MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
152
MIRZO ULUG‘BEK FAOLIYATI VA ALI QUSHCHI
Tursunova Zamiraxon Qosimjonovna
Farg‘ona viloyati Qo‘shtepa tumani 1 - son Politexnikumi.
Tarix
99 303 96 50
Annotatsiya: Ushbu maqola Temuriylar davrining buyuk hukmdori,
astronom va matematik Mirzo Ulug‘bekning ilmiy faoliyati va uning eng muhim
shogirdlaridan biri Ali Qushchining Samarqand ilmiy maktabidagi rolini keng
ko‘lamda yoritadi. Maqolada Ulug‘bekning Samarqand rasadxonasida olib borgan
tadqiqotlari, “Ziji jadidi Ko‘ragoniy” asarining yaratilishi va uning global ilm-fan
rivojiga ta’siri tahlil qilinadi. Ali Qushchining Ulug‘bek merosini saqlab qolish, uni
rivojlantirish va Yevropa hamda Usmonli imperiyasi olimlariga yetkazishdagi
xizmatlari alohida e’tiborga olinadi. Shuningdek, Samarqand ilmiy maktabining
o‘rta asrlar Sharq va G‘arb ilm-fanidagi o‘rni, Ulug‘bek va Ali Qushchining
matematika, astronomiya va ta’lim sohasidagi yutuqlari chuqur ko‘rib chiqiladi.
Maqola o‘rta asr Sharq ilmining jahon miqyosidagi ahamiyatini va uning
zamonaviy ilmga ta’sirini tahlil qilishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar: Mirzo Ulug‘bek, Ali Qushchi, Ziji jadidi Ko‘ragoniy,
Samarqand rasadxonasi, o‘rta asr astronomiyasi, ilmiy maktab, matematika,
trigonometriya, yulduzlar katalogi, Temuriylar davri, ilmiy meros, Samarqand ilmiy
markazi, astronomik asboblar, ilmiy hamkorlik.
Kirish
Mirzo Ulug‘bek (1394–1449) Temuriylar davrining eng muhim shaxslaridan
biri bo‘lib, nafaqat hukmdor, balki buyuk astronom, matematik, tarixchi va
ma’rifatparvar sifatida ham tarixda o‘z o‘rniga ega. Uning Samarqandda tashkil
etgan ilmiy maktabi va rasadxonasi o‘rta asrlarning eng muvaffaqiyatli ilmiy
markazlaridan biri sifatida jahon ilm-fanida muhim iz qoldirdi. Ulug‘bekning eng
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
153
muhim shogirdlaridan biri Ali Qushchi (1403–1474) bo‘lib, u Ulug‘bekning ilmiy
yutuqlarini saqlab qolish, rivojlantirish va uni kengroq olamga, xususan, Usmonli
imperiyasi va Yevropaga yetkazishda muhim rol o‘ynadi. Ushbu maqola Ulug‘bek
va Ali Qushchining ilmiy faoliyatini, ularning Samarqand ilmiy maktabidagi
hamkorligini, shuningdek, ularning o‘rta asr va zamonaviy ilm-fan rivojiga qo‘shgan
hissasini kengroq yoritadi.
Mirzo Ulug‘bekning hayoti va ilmiy faoliyati
Hayot yo‘li va ilmiy muhitning shakllanishi
Mirzo Ulug‘bek, to‘liq ismi Muhammad Tarag‘ay ibn Shohrux ibn Temur
Ulug‘bek Ko‘ragoniy, 1394-yilda Sultoniya shahrida (hozirgi Eron hududida)
tug‘ilgan. U Amir Temurning nabirasi va Shohrux Mirzoning o‘g‘li sifatida
Temuriylar imperiyasining muhim shaxsi edi. 1409-yilda Samarqand hokimi, 1411-
yildan esa Movarounnahrning boshqaruvchisi etib tayinlangan Ulug‘bek o‘z
hukmronligi davrida Samarqandni ilmiy va madaniy markazga aylantirdi.
Ulug‘bekning ilmiy qiziqishlari yoshligida shakllangan. Uning otasi
Shohrux va bobosi Amir Temur davrida ilmiy va madaniy muhitning rivojlanishi
Ulug‘bekning ta’lim va ilmga bo‘lgan e’tiborini oshirdi. U matematika,
astronomiya, tarix, adabiyot va falsafa sohalarida chuqur bilimlarga ega bo‘ldi.
