MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
332
ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR DEVONLARI VA
ULARDAGI ADABIY JANRLAR
Akbarova Maftunaxon Iqboljon qizi
Ona tili va adabiyot fani o‘qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada Zahiriddin Muhammad Boburning adabiy
merosi, xususan, uning devonlari va ularda qo‘llangan adabiy janrlar tahlil
qilinadi. Bobur she’riyatining badiiy xususiyatlari, janr jihatlari hamda o‘zbek va
fors-tojik adabiyotiga qo‘shgan hissasi yoritiladi. Shuningdek, g‘azal, ruboiy, tuyuq
kabi janrlar misolida Bobur ijodining badiiy yuksakligi va tarixiy ahamiyati
o‘rganiladi. Tadqiqot davomida Bobur devonining poetik tuzilishi, uslubiy
yondashuvlari hamda shoirning ichki kechinmalari badiiy tasvir vositalari orqali
ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:Zahiriddin Muhammad Bobur, devon, adabiy janrlar, g‘azal,
ruboiy, tuyuq, she’riyat, o‘zbek adabiyoti, fors-tojik adabiyoti, badiiy meros.
Zahiriddin Muhammad Bobur nafaqat yirik davlat arbobi va sarkarda, balki
buyuk shoir va adib sifatida ham jahon madaniyati tarixida chuqur iz qoldirgan
shaxsdir. Uning adabiy merosi, xususan, she’riy devonlari turkiy va forsiy tillarda
bitilgan bo‘lib, o‘z davrining eng yetuk poetik namunalaridan sanaladi. Bobur o‘z
she’rlarida o‘ziga xos uslub, chuqur ma’no va badiiy ifodaviylikni mujassam etgan.
U ijodida g‘azal, ruboiy, tuyuq kabi an’anaviy janrlarga murojaat qilgan holda ularni
yangi ruhda talqin etgan. Boburning adabiy merosini o‘rganish orqali nafaqat shoir
sifatidagi qirralarini, balki o‘z davrining ijtimoiy-ma’naviy hayotini ham anglash
mumkin. Ushbu maqolada Bobur devonlaridagi adabiy janrlar va ularning poetik
xususiyatlari tahlil qilinadi.
Zahiriddin Muhammad Bobur o‘z davrining yirik shoirlaridan biri bo‘lib,
adabiyotga g‘oyat boy va sermazmun devonlarni meros qilib qoldirgan. U ijodida
turkiy (eski o‘zbek) va forsiy tillardan foydalanib, ikki tilda ham yuksak badiiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
333
asarlar yaratgan. Bobur devoni o‘z davrining eng mukammal adabiy namunalaridan
biri bo‘lib, unda ko‘plab adabiy janrlar mujassam.
Bobur devonida eng ko‘p uchraydigan janrlardan biri bu g‘azaldir. G‘azallari
orqali shoir muhabbat, sadoqat, hayot, kechinmalar, ayriliq va visol kabi mavzularni
chuqur falsafiy va lirikk ruhda ifodalagan. Uning g‘azallari yuqori badiiy did, nozik
tasvir va sodda xalqchil tilda yozilgani bilan ajralib turadi.
Bobur ijodida ruboiy janri ham muhim o‘rin egallaydi. Ruboiylarida u qisqa
va lo‘nda shaklda hayotiy falsafalarni, shaxsiy kuzatishlarini, ijtimoiy fikrlarini
bayon etgan. Bu janr orqali shoir o‘zining zukko aql-idrokini va chuqur tafakkurini
namoyon qilgan.
Yana bir e’tiborga loyiq janr bu – tuyuqdir. Tuyuq – to‘rt misradan iborat,
qat’iy qofiya tartibiga ega bo‘lgan an’anaviy janr bo‘lib, Bobur bu shakl orqali ham
o‘z fikrlarini sermazmun tarzda ifodalagan. Tuyuqlarida u ko‘pincha hikmatli
fikrlar, xalqona donolik va hayotiy mulohazalarga urg‘u bergan.
Boburning forsiy tilda yozilgan asarlari ham badiiy jihatdan yuksak
baholanadi. Uning forscha g‘azallari Sharq poetikasining eng nozik mezonlariga
asoslangan bo‘lib, bu asarlar Boburning ikki tilli ijodkor sifatidagi salohiyatini
ko‘rsatadi.
Bobur she’riyatida marsiya, qit’a, mustazod kabi janrlar ham uchraydi. Har
bir janrda shoir o‘zining ichki kechinmalari, tarixiy voqealarga munosabati yoki
falsafiy qarashlarini ifodalashga harakat qilgan.
Boburning adabiy merosida shoir sifatidagi nozik didi, hayotni chuqur idrok
etishi, xalqona ruhda yozish qobiliyati hamda turkiy adabiyotga bo‘lgan sadoqati
yaqqol namoyon bo‘ladi. U o‘z devonida o‘zbek she’riyatining rivojiga ulkan hissa
qo‘shgan va keyingi avlod shoirlari uchun mustahkam zamin yaratgan.
