MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
328
OʻZBEKISTONDA KIMYO SANOATINING RIVOJLANISHI
Abdusamatova Zarnigor Maxammadjon qizi
Kimyo fani o‘qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada Oʻzbekistonda kimyo sanoatining
shakllanishi, rivojlanish bosqichlari va hozirgi holati haqida so‘z yuritiladi. Kimyo
sanoati mamlakat iqtisodiyotining muhim tarmoqlaridan biri bo‘lib, neft-gaz,
qishloq xo‘jaligi, farmatsevtika, to‘qimachilik va boshqa sohalarni xomashyo bilan
ta’minlaydi. Maqolada "Navoiyazot", "Farg‘onaazot", "Maksam-Chirchiq",
"Uzbekneftegaz" kabi yirik kimyo korxonalari faoliyati va ularning innovatsion
texnologiyalar asosida modernizatsiya qilinishi tahlil etilgan. Shuningdek, sohaning
eksport salohiyati, investitsion imkoniyatlari va kelajakdagi istiqbollari haqida ham
ma’lumot berilgan. Mazkur maqola Oʻzbekistonda kimyo sanoatining taraqqiyoti va
uning milliy iqtisodiy o‘sishga qo‘shayotgan hissasini yoritishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:Kimyo sanoati, Oʻzbekiston iqtisodiyoti, Navoiyazot,
Farg‘onaazot, neft-kimyo, mineral o‘g‘itlar, sanoat modernizatsiyasi,
investitsiyalar, innovatsion texnologiyalar, eksport salohiyati.
Kimyo sanoati har qanday davlatning sanoat-iqtisodiy taraqqiyotida strategik
ahamiyatga ega sohalardan biri hisoblanadi. U nafaqat tayyor kimyoviy mahsulotlar
ishlab chiqaradi, balki ko‘plab boshqa tarmoqlar – qishloq xo‘jaligi, energetika,
farmatsevtika, qurilish, to‘qimachilik va oziq-ovqat sanoatini ham xomashyo bilan
ta’minlaydi. Oʻzbekistonda kimyo sanoati XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab
jadal rivojlanib, bugungi kunda milliy iqtisodiyotning muhim tarmoqlaridan biriga
aylangan. Mamlakat hududida mavjud boy tabiiy resurslar – tabiiy gaz, fosforit,
kaliy, tuz va boshqa foydali qazilmalarning mavjudligi kimyo sanoatining
rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratmoqda.
Oʻzbekiston hukumati tomonidan oxirgi yillarda ushbu sohani
modernizatsiya qilish, yangi texnologiyalar joriy etish, xorijiy investitsiyalarni jalb
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
329
qilish borasida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Mazkur maqolada
Oʻzbekistonda kimyo sanoatining tarixiy rivojlanish bosqichlari, yirik sanoat
korxonalari faoliyati va kelajak istiqbollari tahlil qilinadi.
Oʻzbekistonda kimyo sanoatining shakllanishi va rivojlanishi asosan 1950–
1960-yillarda boshlangan bo‘lib, bu davrda birinchi yirik kimyo zavodlari qurildi.
Jumladan, “Maksam-Chirchiq” va “Fargʻonaazot” korxonalari mineral o‘g‘itlar
ishlab chiqarishda asosiy rol o‘ynadi. Keyinchalik, “Navoiyazot” kabi yirik
korxonalar faoliyat boshladi va azotli o‘g‘itlar, plastmassa, selitra, ammiak va
boshqa mahsulotlar ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘ydi. Bu korxonalar O‘zbekiston
qishloq xo‘jaligi ehtiyojlarini qondirishda muhim o‘rin tutdi.
Mamlakatda mavjud tabiiy resurslar, ayniqsa tabiiy gaz va boshqa foydali
qazilmalarning katta zaxirasi, kimyo sanoatini rivojlantirishda asosiy omillardan
biridir. Neft-kimyo sanoati ham o‘zining salohiyati bilan ajralib turadi.
“Uzbekneftegaz” tizimidagi korxonalar metanol, polietilen, polipropilen, sintetik
moylar kabi mahsulotlar ishlab chiqarishni kengaytirmoqda. Ayniqsa Sho‘rtan gaz-
kimyo majmuasi va Ustyurt gaz-kimyo majmuasi mamlakatdagi eng zamonaviy
korxonalardan hisoblanadi.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda kimyo sanoatini raqamlashtirish,
avtomatlashtirish va modernizatsiya qilishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Yangi
texnologiyalarning joriy etilishi mahsulot sifatini oshirish, ishlab chiqarish
tannarxini kamaytirish hamda ekologik xavfsizlikni ta’minlashga xizmat qilmoqda.
Bu esa nafaqat ichki bozorni ta’minlash, balki eksport salohiyatini kengaytirishga
ham imkon bermoqda. O‘zbekiston kimyo mahsulotlari bugungi kunda Rossiya,
Xitoy, Turkiya, Yevropa davlatlari kabi yirik bozorlarga eksport qilinmoqda.