Ulug‘bek Samarqandda o‘z atrofida o‘sha davrning eng yirik olimlarini, jumladan,
G‘iyosiddin Jamshid Koshiy, Qozizoda Rumiy va Ali Qushchini to‘pladi, ularga
ilmiy tadqiqotlar uchun barcha sharoitlarni yaratdi.
Samarqand rasadxonasi va uning tuzilishi
Ulug‘bekning eng muhim yutug‘i 1428–1429-yillarda Samarqandda
qurilgan rasadxona bo‘ldi. Bu rasadxona o‘rta asrlarning eng ilg‘or astronomik
markazi sifatida tan olindi. Rasadxona silindr shaklida, balandligi 30,4 metr bo‘lgan
uch qavatli bino sifatida qurilgan bo‘lib, uning asosiy qismida ulkan sekstant (Fathiy
kvadrant) joylashgan edi. Bu asbob Quyosh, Oy, sayyoralar va yulduzlarning
harakatini o‘lchashda misli ko‘rilmagan aniqlikni ta’minladi. Rasadxona devorlari
marmar bilan qoplangan bo‘lib, unda maxsus astronomik asboblar, jumladan,
kvadrantlar, astrolyabiyalar va boshqa o‘lchov vositalari o‘rnatilgan edi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
154
Samarqand rasadxonasida olib borilgan kuzatishlar natijasida yulduz
yilining uzunligi 365 kun, 6 soat, 10 daqiqa va 8 soniya deb aniqlangan bo‘lib, bu
zamonaviy hisob-kitoblardan atigi bir daqiqaga farq qiladi. Bu yutuq Ulug‘bek va
uning jamoasining ilmiy aniqligini va o‘sha davr uchun ilg‘or yondashuvlarini
ko‘rsatadi.
“Ziji jadidi Ko‘ragoniy” asari
Ulug‘bekning eng muhim ilmiy yutug‘i “Ziji jadidi Ko‘ragoniy”
(Ko‘ragoniy yangi ziji) asaridir. Bu asar 1018 yulduzning koordinatalarini o‘z ichiga
olgan yulduzlar katalogi bo‘lib, o‘rta asr astronomiyasining eng muhim
yodgorliklaridan biridir. Zijda Quyosh, Oy va sayyoralarning harakatiga oid aniq
hisob-kitoblar, shuningdek, astronomik jadvallar keltirilgan. Ulug‘bekning bu asari
o‘sha davrning boshqa zijlaridan, masalan, Ptolemeyning “Almagest”i yoki
Nasiruddin Tusiy asarlaridan yuqori aniqligi bilan ajralib turardi.
“Zij”ning yaratilishida Ulug‘bek nafaqat rahbar, balki faol ishtirokchi
sifatida ham ishlagan. U G‘iyosiddin Jamshid Koshiy, Qozizoda Rumiy va Ali
Qushchi kabi olimlar bilan hamkorlikda yulduzlarning pozitsiyalarini aniqlash
uchun yuzlab kuzatishlar o‘tkazdi. Bu asar keyinchalik Yevropa va Hindistonda
astronomik tadqiqotlar uchun asosiy manba sifatida xizmat qildi.
Matematika va boshqa sohalardagi yutuqlar
Ulug‘bek nafaqat astronom, balki matematik sifatida ham muhim yutuqlarga
erishdi. Uning “Bir daraja sinusini aniqlash haqida risola” asari trigonometriya
sohasidagi muhim yutuqlarni aks ettiradi. Bu risola sinus va kosinus qiymatlarini
aniqlashning yangi usullarini taklif qildi, bu esa o‘sha davrda astronomik hisob-
kitoblar uchun muhim edi. Ulug‘bekning trigonometrik jadvallari keyinchalik
Yevropa olimlari, jumladan, Tixo Brahe va Yoxannes Kepler tomonidan ishlatildi.