Bobur she’riyati nafaqat adabiy janrlar xilma-xilligi bilan, balki badiiy ifoda
vositalarining boyligi, poetik obrazlarning teranligi bilan ham ajralib turadi. U o‘z
g‘azallarida tashbeh, isti’ora, tazod, mubolag‘a kabi badiiy san’at vositalaridan
mohirlik bilan foydalangan. Masalan, ko‘z va dil obrazlari orqali sevgining qudrati,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
334
zohiriy va botiniy go‘zallik kabi mavzular talqin qilinadi. Bu esa Bobur she’rlarini
o‘quvchida kuchli hissiy ta’sir uyg‘otadigan badiiy asarlarga aylantirgan.
Bobur shoir sifatida nafaqat lirika bilan cheklanib qolmagan, balki ijtimoiy
mavzularga ham murojaat qilgan. U ba’zan zamonasining illatlarini, nodonlikni,
adolatsizlikni tanqid qilgan. Bu jihatdan uning she’riyati faqatgina go‘zallikni madh
etuvchi emas, balki teran fikr va hayotiy haqiqatlarni yorituvchi adabiy manba bo‘lib
xizmat qiladi.
Bobur devonidagi she’rlar orqali shoirning shaxsiy kechinmalari, hayoti va
ichki olami ochiladi. Ayniqsa, muhojirlikdagi hayoti, Vatanga bo‘lgan sog‘inch, yor
va yurt dardini badiiy tasvirlashda u o‘ziga xos samimiylik bilan ajralib turadi. Bu
holat uning she’riyatini faqat tarixiy emas, balki zamonaviy o‘quvchi uchun ham
dolzarb va ta’sirchan qiladi.
Boburning adabiy uslubi, ayniqsa, Alisher Navoiy an’analariga sodiqligi
bilan e’tiborga loyiq. U Navoiy ijodini chuqur o‘rgangan va uni davom ettirgan
shoirlardan biri hisoblanadi. Ammo Bobur o‘zining ichki olami, shaxsiy hayoti va
sarguzashtlari haqida ochiq yozish orqali Navoiydan farq qiladi. Bu jihatdan uning
adabiy merosi o‘ziga xos individual yondashuvga ega bo‘lib, turkiy adabiyotni yangi
bosqichga olib chiqdi.
Bobur devonlaridagi adabiy janrlar faqat shakl jihatidan emas, balki
mazmunan ham juda boydir. Har bir janrda shoir o‘zining o‘tkir fikri, hayotiy
tajribasi va poetik salohiyatini namoyon qilgan. Aynan shu jihatlar uni o‘z davrining
eng yetuk adiblari safiga qo‘shadi va uning merosini bugungi kunda ham o‘rganish
va qadrlashga undaydi.
Xulosa.
Zahiriddin Muhammad Bobur o‘zining betakror ijodi, serqirra shaxsiyati va
boy adabiy merosi bilan o‘zbek adabiyoti tarixida muhim o‘rin egallaydi. Uning
devonlarida jamlangan she’riy asarlar nafaqat adabiy janrlar xilma-xilligi, balki
chuqur falsafiy mazmun, badiiy yuksaklik va hayotiy teranlik bilan ajralib turadi.
G‘azal, ruboiy, tuyuq, qit’a kabi janrlar orqali Bobur o‘zining shaxsiy kechinmalari,
ijtimoiy qarashlari va estetik dunyoqarashini mahorat bilan ifoda etgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
335
Boburning ijodi Alisher Navoiy an’analariga sodiq qolgan holda, o‘ziga xos
yangilik, samimiylik va realistik ruh bilan boyitilgan. Shoir o‘z devoni orqali turkiy
tilning badiiy imkoniyatlarini kengaytirgan va o‘zbek adabiy tilining taraqqiyotiga
katta hissa qo‘shgan.
Xulosa qilib aytganda, Bobur devonlarida mujassam bo‘lgan adabiy janrlar
va ularning badiiy xususiyatlarini o‘rganish, nafaqat shoir ijodini chuqurroq
anglashga, balki milliy adabiyotimizning boyligi va tarixiy taraqqiyotini tushunishga
xizmat qiladi. Bobur merosi bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan va
kelajak avlodlar uchun bebaho ilmiy-adabiy manba bo‘lib qolmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Азимджанова С. Индийский диван Бабура. – Т.: «Фан», 1966.
2. Бекжон И. Бобурийлар маданиятига оид манба.//«Ўзбекистон адабиёти ва
санъати» газетаси, 2013 йил 23-сон.
3. Воҳидов Р. Биз билган ва билмаган Бобур. Адабий ўйлар. –Т.: “Маънавият”,
2008. – Б.120.
4. Гулбаданбегим Заҳириддин Бобур қизи. Ҳумоюннома. //Форс тилидан
С.Азимжонова тарж.- Т.: “Маънавият”, 1998. – Б.104.
5. Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. “Шарқ”, -Т.: 2002. – Б.336.
6. Иномхожиев Р. XVI аср Ҳиндистон адабий ҳаётида туркий-форсий икки
тиллилик. –T.: Фан, 1993. – Б.208.
7. Муҳаммад Ҳайдар мирзо. Тарихи Рашидий. – Т.: “Sharq”, 2010. – Б.720.
