MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
165
JADIDLAR HARAKATI VA MILLIY UYG‘ONISHNING
ILDIZLARI
Abduqahorov Anvarjon Alijon o‘g‘li
Navoiy Davlat Universiteti Tarix fakulteti
Annotatsiya: Ushbu maqolada XIX asr oxiri va XX asr boshlarida
shakllangan jadidlar harakatining tarixiy, siyosiy va madaniy ildizlari tahlil
qilinadi. Harakatning Turkiston jamiyatidagi ijtimoiy-ma'rifiy uyg‘onishga
qo‘shgan hissasi ochib beriladi. Tadqiqotda tarixiy manbalar va zamonaviy ilmiy
qarashlar asosida jadidchilik harakatining milliy uyg‘onish jarayonidagi o‘rni
yoritilgan.
Kalit so‘zlar: jadidchilik, milliy uyg‘onish, ma’rifatparvarlik, islohot,
madaniy meros.
Introduction (Kirish)
XIX asrning ikkinchi yarmida Turkiston mintaqasida ro‘y bergan siyosiy,
madaniy va ijtimoiy o‘zgarishlar mahalliy ziyolilarni yangi yo‘nalishdagi tafakkurga
yetakladi. Rossiya imperiyasining istilochilik siyosati, zamonaviy ilm-fan
taraqqiyoti va islom dunyosidagi islohotchilik harakatlari ta’sirida O‘rta Osiyoda
jadidchilik deb atalgan ma’rifiy harakat shakllandi. Jadidlar jamiyatni uyg‘otish,
milliy o‘zlikni anglash, zamonaviy bilimlarni targ‘ib etish orqali Turkistonning
kelajagini ta’minlashga intildilar. Ushbu maqolada jadidchilik harakatining ildizlari,
shakllanish sabablari va milliy uyg‘onishdagi o‘rni ilmiy jihatdan tahlil qilinadi.
Jadidchilik harakati nafaqat Turkiston, balki butun musulmon sharqida
boshlangan yangilanish, ma’rifat va taraqqiyot harakatining bir bo‘lagi bo‘lib, uning
ildizlari XIX asrning o‘rtalariga, xususan, Ismoil Gasprinskiyning faoliyatiga borib
taqaladi. "Tilde, fikrda, ishda birlik" shiori ostida u boshlagan faoliyat Turkistondagi
ilg‘or ziyolilar orasida katta ta’sir uyg‘otdi. Bu ziyolilar mustamlaka siyosati ostida
ezilayotgan xalqni uyg‘otish uchun yangi ta’lim tizimini joriy etish, matbuotni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
166
rivojlantirish, ayollar erkinligini qo‘llab-quvvatlash kabi muhim masalalarni
ko‘tarib chiqdilar.
Bu jarayonlar natijasida shakllangan jadidchilik harakati xalq orasida
yangicha dunyoqarash, erkin fikrlash, ilmga chanqoqlik va zamonaviylikni qadrlash
g‘oyalarini yoydi. Milliy uyg‘onish aynan shu harakat orqali shakllandi va Turkiston
xalqining keyingi siyosiy va madaniy taqdiriga bevosita ta’sir ko‘rsatdi.
Methodology (Metodologiya)
Tadqiqot tarixiy-taqqoslama va tizimli yondashuv asosida olib borildi.
Jadidchilik harakati bo‘yicha mavjud tarixiy manbalar, jadid adabiyoti, ularning
nashrlari (masalan, "Taraqqiy", "Shuhrat", "Sadoyi Turkiston") hamda zamonaviy
tarixchilar (Xasanboy Do‘stmuhammad, Bahodir Karim, Anvar Murodov va
boshqalar) tomonidan yozilgan asarlar tahlil qilindi. Shuningdek, ijtimoiy-siyosiy
kontekst va u davrdagi xalqning ahvoli, diniy-ma’rifiy holati ham e’tiborga olindi.
Tadqiqot davomida qator birlamchi manbalar, jumladan, 1906–1917 yillarda
faoliyat yuritgan "Taraqqiy", "Shuhrat", "Sadoyi Turkiston" singari jadid matbuot
nashrlari tahlil qilindi. Ulardagi maqolalar vositasida jadidlar qanday g‘oya va
maqsadlar yo‘lida kurash olib borganliklari aniqlashtirildi.
Yana bir muhim uslubiy yondashuv – jadidchilik harakatining geosiyosiy
kontekstda o‘rganilishidir. Jumladan, Rossiya imperiyasi siyosatining Turkiston
o‘lkasida qanday ijtimoiy va ma’naviy muhit yaratgani tahlil qilinib, jadidlarning bu
muhitga bo‘lgan munosabati ochib berildi.