Bundan tashqari, Ulug‘bek tarix sohasida ham faoliyat yuritdi. Uning “Tarixi
arba’ ulus” asari Temuriylar davri va undan oldingi davrlarning tarixiy voqealarini
yoritadi. Bu asar o‘rta asr Movarounnahr tarixini o‘rganish uchun muhim manba
hisoblanadi. Ulug‘bek shuningdek, shoir sifatida ham tanilgan bo‘lib, uning adabiy
faoliyati Samarqandning madaniy hayotini boyitdi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
155
Ali Qushchining ilmiy merosi va Ulug‘bek bilan hamkorligi
Ali Qushchining hayoti va ilmiy faoliyati
Ali Qushchi, to‘liq ismi Ali ibn Muhammad Qushchi, 1403-yilda
Samarqandda tug‘ilgan. U Ulug‘bekning eng muhim shogirdlaridan biri bo‘lib,
Samarqand ilmiy maktabining faol ishtirokchisi edi. Ali Qushchi Ulug‘bek
rasadxonasida astronomik kuzatishlarda ishtirok etdi va “Ziji jadidi Ko‘ragoniy”
asarining yakunlanishida muhim rol o‘ynadi. Ulug‘bekning 1449-yilda o‘g‘li
Abdulatif tomonidan tashkil etilgan fitna natijasida vafot etishi Samarqanddagi ilmiy
muhitning tanazzulga yuz tutishiga olib keldi. Bu davrda Ali Qushchi o‘z faoliyatini
boshqa mamlakatlarda davom ettirishga majbur bo‘ldi.
Ulug‘bek merosini saqlashdagi roli
Ali Qushchi Ulug‘bekning ilmiy merosini saqlab qolishda katta xizmat
ko‘rsatdi. Rivoyatlarga ko‘ra, Ulug‘bekning 15 ming kitobdan iborat
kutubxonasining bir qismini Samarqand yaqinidagi Hazrat Bashir qishlog‘iga
yashirib, yo‘q bo‘lib ketishidan asrab qoldi. 1470-yilda Usmonli imperiyasiga,
aniqrog‘i, Istanbulga ko‘chib o‘tgach, u Ulug‘bekning “Zij”ini sharhlab, uni
Usmonli olimlari va keyinchalik Yevropa olimlari bilan tanishtirdi. 1648-yilda
ingliz olimi Jon Grivs tomonidan “Zij” lotin tiliga tarjima qilindi va Yevropa ilmiy
doiralarida keng tarqaldi.
Mustaqil ilmiy ishlari
Ali Qushchi o‘zining mustaqil ilmiy ishlarida ham muhim yutuqlarga
erishdi. Uning “Risola fi halli ashkoli muqaddima” asari astronomik masalalarni
mustaqil ravishda tahlil qilishga bag‘ishlangan bo‘lib, unda u Ulug‘bekning
yondashuvlarini rivojlantirdi. Bundan tashqari, Ali Qushchi “Sharhi Zij” asarida
Ulug‘bekning “Zij”iga sharhlar yozdi, bu esa asarni tushunarliroq qilish va uning
ilmiy ahamiyatini oshirishga xizmat qildi. Uning matematika sohasidagi ishlari,
xususan, geometriya va arifmetika masalalariga oid risotalari Usmonli imperiyasida
keng qo‘llanildi.
Ali Qushchining Yevropa ilmiy doiralariga ta’siri ham muhim edi. Uning
“Zij”ni sharhlashi va Usmonli olimlari bilan hamkorligi orqali Ulug‘bekning ilmiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
156
yutuqlari Kopernik, Tixo Brahe va boshqa Yevropa olimlari ishlariga ta’sir
ko‘rsatdi. Bu Ulug‘bek maktabining global ilm-fan rivojiga qo‘shgan hissasini
ko‘rsatadi.
Samarqand ilmiy maktabining tuzilishi va ta’siri
Ilmiy maktabning tashkil topishi
Ulug‘bek tomonidan tashkil etilgan Samarqand ilmiy maktabi o‘rta asrlar
Sharq ilm-fanining eng muhim markazlaridan biri bo‘ldi. Bu maktabda G‘iyosiddin
Jamshid Koshiy, Qozizoda Rumiy, Ali Qushchi kabi olimlar faoliyat yuritdi.
Ulug‘bekning o‘zi maktabning faol rahbari bo‘lib, olimlar o‘rtasida ilmiy
munozaralar tashkil qildi va tadqiqotlarni moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatladi.
