MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
186
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLA SHAXSINI HAR
TOMONLAMA RIVOJLANTIRISHDA IJODIY MUHITNI
YARATISH (STEAM TA’LIM ASOSIDA)
Qo’qon Universiteti “Ta’lim” fakulteti
Maktabgacha ta’lim yo’nalishi talabasi
Foziljonova Feruza Murodjon qizi
Tel: +998 90 581 97 04
Ilmiy rahbar: Qo’qon Universiteti “Ta’lim”
kafedrasi dosenti, p.f.b.f.d (PhD).
O.A.Maxmudova
Annotatsiya: Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarning shaxsini
har tomonlama rivojlantirishda ijodiy muhitni shakllantirishning zamonaviy
yondashuvlari, xususan, STEAM ta’limi asosida ta’lim-tarbiyaviy jarayonlarni
tashkil etish masalalari yoritilgan. Maqolada ilg‘or xorijiy va mahalliy tajribalar,
olimlarning nazariy qarashlari hamda amaliy metodlar tahlil qilinadi. Shuningdek,
ijodiy muhitning bola intellektual va psixologik rivojiga ta’siri hamda STEAM
ta’limining ahamiyati ilmiy-nazariy asosda yoritiladi. Maqola maktabgacha ta’lim
muassasalarida pedagogik faoliyat olib borayotgan tarbiyachilar, metodistlar va
olimlar uchun foydalidir.
Kalit so‘zlar: Maktabgacha ta’lim, ijodiy muhit, STEAM ta’lim, innovatsion
metodlar, bola shaxsiyati, integratsiyalashgan ta’lim, rivojlantiruvchi muhit.
Kirish
Maktabgacha yosh – bu inson shaxsiyatining shakllanishida eng muhim va
hal qiluvchi bosqichlardan biridir. Aynan shu davrda bolaning kognitiv, emotsional,
ijtimoiy va jismoniy rivojlanishining poydevori qo‘yiladi. Shu bois, O‘zbekiston
Respublikasi maktabgacha ta’lim tizimida bola shaxsini har tomonlama
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
187
rivojlantirish, uning ijodiy salohiyatini ochish, mustaqil fikrlashga, muammoli
vaziyatlarni yechishga o‘rgatish asosiy vazifalardan biri hisoblanadi. Bugungi kunda
bu vazifani amalga oshirishda integratsiyalashgan ta’lim yondashuvlari, xususan,
STEAM ta’limi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
1. STEAM ta’lim konsepsiyasi va uning pedagogik asoslari
STEAM — bu Science (Fan), Technology (Texnologiya), Engineering
(Muhandislik), Art (San’at) va Mathematics (Matematika) sohalarining o‘zaro
integratsiyasi orqali o‘quv jarayonini tashkil qilishga asoslangan ta’lim modeli. Bu
yondashuv ilk bor AQShda ishlab chiqilgan bo‘lib, hozirda butun dunyo bo‘ylab
pedagogik jarayonlarga keng joriy etilmoqda.
X. Yakman (Yakman, 2008) tomonidan ishlab chiqilgan STEAM modeliga
ko‘ra, ta’lim faqat bilim berish emas, balki ijodiy fikrlash, muammolarni hal qilish,
eksperiment qilish va hamkorlikda ishlash ko‘nikmalarini shakllantirishga
qaratilishi lozim. Bu yondashuv ayniqsa maktabgacha yoshdagi bolalar uchun
muhim, chunki ular real hayotiy vaziyatlar orqali o‘rganishga moyil.
2. Ijodiy muhit va bola rivoji
O‘zbekistonlik pedagog olimlardan M. Jo‘rayev va G. Yusupova o‘z
tadqiqotlarida ta’kidlaganidek, maktabgacha yoshdagi bolalarda ijodiylikni
shakllantirish uchun quyidagi shartlar muhim:
Bolalar uchun ochiq, erkin va xavfsiz muhitni yaratish;
Ularda mustaqil fikrlash va izlanishga undovchi topshiriqlarni taklif
qilish;
Ko‘p yo‘nalishli faoliyatlarni (chizish, qurish, tajriba o‘tkazish)
rag‘batlantirish;
Emotsional qo‘llab-quvvatlash va ijobiy munosabat.
Ijodiy muhitda bola nafaqat bilim oladi, balki bu bilimni hayotiy tajribada
sinab ko‘radi. L. S. Vygotskiy ta’lim rivojlanishning ichki mexanizmlariga urg‘u
berib, ijodiy faoliyat orqali bolaning tafakkuri, ijtimoiy aloqalari va axloqiy
qadriyatlari shakllanishini ta’kidlagan.