Shuningdek, madaniy antropologiya nuqtayi nazaridan qadimgi Turkiston
xalqining an’anaviy hayot tarzidagi o‘zgarishlar, ta’lim tizimining evolyutsiyasi va
diniy qadriyatlarning zamonaviylik bilan qanday muvozanatlashtirilgani o‘rganildi.
Yozma manbalardan tashqari, tarixiy xotiralar, tarjimai hollar hamda ilmiy-nazariy
izohlar muhim metodik asos bo‘lib xizmat qildi.
Results (Natijalar)
Tadqiqot davomida quyidagi muhim natijalarga erishildi:
Jadidchilik harakati Turkiston mintaqasida Rossiya mustamlakachiligi
davrida milliy o‘zlikni saqlash va uyg‘otish vositasi bo‘lgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
167
Harakatning asosiy maqsadi – xalqni ilmga, taraqqiyotga chorlash, eski
usuldagi madrasalarning o‘rniga yangi usuldagi maktablar tashkil qilish bo‘lgan.
Jadid ziyolilari (Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abdurashidxonov,
Mahmudxo‘ja Behbudiy, Ismoil Gasprinskiy va boshqalar) milliy uyg‘onishning
poydevorini yaratgan.
Ularning asarlari va faoliyati jamiyatda ma’rifatli, zamonaviy tafakkurli
avlodni shakllantirishga xizmat qilgan.
Jadidlar o‘z faoliyatida islomiy qadriyatlarni zamonaviy dunyoqarash
bilan uyg‘unlashtirishga intilganlar.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, jadidlar faoliyati Turkiston
jamiyatining har bir qatlamiga ma’rifatparvarlik g‘oyalarini olib kirishga xizmat
qilgan. Jumladan:
Ta’lim sohasida
: eski maktab-madrasalarning o‘rnini yangi usuldagi,
ya’ni darslikka asoslangan, dars jadvali va rejalashtirilgan o‘qitish tizimi egallay
boshladi. Bu tizim orqali savodli, dunyoqarashi keng yosh avlod yetishib chiqdi.
Ayollar huquqlari masalasida
: jadidlar orasida ayollarni ilmli bo‘lishi
kerakligi, ularning jamiyatdagi o‘rni muhimligi haqida ilg‘or fikrlar ilgari surildi.
Ayniqsa, Avloniy va Behbudiy o‘z asarlarida ayollar savodxonligini millatning
taraqqiyoti bilan bog‘lashgan.
Adabiyot va dramaturgiyada
: jadidlar sahna asarlari orqali xalqni
ongli hayotga da’vat etdilar. Masalan, Behbudiyning "Padarkush" asari o‘z davri
uchun ijtimoiy fojia sifatida qabul qilinib, xalqni tarbiyalash vositasiga aylangan.
Milliy o‘zlik va til masalasi
: jadidlar o‘z maqolalari, darsliklari va
she’riy asarlari orqali ona tilini asrash, rivojlantirish va ilm-fan tiliga aylantirish
g‘oyalarini ilgari surdilar. Avloniy "Turkiy guliston yoxud axloq" asari orqali til,
axloq, madaniyat va dunyoqarash masalalarini muhimlik darajasida birlashtirib
ko‘rsatdi.
Shuningdek, jadidlarning ayrimlari siyosiy harakatlarda ham faol qatnashib,
milliy mustaqillik g‘oyalarini targ‘ib qildilar. Ular Turkiston o‘lkasida ozodlik,
o‘zligini tiklash va taraqqiyotga erishish yo‘lida o‘z hayotlarini fido etdilar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
168
Discussion (Muhokama)
Jadidchilik harakati nafaqat ma’rifiy harakat sifatida, balki keng qamrovli
milliy uyg‘onish harakati sifatida ham ahamiyatlidir. Bu harakat orqali xalq ongida
o‘ziga xos o‘zgarishlar sodir bo‘ldi: savodsizlikka qarshi kurash boshlandi, milliy til
va adabiyot rivojiga alohida e’tibor qaratildi, ayollar huquqlari haqida fikrlar ilgari
surildi. Jadidlar faoliyati zamonaviy O‘zbekiston ma’naviy-ma’rifiy taraqqiyotining
poydevoriga aylandi.
