ijtimoiy tarmoqlar sotsiologiyada kommunikatsiya vositasi sifatida qaraladi.
Castell’s (2000) ning “Axborot jamiyati” nazariyasiga ko‘ra, zamonaviy insonlar
tarmoq orqali ong shakllantiradi. Giddens esa “strukturatsiya nazariyasi”da shaxs va
ijtimoiy tizim o‘zaro bog‘liq ekanini asoslaydi. Ayniqsa, Bandura tomonidan ilgari
surilgan “ijtimoiy o‘rganish nazariyasi” (social learning theory) ijtimoiy tarmoqlar
orqali yoshlar boshqalarga taqlid qilish, xulqiy model olish imkoniga ega bo‘lishini
ta’kidlaydi. Yoshlar – hali shaxsiy identiteti to‘liq shakllanmagan, tashqi ta’sirlarga
ochiq qatlamdir. Shu bois virtual makonda ko‘rilgan kontentlar, ko‘p kuzatuvchili
“influencer”lar, “trend” va “challenge”lar yoshlarning ongiga ongli yoki ongsiz
ravishda ta’sir qiladi. Bu esa ularning dunyoqarashi, xulqiy orientatsiyasi va ijtimoiy
moslashuv darajasini belgilab beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
407
Ijtimoiy tarmoqlar yoshlar xulq-atvoriga ko‘p qirrali ta’sir ko‘rsatadi.
Avvalo, ular
axloqiy qadriyatlarga
bevosita ta’sir etadi. Masalan, senzurasiz
kontent, zo‘ravonlik yoki haddan tashqari ochiq-oshkora videolar orqali yoshlar or-
nomus, madaniyat, va hayoli tozalik kabi qadriyatlardan uzoqlashishi mumkin.
Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlar
ijtimoiy solishtirish
va “ideal hayot”
sindromini kuchaytiradi. Ko‘pchilik mashhur bloggerlarning yashash tarzi, tashqi
ko‘rinishi yoki yutuqlari bilan o‘zini solishtirib, o‘zini yetarsiz deb his qilish
holatlari (FOMO – Fear of Missing Out) kuzatilmoqda.
Yana bir ta’sir –
ijtimoiy izolyatsiya
. Virtual muloqot kuchaygani sari
yoshlar real hayotda muloqot qilish ko‘nikmalaridan uzoqlashmoqda. Shu bilan
birga, ijtimoiy tarmoqlar ayrim yoshlarni
radikal mafkuraviy oqimlar
ga jalb qilish
vositasi sifatida ham ishlatilmoqda. Bu esa yoshlarning ongli tanlov qilish
qobiliyatiga tahdid tug‘diradi.
O‘zbekiston yoshlari orasida olib borilgan so‘rovnomalar va kuzatuvlar
shuni ko‘rsatadiki, 14-25 yosh oralig‘idagi foydalanuvchilarning katta qismi
ijtimoiy tarmoqlarda har kuni kamida 3-4 soat vaqt o‘tkazadi. 2023-yilgi “Yoshlar
ijtimoiy holati” monitoringi natijalariga ko‘ra, yoshlarning 67% ijtimoiy
tarmoqlarda ko‘rgan turmush tarzini ideal deb hisoblaydi. Bu esa real hayotga
nisbatan norozilikni kuchaytiradi. TikTok va Instagram platformalarida mashhur
bo‘lgan trendlar (masalan, “glow up”, “lifestyle vlogs”, “pranks”) yoshlar orasida
xatti-harakatlar, mimika, kiyinish madaniyatini o‘zgartirmoqda. Bu nafaqat tashqi,
balki ichki – shaxsiy qadriyatlarga ham ta’sir etmoqda.
Ijtimoiy tarmoqlar ta’siriga qarshi immunitet – bu yoshlarning
tanqidiy
fikrlash
,
axborot filtrlay olish
, va
shaxsiy qadriyatlarga sodiqlik
qobiliyatidir.
Biroq bu ko‘nikmalar ko‘pchilik yoshlar orasida hali to‘liq shakllanmagan. Shu
sababli ular manipulyatsiyaga, stereotiplarga va ijtimoiy bosimga oson tushib
qolmoqda. Ayni paytda, ijtimoiy tarmoqlar
ijtimoiy ongni uyg‘otish, axborot olish,
ma’rifiy kontentlar orqali tarbiya berish vositasi
sifatida ham foydalanilishi
mumkin. Masalan, sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qiluvchi sahifalar, vatanparvarlik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
408
ruhidagi bloglar, yoki yoshlar salohiyatini oshiruvchi vebinarlar bu boradagi ijobiy
namunadir.
