MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
236
TILSHUNOSLIKDA GASTRONIM BIRLIKLAR
Raxmatilloyeva Feruza Nematilloyevna
Navoiy davlat universiteti, tayanch doktoranti
Annotatsiya.Ushbu
maqolada
gastronomik
birliklarning
lingvomadaniyatshunoslik, etnolingvistika va intermadaniy kommunikatsiya
sohalaridagi o‘rni ilmiy jihatdan tahlil etilgan. Oziq-ovqat bilan bog‘liq frazeologik
birliklar xalqning kundalik hayoti, turmush tarzi, axloqiy qadriyatlari va madaniy
urf-odatlarini aks ettiruvchi lingvomadaniy hodisa sifatida qaraladi. Maqolada
ushbu iboralarning madaniy va semantik xususiyatlari, ularning madaniyatlararo
muloqotdagi ahamiyati, tarjima muammolari va madaniy kodlarni anglashdagi roli
yoritilgan.
Kalit
so‘zlar:
gastronomik
birliklar,
frazeologizm,
lingvomadaniyatshunoslik, etnolingvistika, madaniyatlararo kommunikatsiya, xalq
tafakkuri, madaniy kod
Abstract. This article explores the role of gastronomic expressions within
the fields of cultural linguistics, ethnolinguistics, and intercultural communication.
Food-related idiomatic units are considered as linguocultural phenomena that
reflect a nation’s daily life, moral values, and cultural traditions. The study analyzes
the cultural and semantic features of such expressions and highlights their
significance in intercultural dialogue, translation challenges, and decoding cultural
codes.
Keywords: gastronomic expressions, phraseology, cultural linguistics,
ethnolinguistics, intercultural communication, cultural mindset, cultural code
АННОТАЦИЯ.
В
данной
статье
рассматривается
роль
гастрономических
единиц
в
контексте
лингвокультурологии,
этнолингвистики и межкультурной коммуникации. Фразеологизмы,
связанные с едой, анализируются как лингвокультурные феномены,
отражающие повседневную жизнь, мировоззрение и культурные традиции
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
237
народа. Особое внимание уделяется их семантическим особенностям,
функциям в межкультурном диалоге, проблемам перевода и пониманию
культурных кодов.
Ключевые слова: гастрономические единицы, фразеологизмы,
лингвокультурология, этнолингвистика, межкультурная коммуникация,
народное сознание, культурный код
Tilning frazeologik tizimi, xususan, oziq-ovqat bilan bog‘liq iboralar
xalqning hayot tarzi, qadriyatlari va tafakkur tarzini yoritishda muhim vositalardan
biri sanaladi. Ayniqsa,
gastronomik frazeologizmlar
madaniy an’analar, ijtimoiy
me’yorlar va tarixiy kontekstlarni o‘zida mujassam etgan holda, milliy ongning
ifoda vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Bu kabi iboralar xalq tilida oddiygina nutqiy
vosita emas, balki
etnomadaniy xotiraning saqlovchisi
sifatida ham namoyon
bo‘ladi. Gastronomik frazeologizmlar – bu tilda oziq-ovqat, ovqatlanish jarayoni
yoki oshxona an’analariga bog‘liq ravishda shakllangan barqaror iboralardir. Ular
xalqning
kundalik hayoti, turmush tarzi, ijtimoiy qadriyatlari va madaniy urf-
odatlarini
ifodalovchi muhim lingvomadaniy birliklardir. Bunday iboralar orqali
nafaqat ma’lum bir semantik ma’lumot, balki xalqning
dunyoqarashi, axloqiy
tamoyillari va tarixiy xotirasi
ham ifodalanadi. Til – bu jamiyat ruhining aksidir.
Ayniqsa,
gastronomik birliklar
, ya’ni oziq-ovqat va ovqatlanish jarayoniga oid
iboralar xalqning
kundalik hayoti, turmush tarzi, ijtimoiy qadriyatlari hamda
madaniy urf-odatlarini
ifodalovchi muhim
lingvomadaniy birliklar
hisoblanadi.