O‘zbekiston hukumati tomonidan xorijiy investorlar uchun qulay
ishbilarmonlik muhiti yaratish, soliq va bojxona imtiyozlari berish orqali kimyo
sanoatiga investitsiyalar oqimini kuchaytirishga erishilmoqda. Misol uchun,
“Navoiyazot” korxonasiga yapon, xitoy va rossiyalik investorlar jalb qilinib, yangi
zavodlar qurildi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
330
Mamlakatda ilmiy-tadqiqot ishlari ham ushbu sohani rivojlantirishda muhim
o‘rin tutmoqda. Kimyo texnologiyalari institutlari, texnoparklar va innovatsion
markazlar ilm-fan va ishlab chiqarish integratsiyasini ta’minlab, yangi turdagi
mahsulotlar ustida ishlamoqda.
O‘zbekiston kimyo sanoatining rivojlanishida barqarorlik va ekologik
xavfsizlik masalalari ham dolzarb hisoblanadi. Yangi korxonalar va ishlab chiqarish
liniyalari qurilishida atrof-muhitga ta’sirni kamaytirish, chiqindilarni qayta ishlash
va zararli moddalarning tabiiy muhitga chiqarilishini nazorat qilish bo‘yicha xalqaro
standartlar asosida ish olib borilmoqda. Bu esa sanoatning ekologik barqarorligini
ta’minlash bilan birga, xalqaro bozorlarda raqobatbardosh bo‘lishiga ham xizmat
qilmoqda.
So‘nggi yillarda kimyo sanoatida fan va ta’lim integratsiyasi kuchayib, oliy
o‘quv yurtlari bilan ishlab chiqarish korxonalari o‘rtasida hamkorlik yo‘lga
qo‘yilmoqda. Bu esa yosh mutaxassislarning amaliy ko‘nikmalarini oshirish, yangi
innovatsion g‘oyalarni ishlab chiqarishga joriy qilish imkonini beradi. Toshkent
kimyo-texnologiya instituti, Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti kabi
muassasalar ushbu yo‘nalishda muhim rol o‘ynamoqda.
O‘zbekistonning kimyo sanoatidagi muhim yo‘nalishlaridan biri –
biokimyo va farmatsevtika sohalarini rivojlantirishdir. Dori-darmon, vitaminlar,
gigiyena vositalari ishlab chiqarish hajmi yildan-yilga ortib bormoqda. Bu esa
aholining ichki ehtiyojlarini ta’minlash bilan birga, eksport uchun ham katta
imkoniyat yaratmoqda.
“Yashil iqtisodiyot” tamoyillarini joriy etish orqali ekologik toza
mahsulotlar ishlab chiqarishga alohida e’tibor berilmoqda. Organik o‘g‘itlar,
biologik faol moddalar va zararli moddalarni kamaytiruvchi komponentlar ishlab
chiqarilishi mamlakatning agrar siyosati va ekologik barqarorligiga xizmat
qilmoqda.
O‘zbekistonda kimyo sanoati ko‘p tarmoqli va strategik yo‘nalishlarga ega
bo‘lib, nafaqat iqtisodiy o‘sish, balki ilm-fan, ekologiya va xalq salomatligi bilan
bevosita bog‘liq soha sifatida rivojlanmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
331
Xulosa.
Oʻzbekistonda kimyo sanoati milliy iqtisodiyotning strategik tarmoqlaridan
biri hisoblanadi. Mamlakatda mavjud tabiiy resurslar, sanoat infratuzilmasi va davlat
tomonidan yaratilgan qulay investitsiya muhiti sohaning izchil rivojlanishiga zamin
yaratmoqda. “Navoiyazot”, “Fargʻonaazot”, “Sho‘rtan gaz-kimyo majmuasi” kabi
yirik korxonalarning faoliyati nafaqat ichki bozor ehtiyojlarini qondirish, balki
xalqaro bozorlarda raqobatbardosh mahsulotlar yetkazib berishda ham muhim rol
o‘ynaydi.
So‘nggi yillarda amalga oshirilgan modernizatsiya, innovatsion
texnologiyalarni joriy etish, ekologik xavfsizlikni ta’minlash va ilm-fan bilan ishlab
chiqarish integratsiyasi orqali O‘zbekiston kimyo sanoati yangi bosqichga ko‘tarildi.
Bu esa nafaqat iqtisodiy barqarorlik, balki yangi ish o‘rinlari yaratish, eksport
hajmini oshirish va xalq farovonligini ta’minlashga xizmat qilmoqda.
Kelgusida ham ushbu sohada olib boriladigan islohotlar va ilmiy
yondashuvlar O‘zbekistonni mintaqadagi yetakchi kimyo sanoati markazlaridan
biriga aylantirishi shubhasizdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Umumiy kimyo Abduraxmanova U.K.Yettiboyeva L,.A, Xudoyorov X.M,
Kasimov Sh. I, Guliston -2002
2.Q.M. Ahmerov ,S.M.Turobjonov, S.Y.Saparov,Umumiy va anorganik kimyodan
laboratoriya mashgʻuloti Toshkent"ozbekiston" 2018
3.Internet maʼlumotlaridan foydalanildi.
4.W.W.W ziyo.uz