Samarqand ilmiy maktabi nafaqat astronomiya, balki matematika,
geometriya, fizika va tarix sohalarida ham muhim yutuqlarga erishdi. Ulug‘bek
tomonidan asos solingan madrasalar, xususan, Ulug‘bek madrasasi, ta’lim va ilmiy
tadqiqotlarning markaziga aylandi. Bu madrasalarda talabalar nafaqat diniy fanlarni,
balki dunyoviy fanlarni, jumladan, matematika va astronomiyani ham o‘rgandilar.
Global ta’siri
Samarqand ilmiy maktabining ta’siri nafaqat Sharqda, balki G‘arbda ham
sezildi. Ulug‘bekning “Ziji jadidi Ko‘ragoniy” asari Hindistonda “Ziji ShohJahoniy”
va “Ziji Muhammadshohiy” kabi asarlar yaratilishiga asos bo‘ldi. Yevropada esa Ali
Qushchi orqali tarqalgan “Zij” Kopernikning geliotsentrik nazariyasini
rivojlantirishda va Tixo Brahe kabi olimlarning tadqiqotlarida muhim rol o‘ynadi.
Bu Ulug‘bek maktabining jahon ilmidagi o‘rnini ko‘rsatadi.
Samarqand rasadxonasining aniqligi va Ulug‘bekning ilmiy yondashuvlari
o‘rta asrlarning boshqa astronomik markazlaridan, masalan, Bag‘dod yoki
Qohiradagi rasadxonalardan ustun edi. Bu yutuqlar Ulug‘bek va uning jamoasining
ilmiy metodologiyasi va aniq hisob-kitoblariga asoslangan edi.
Xulosa
Mirzo Ulug‘bek va Ali Qushchi o‘rta asr Sharq ilm-fanining yorqin
namoyandalari sifatida jahon astronomiyasi va matematikasiga ulkan hissa qo‘shdi.
Ulug‘bekning Samarqandda tashkil etgan rasadxonasi va ilmiy maktabi o‘sha
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
157
davrning eng muvaffaqiyatli ilmiy markazi bo‘lib, uning “Ziji jadidi Ko‘ragoniy”
asari o‘rta asrlar va undan keyingi davrlarda astronomik tadqiqotlar uchun muhim
qo‘llanma sifatida xizmat qildi. Ali Qushchi esa Ulug‘bekning ilmiy merosini saqlab
qolish, rivojlantirish va uni Usmonli imperiyasi va Yevropaga yetkazish orqali
global ilm-fan rivojiga katta hissa qo‘shdi. Ularning faoliyati o‘zbek xalqining
ilmiy-ma’naviy merosi sifatida bugungi kunda ham hurmat bilan yod etiladi.
Samarqand ilmiy maktabining yutuqlari zamonaviy astronomiya va matematika
rivojiga asos solgan bo‘lib, ularning ta’siri bugungi kunda ham davom etmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Mirzo Ulug‘bek - Vikipediya. uz.wikipedia.org
2.
Ulugh Beg - Wikipedia. en.wikipedia.org
3.
Mirzo Ulug‘bek haqida – buyuk olimning biografiyasi. oz.sputniknews.uz
4.
Mirzo Ulug‘bek va uning akademiyasi. n.ziyouz.com
5.
M. Mamadazimov. Mirzo Ulug‘bek va ilmiy merosi. kh-davron.uz
6.
MIRZO ULUG‘BEK KUTUBXONASI VA BUGUNGI TAQDIRI.
inlibrary.uz
7.
Mirzo Ulug‘bek ijodiy merosining Navoiy ijodida tutgan o‘rni.
www.researchgate.net
8.
A. Ahmedov. Mirzo Ulug‘bek (hayoti va faoliyati). Toshkent: Fan nashryoti,
1991.
9.
B.A. Rozenfeld, E.I. Grits. Ulug‘bek va uning davrida astronomiya.
Samarqand, 1978.
10.
J. Xodjayev. O‘rta Osiyoda ilm-fan va ma’rifat. Toshkent, 2001.
11.
T.N. Kary-Niyazov. Astronomiya tarixi. Toshkent: Fan, 1967.
12.
G. Pugachenkova. Samarqand rasadxonasi arxeologik tadqiqotlari. Toshkent,
1978.
13.
A. Sayili. The Observatory in Islam and Its Place in the General History of
the Observatory. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1960.
