MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
147
ZAMONAVIY YOSHLARNING IJTIMOIY TARMOQLARGA
QARAMLIGINING SABABLARI VA YECHIMLARI
Buxoro energetika va neft-gaz sanoati texnikumi
“Umumkasbiy fanlar” kafedra mudiri
Jumayeva Munira Tashevna
Buxoro Davlat Universiteti 2-bosqich talabasi
Shavkatova Shahinabonu Shuhrat qizi
Buxoro Davlat Universiteti,
Fizika-matematika va axborot texnologiyalari
fakulteti, amaliy matematika,
Tel:+998900830912, +998906376270
Reasons and solutions for modern youth's addiction to social networks.
Abstract. This article analyzes cases of excessive connection to social
networks among modern youth. The positive and negative aspects of networks are
highlighted, and the psychological and social reasons that lead to addiction are
considered. At the same time, useful and viable solutions for solving the problem are
offered. The article encourages young people to form a digital culture and be active
in the healthy information space.
Key words: social network, youth, addiction, virtual life, psychological
impact, time management, digital detox, digital culture, social problem, technology
Причины и пути решения зависимости современной молодежи от
социальных сетей.
Абстрактный. В данной статье анализируются случаи чрезмерного
подключения к социальным сетям среди современной молодежи. Выделены
положительные и отрицательные стороны сетей, а также рассмотрены
психологические и социальные причины, приводящие к зависимости. В то же
время предлагаются полезные и жизнеспособные решения проблемы. Статья
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
148
призывает молодежь формировать цифровую культуру и проявлять
активность в здоровом информационном пространстве.
Ключевые слова: социальная сеть, молодежь, зависимость,
виртуальная жизнь, психологическое воздействие, тайм-менеджмент,
цифровой детокс, цифровая культура, социальная проблема, технологии.
Zamonaviy yoshlarning ijtimoiy tarmoqlarga qaramligining sabablari
va yechimlari.
Annotatsiya. Mazkur maqolada zamonaviy yoshlar orasida ijtimoiy
tarmoqlarga ortiqcha bog‘lanish holatlari tahlil qilinadi. Tarmoqlarning ijobiy va
salbiy jihatlari yoritilib, aynan qaramlikka olib keluvchi psixologik va ijtimoiy
sabablar ko‘rib chiqiladi. Shu bilan birga, muammoni bartaraf etish bo‘yicha
foydali va hayotiy yechimlar taklif etiladi. Maqola yoshlarda raqamli madaniyatni
shakllantirish va sog‘lom axborot maydonida faol bo‘lishlariga undaydi.
Kalit so‘zlar: ijtimoiy tarmoq, yoshlar, qaramlik, virtual hayot, psixologik
ta’sir, vaqtni boshqarish, digital detoks, raqamli madaniyat, ijtimoiy muammo,
texnologiya
Kirish
. Hozirgi raqamli davrda ijtimoiy tarmoqlar yoshlarning kundalik
hayotida muhim o‘rin egallamoqda. Har bir yosh deyarli har kuni Instagram,
TikTok, Telegram, Facebook yoki boshqa shu kabi platformalardan foydalanadi.
Ular bu platformalarda yangiliklar o‘qiydi, do‘stlari bilan muloqot qiladi,
fotosuratlar joylaydi yoki bo‘sh vaqtini o‘tkazadi. Biroq, bu ko‘rinishda ishlatish
foydadan ko‘ra ko‘proq zarar olib kelishi mumkin. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlarga
haddan ortiq bog‘lanish — ya’ni qaramlik holati tobora ommalashmoqda. Bu
muammo o‘z vaqtida anglanmasa, ruhiy, ijtimoiy va jismoniy sog‘liqka salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Qaramlik nima?
Qaramlik bu — insonning biror faoliyatdan, masalan, ijtimoiy tarmoqdan
foydalanishdan voz kecha olmasligi, bu odatni to‘xtatishga urinsa ham, ichki
ehtiyojni yengolmasligi holatidir. Ko‘pincha bu odat hayotga zarar keltirayotganini
anglab turgan bo‘lsa ham, foydalanuvchi tarmoqlardan chiqolmaydi. Bugungi kunda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
149
bu holat psixologiyada “Digital Addiction” (raqamli qaramlik) yoki “Social Media
Dependency” (ijtimoiy tarmoqqa qaramlik) deb yuritiladi. Bu nafaqat vaqtni isrof
qilish, balki psixologik bog‘liqlik shakli hamdir.