Ushbu iboralar tilda shunchaki so‘z birikmasi sifatida emas, balki
xalq tafakkuri,
tarixiy tajribasi va milliy mentalitetining tilda mujassam bo‘lgan timsollari
sifatida namoyon bo‘ladi. Gastronomik birliklar madaniyatlararo farqlarni
anglashda ham muhim rol o‘ynaydi. Chunki har bir xalqning milliy oshxonasi,
ovqatga bo‘lgan munosabati, taomlar nomi va ular bilan bog‘liq iboralar — bu
xalqning o‘ziga xos
tarixiy-madaniy kodlari
dir. Shu bois ularni
etnolingvistik va
madaniy tilshunoslik
nuqtai nazaridan o‘rganish orqali biz milliy tafakkur va
madaniyat haqida aniq tasavvurga ega bo‘lamiz. Har bir millatning ovqatga,
mehmondo‘stlikka, ro‘zg‘or va dasturxonga bo‘lgan munosabati ularning tilida aks
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
238
etgan. Masalan, o‘zbek tilida “non ko‘rmagan” iborasi nafaqat shaxsiy xulq-atvorga
berilgan baho, balki nonning muqaddasligi orqali xalqning dunyoqarashi haqida
ham ma’lumot beradi. Fransuz tilida esa “mettre son grain de sel” (ya’ni “tuz
donasini solmoq”) iborasi birovning ishi yoki suhbatiga aralashishni bildiradi. Ingliz
tilida “that’s not my cup of tea” iborasi kimningdir didiga to‘g‘ri kelmaydigan
narsani ifodalaydi. Bu iboralar turli xalqlarning oziq-ovqat metaforalari orqali
qanday fikrlashlarini ko‘rsatadi. Gastronomik birliklar orqali madaniyatlararo
farqlarni tahlil qilish, bir tomondan, tilshunoslik va madaniyatshunoslik uchun
muhim manba bo‘lsa, boshqa tomondan intermadaniy muloqot uchun ham zarur
vositadir. Chunki bu birliklar noto‘g‘ri talqin etilsa, madaniy tushunmovchilik yoki
kommunikativ xatoliklarga olib kelishi mumkin. Masalan, o‘zbek tilidagi “osh
bo‘ldi” iborasi “biror narsa nihoyasiga yetdi, tamom bo‘ldi” degan ma’noni
anglatsa-da, buni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilish xorijlik kishi uchun chalkash
bo‘lishi mumkin. Shu sababli, lingvomadaniyatshunoslik, etnolingvistika va
intermadaniy kommunikatsiya sohalarida gastronomik birliklar chuqur o‘rganiladi.
Ular xalqning dunyoqarashi, estetik qarashlari, ijtimoiy munosabatlari haqida
muhim dalillarni taqdim etadi. Bu tahlillar nafaqat tilni chuqurroq tushunishga, balki
boshqa millat madaniyatiga hurmat bilan qarashga ham xizmat qiladi. Yuqorida
ta’kidlanganidek,tilshunoslikning
zamonaviy
yo‘nalishlari
orasida
lingvomadaniyatshunoslik
,
etnolingvistika
va
intermadaniy kommunikatsiya
alohida o‘rin egallaydi. Bu fanlar tildagi birliklarni nafaqat grammatik yoki semantik
darajada, balki ularning
madaniy, ijtimoiy, tarixiy va psixologik kontekstlar
bilan bog‘liqligi
orqali o‘rganadi. Ayniqsa,
gastronomik birliklar
— ya’ni ovqat,
taomlar, ovqatlanish jarayoni bilan bog‘liq iboralar — mazkur fanlar doirasida
xalq
tafakkurining madaniy-milliy timsoli sifatida
chuqur tahlil etiladi.
1.