Ijtimoiy tarmoqlar haqida ilmiy fikrlar turlicha. Bir qarashga ko‘ra, ular
demokratik ifoda vositasi, har kimga ovoz berish imkoniyatini taqdim etadi.
Masalan, Z. Bauman fikricha, zamonaviy insonlar suyuq jamiyatda yashaydi va
ijtimoiy tarmoqlar ularga identitet yasashga yordam beradi. Boshqa bir yondashuv
esa bu platformalarni axloqiy inqiroz manbai deb ko‘radi. Bunday mutaxassislar
yoshlarning ijtimoiy tarmoqlarda real hayotdan begonalashib, virtual dunyoda
“yolg‘on men” obrazini yaratishlariga e’tibor qaratadilar. Ikkala fikrni tahlil qilgan
holda shunday xulosa qilish mumkinki, ijtimoiy tarmoqlar vosita sifatida neytral,
ammo undan qanday foydalanish – jamiyat va shaxsga bog‘liq.
Maqola asosida quyidagi takliflar ilgari suriladi:
1.
Ta’lim muassasalarida media va raqamli savodxonlik darslarini joriy
etish.
2.
Ota-onalar va pedagoglar uchun maxsus seminarlar tashkil qilish:
“Farzandingizning virtual hayotini tushuning”.
3.
Yoshlar o‘rtasida axloqiy immunitetni mustahkamlovchi ijtimoiy
kampaniyalar: “Ongli tanlov”, “Raqamli madaniyat haftaligi”.
4.
Ijtimoiy tarmoq platformalari orqali ijobiy kontentlar yaratish va targ‘ib
qilish uchun davlat tomonidan grantlar ajratish.
Yoshlarning shaxsiy rivojlanishida ijtimoiy tarmoqlar kuchli ta’sir kuchiga
ega bo‘lib, ularning xulq-atvori, qadriyati, va qarorlariga bevosita ta’sir
ko‘rsatmoqda. Ushbu maqola ijtimoiy tarmoqlarning ikki tomonlama – ijobiy va
salbiy – ta’sirlarini yoritgan holda, yoshlar bilan ishlovchi mutaxassislar uchun zarur
bo‘lgan tavsiyalarni taqdim etadi. Eng muhimi, yoshlar raqamli makonda
yashayotgan avlod sifatida nafaqat iste’molchi, balki ongli tanlov qiluvchi shaxs
sifatida shakllanishlari lozim. Shunday ekan, bizning vazifamiz – ularni bu yo‘lda
qo‘llab-quvvatlash va yo‘naltirishdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
409
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
BANDURA, A. (1977).
SOCIAL LEARNING THEORY
. ENGLEWOOD
CLIFFS, NJ: PRENTICE-HALL.
2.
CASTELLS, M. (2010).
THE RISE OF THE NETWORK SOCIETY: THE
INFORMATION AGE: ECONOMY, SOCIETY, AND CULTURE
. WILEY-
BLACKWELL.
3.
GIDDENS, A. (1991).
MODERNITY AND SELF-IDENTITY: SELF AND
SOCIETY IN THE LATE MODERN AGE
. STANFORD UNIVERSITY PRESS.
4.
BAUMAN, Z. (2000).
LIQUID MODERNITY
. CAMBRIDGE: POLITY
PRESS.
5.
JENKINS, H. (2006).
CONVERGENCE CULTURE: WHERE OLD AND
NEW MEDIA COLLIDE
. NEW YORK: NYU PRESS.
6.
BOYD, D. (2014).
IT’S COMPLICATED: THE SOCIAL LIVES OF
NETWORKED TEENS
. YALE UNIVERSITY PRESS.
7.
LIVINGSTONE, S., & BRAKE, D. R. (2010).
ON THE RAPID RISE OF
SOCIAL NETWORKING SITES: NEW FINDINGS AND POLICY IMPLICATIONS
.
CHILDREN & SOCIETY, 24(1), 75–83.
8.
KARIMOV, I. A. (1997).
YUKSAK MA’NAVIYAT – YENGILMAS KUCH
. T.:
MA’NAVIYAT.
9.
SOBIROVA,
M.
(2022).
“RAQAMLI
KOMMUNIKATSIYA
VOSITALARINING O‘ZBEK YOSHLARI ONGIGA TA’SIRI”.
O‘ZBEKISTON
IJTIMOIY FANLARI JURNALI
, №2.