3. STEAM ta’limning maktabgacha ta’limdagi roli
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
188
Maktabgacha ta’limda STEAM modelini joriy qilish quyidagi afzalliklarni
beradi:
Bolalarda kritik fikrlash va muammoli vaziyatlarda yechim topish
ko‘nikmasi rivojlanadi;
O‘zaro hamkorlik, fikr almashish, ijodiy ishlash odat tusiga kiradi;
Ilmiy tajribalarga asoslangan kuzatuv, taxmin qilish va xulosa chiqarish
faoliyati shakllanadi;
San’at va musiqa orqali estetik tarbiya amalga oshadi.
Jahon amaliyotidan misol: Finlyandiya, Singapur, Janubiy Koreya,
Yaponiya kabi davlatlarda STEAM komponentlari maktabgacha ta’limning asosiy
bo‘g‘iniga aylangan. Masalan, Singapurda “Mini Engineers” dasturi orqali 3-6
yoshli bolalar sodda tajribalar, lego konstruksiyalar, elektron qurilmalar bilan
tanishish orqali muhandislik fikrlashini rivojlantiradilar.
4. O‘zbekiston tajribasi va istiqbolli takliflar
2022-yilda qabul qilingan “Maktabgacha va maktab ta’limi to‘g‘risida”gi
Qonunda ham ta’limning innovatsion yondashuvlar asosida tashkil etilishi belgilab
o‘tilgan. Shu asosda bir qator bog‘chalarda STEAM yo‘nalishidagi to‘garaklar
faoliyati yo‘lga qo‘yilgan.
Takliflar:
Har bir tuman yoki shahar miqyosida STEAM laboratoriyalari tashkil
etish;
Tarbiyachilarni STEAM metodikasi bo‘yicha malaka oshirish
kurslaridan o‘tkazish;
Ota-onalar bilan STEAM asosidagi uy sharoitida ijodiy faoliyatni
tashkil etish bo‘yicha seminarlar;
Bolalar uchun STEAM asosidagi mobil ilovalar, o‘yinchoqlar,
interaktiv darsliklar ishlab chiqish.
5. Ilg‘or metodlar:
Loyiha asosidagi o‘qitish (Project-based learning): Bolalar biror
muammoni hal qilish uchun birgalikda loyihani amalga oshiradilar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
189
Problemani hal qilish metodikasi: Bolaga muayyan topshiriq yoki
muammo beriladi va u bu muammoni o‘zi mustaqil hal qilishga harakat qiladi.
Sensorika asosida ta’lim: Sensorli faoliyatlar orqali bolaning idrokini,
tafakkurini, tasavvurini boyitish.
Drama va rolda o‘ynash metodlari: Hayotiy vaziyatlarni rollarda o‘ynab
ko‘rish orqali bola hissiy va ijtimoiy jihatdan rivojlanadi.
Xulosa:
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun ijodiy muhitni yaratish ularning
shaxsiy rivojlanishida asosiy omillardan biridir. Bu borada STEAM ta’lim
yondashuvi nihoyatda istiqbolli va zamonaviy yo‘nalish hisoblanadi. U bola
tafakkurini, muammoli vaziyatlarga yondashuvini, estetik didini va ijtimoiy
faoliyatini birgalikda rivojlantirishga xizmat qiladi. O‘zbekiston maktabgacha ta’lim
tizimida ushbu modelni joriy qilish, tarbiyachilarni metodik qo‘llab-quvvatlash va
ijodiy muhitni har tomonlama shakllantirish zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
YAKMAN, H. (2008). STEAM EDUCATION: AN OVERVIEW OF
CREATING A MODEL OF INTEGRATIVE EDUCATION. JOURNAL OF STEM
EDUCATION.
2.
VYGOTSKY, L. S. (1978). MIND IN SOCIETY: THE DEVELOPMENT
OF HIGHER PSYCHOLOGICAL PROCESSES.
3.
JO‘RAYEV, M. (2021). MAKTABGACHA TA’LIMDA IJODIY
FAOLIYATNI RIVOJLANTIRISH METODIKASI. TOSHKENT: FAN.
4.
YUSUPOVA, G. (2022). MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR
PSIXOLOGIYASI VA TARBIYASI. SAMARQAND.
5.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI “MAKTABGACHA VA MAKTAB
TA’LIMI TO‘G‘RISIDA”GI QONUNI, 2022.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
190
6.
JALOLOV,
J.
(2020).
PEDAGOGIK
TEXNOLOGIYALAR
VA
INNOVATSION METODLAR. TOSHKENT: O‘QITUVCHI.
7.
UNESCO (2019). STEM AND EARLY CHILDHOOD: A GLOBAL
PERSPECTIVE.
8.
SINGAPUR TA’LIM VAZIRLIGI HISOBOTLARI, 2021.