Lingvomadaniyatshunoslik
nuqtayi
nazaridan
Lingvomadaniyatshunoslik tilda aks etgan
madaniy qadriyatlar,
an’anaviy urf-odatlar va milliy tafakkur modellari
ni o‘rganadi. Gastronomik
frazeologizmlar ushbu qadriyatlarning “kodlangan shakli” bo‘lib, tilda
baraka
,
mehmondo‘stlik
,
saxovat
,
halollik
kabi tushunchalarni ifodalashda xizmat qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
239
Masalan, o‘zbek tilida keng tarqalgan
“non topgan joyda bosh egilur”
iborasi
xalqning nonni muqaddas bilganini, undan ortiq ne’mat yo‘qligini bildiradi. Bu
ibora til orqali madaniyatning chuqur qatlamini ochib beradi.
2.
Etnolingvistika doirasida.
Etnolingvistika — til va
etnik-madaniy ong
o‘rtasidagi aloqalarni o‘rganadi. Gastronomik birliklar etnosning qanday
yashaganini, qanday ovqat yeganini, nimaga ishonib, nimani qadrlaganini ko‘rsatib
bera oladi. Masalan,
osh bo‘lmoq
iborasi o‘zbek xalqining oshni nafaqat ovqat,
balki ijtimoiy birdamlik, quvonch, bayram va totuvlik ramzi sifatida qabul qilganini
bildiradi. Shuningdek,
mehmonga qo‘lida choy bilan chiqmoq
kabi iboralar
o‘zbek xalqining
mehmondo‘stlikka asoslangan dunyoqarashini
ifodalaydi.
3.
Intermadaniy kommunikatsiya kontekstida.
Bugungi globallashuv
sharoitida tillararo va madaniyatlararo muloqotlar kuchayib bormoqda. Bugungi
globallashuv sharoitida tillararo va madaniyatlararo muloqotlar kuchayib bormoqda.
Shu bois, gastronomik birliklarning
intermadaniy kommunikatsiyadagi
o‘rni ham
ortib bormoqda. Chunki bunday iboralar ko‘p hollarda bevosita tarjima qilib
bo‘lmaydigan,
konnotatsiyasi madaniyatga bog‘langan metaforik birliklar
bo‘ladi. Masalan, ingliz tilidagi
“spill the beans”
(so‘zning sirini ochib qo‘yish)
yoki o‘zbek tilidagi
“non ko‘rmagan”
iboralari boshqa madaniyat vakillari uchun
tushunarsiz bo‘lishi mumkin. Shu sababli, bu birliklarni o‘rgatish va talqin qilish
madaniyatlararo tushunish
ni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Bundan
tashqari, bu turdagi birliklar til o‘rganish jarayonida ham alohida ahamiyatga ega.
O‘quvchilar yoki til o‘rganuvchilar madaniyat bilan bog‘liq gastronomik
frazeologizmlarni o‘zlashtirish orqali nafaqat so‘z boyligini kengaytiradi, balki tilni
“ruhi bilan” tushunishga erishadi. Shu sababli til o‘rgatishda gastronomik
frazeologiyani o‘rgatish — bu madaniyatni o‘rgatishning eng ta’sirli vositalaridan
biridir.
Xulosa Gastronomik birliklar til va madaniyatning eng chuqur qirralarini
birlashtirgan noyob hodisalardandir. Ular xalq tafakkurining gastronomik ifodasi
bo‘lib, madaniy xotirani saqlash, milliy qadriyatlarni avloddan avlodga yetkazish va
boshqa madaniyatlarni anglashda muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, madaniyatlararo
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
240
muloqot kontekstida bunday birliklarning tahlili xalqlararo anglashuvni
chuqurlashtiradi, o‘zaro hurmat va bag‘rikenglikni mustahkamlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Lakoff, G., & Johnson, M. (1980).
Biz yashaydigan metaforalar
. University
of Chicago Press.
2.
Mamatov, A., & Karimova, Z. (2015).
O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati
.
Toshkent: Fan.
3.
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi
. (2000). “O‘zbek tilidagi madaniy
an’analar”. Toshkent.
4.
Kövecses, Z. (2010).
Metafora va madaniyat
. Cambridge University Press