Ushbu harakat XX asr boshidagi siyosiy tazyiqlarga qaramay, o‘zining
tarixiy missiyasini bajardi – milliy uyg‘onish g‘oyasini xalq ongiga singdirdi.
Bugungi kunda bu g‘oyalar O‘zbekiston mustaqilligini mustahkamlashda, yangi
avlodni tarbiyalashda muhim ideologik asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
Jadidchilik harakatining muvaffaqiyatini va muammolarini chuqur
muhokama qilganda, bir nechta asosiy jihatlarga e’tibor qaratish lozim. Avvalo, bu
harakat xalqning madaniy uyg‘onishini boshlab berdi, biroq bu harakatga Rossiya
imperiyasi tomonidan doimiy qarshilik ko‘rsatildi. Jadidlar matbuoti, maktablari va
sahna asarlari tsenzura qilindi, ularning ba’zilari qamoqqa olinib, keyinchalik surgun
qilindi yoki qatl etildi.
Shunga qaramay, ularning merosi bugungi kunda ham dolzarb. Jadidlar
tomonidan ilgari surilgan qadriyatlar – milliy o‘zlik, ma’naviy yuksalish, ta’limning
ustuvorligi – hozirgi O‘zbekistonning davlat siyosati va ta’lim tizimida asosiy
yo‘nalishlar sifatida davom ettirilmoqda. Ayniqsa, milliy g‘urur, tarixiy xotira va
milliy birlik masalalarida jadidlar tajribasi nihoyatda foydalidir.
Jadidchilik faqatgina tarixiy hodisa emas, balki o‘zbek milliy tafakkurining
rivojiga turtki bergan, hozirgi o‘zgarishlar uchun kuchli zamin yaratgan harakatdir.
Bu harakatning izlarini hozirgi mustaqil O‘zbekiston ta’limi, madaniyati, matbuoti
va davlat qadriyatlarida ko‘rish mumkin.
Conclusion (Xulosa)
Jadidchilik harakati Turkistonda milliy uyg‘onishning ilk bosqichi bo‘lib,
uning ildizlari jamiyatdagi ijtimoiy, siyosiy va madaniy muammolarni hal qilishga
qaratilgan sa’y-harakatlarda namoyon bo‘ladi. Jadidlar o‘z davri uchun yangicha
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
169
tafakkur, zamonaviy bilim va milliy o‘zlikni uyg‘otuvchi asosiy kuch sifatida tarix
sahnasiga chiqdilar. Ularning merosi bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan
holda, ta’lim, tarbiya va ma’naviyat sohalarida o‘rnak bo‘lib qolmoqda.
Xulosa qilib aytganda, jadidlar harakati Turkiston xalqlarining o‘zligini
anglash, zamonaviy taraqqiyot sari intilish va xalqni ma’rifatli qilish yo‘lidagi
muhim tarixiy bosqich bo‘lib xizmat qildi. Ular ma’rifat, erkin fikrlash, inson
huquqlari, ilm-fan va milliy qadriyatlarni bir butun holda talqin qildilar. Bu esa
jamiyatda katta uyg‘onishlarga sabab bo‘ldi.
Bugungi avlod uchun jadidlar faoliyati nafaqat tarixiy tajriba, balki ibrat
maktabidir. Har qanday zamonaviy islohot, ayniqsa, ta’lim, madaniyat va
ma’naviyat sohasidagi yangilanishlar jadidlar g‘oyalariga tayanishi lozim. Chunki
ularning harakati biz uchun milliy o‘zlik, erkinlik va taraqqiyot ramzidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
KARIMOV B.
JADIDCHILIK: TARIX VA BUGUN.
– TOSHKENT:
MA’NAVIYAT, 2005.
2.
DO‘STMUHAMMAD X.
MILLIY UYG‘ONISH VA JADIDCHILIK.
–
TOSHKENT: O‘ZBEKISTON, 2018.
3.
AVLONIY A.
TURKIY GULISTON YOXUD AXLOQ.
– TOSHKENT:
O‘QITUVCHI, 1992.
4.
BEHBUDIY M.
TANLANGAN ASARLAR.
– TOSHKENT: FAN, 2006.
5.
QOSIMOV B.
JADIDLAR VA MUSTAMLAKA.
– TOSHKENT:
SHARQ, 1997.
6.
SALOHIY A.
JADIDLAR MEROSI VA HOZIRGI ZAMON.
–
SAMARQAND, 2021.
7.
G‘ANIYEV S.
MILLIY UYG‘ONISH G‘OYALARI.
– TOSHKENT:
O‘ZBEKISTON, 2004.