Qaramlikka olib keluvchi omillar bir necha toifalarga bo‘linadi:
Psixologik sabablar:
“Like” va “comment”lar orqali ma’naviy tasdiq olish istagi. Bu ijtimoiy
tasdiqlanish ehtiyojidan kelib chiqadi. Ko‘proq yoqtirish olish — miyaga “dopamin”
chiqaradi, bu esa yoqimli hisni qayta-qayta takrorlash istagini kuchaytiradi. O‘zini
boshqalar bilan solishtirish. Ko‘pchilik ijtimoiy tarmoqlarda faqat hayotining yaxshi
tomonlarini ko‘rsatadi. Yoshlar esa o‘z real hayotini shu bilan solishtirib, o‘zidan
norozi bo‘lib qolishadi. Zerikish, yolg‘izlik, stress. Bu holatlarda inson vaqtinchalik
o‘zini unutish uchun tarmoqlarga kiradi. Biror narsani o‘tkazib yuborishdan
qo‘rquv. Ya’ni, do‘stlarim nima qilayapti, nima yangilik bor, degan holat tarmoqdan
chiqolmaslikka olib keladi.
Ijtimoiy sabablar:
Tengdoshlar bosimi. Hamma foydalanayotgan narsadan foydalanmaslik
ko‘pchilikka “noqulaylik” keltiradi.
Obro‘ orttirish istagi. Blogerlar kabi mashhur bo‘lish orzusi, “ko‘p
kuzatuvchi hurmat” tushunchasi yoshlar ongiga singib bormoqda.
Reklama va kontent oqimi. Ko‘zni qamashtiruvchi video, musiqalar orqali
e’tiborni tortuvchi algoritmlar foydalanuvchini ushlab turadi.
Texnik sabablar:
Cheksiz skroll — ya’ni, sahifani pastga siljitaverish orqali yangi kontent
chiqaveradi.
Bildirishnomalar — har safar telefonda bildirishnoma chiqqanda, miyada
“yangi narsa bor” degan signal paydo bo‘ladi va inson avtomatik telefonni ochadi.
Qaramlikning salbiy oqibatlari
Qaramlik faqat vaqt yo‘qotish emas, balki inson hayotiga bir necha sohalarda
zarar yetkazadi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
150
Ruhiy salomatlik: Depressiya va stress holatlarining kuchayishi, o‘ziga
bo‘lgan ishonchning pasayishi, “Hayotim boshqalarnikidek emas” degan fikr bilan
doimiy norozilik
Vaqtni boshqarish:
Samaradorlik pasayadi; O‘qish, dars va ishlarga e’tibor kamayadi; Uyqudan
oldin yoki uyg‘ongandan so‘ng telefonga qarash odatga aylanadi.
Ijtimoiy munosabatlar:
Haqiqiy suhbatlar kamayadi; Do‘stlar bilan uchrashuvlar, oila davrasidagi
suhbatlar qisqaradi; Yolg‘izlik hissi kuchayadi
Jismoniy sog‘liq:
Ko‘z charchashi, bosh og‘rishi; Bo‘yin, orqa mushaklarining og‘rishi;
Uyqusizlik, charchoq, diqqatning pasayishi
Quyidagi savollarga "ha" deb javob bersangiz, sizda qaramlik belgilari bor
deyish mumkin:
Har bo‘sh vaqtingizda telefoningizni ochasizmi?
Hech qanday bildirishnoma bo‘lmasa ham uni tekshirasizmi?
Ijtimoiy tarmoqlarsiz zerikasizmi yoki asabiylashasizmi?
Tarmoqlarda qancha vaqt o‘tkazganingizni sezmay qolasizmi?
O‘zingizni boshqalar bilan solishtirib o‘zingizdan norozi bo‘lasizmi?
Ijtimoiy tarmoqlarga qaramlikni yengish uchun quyidagilar foydali bo‘lishi
mumkin: Amaliy choralar:
Kunlik foydalanish vaqtini cheklovchi ilovalar. Kunning aniq bir vaqtida
tarmoqlarga kirish — “jadval asosida foydalanish”. Bildirishnomalarni o‘chirish
orqali diqqatni chalg‘itmaslik. Haftaning kamida 1 kuni “Digital Detox Day” deb
e’lon qilish. Sport, musiqa (masalan, gitara), chet tillari, rasm chizish kabi faoliyatlar
bilan shug‘ullanish
Ichki yondashuv: "Tarmoqlarda ko‘rayotganim real hayot emas, balki tanlab
olingan lahzalar" degan tushunchani singdirish. Yoqtirishlar va kuzatuvchilar soniga
bog‘lanmasdan o‘z qadrini his qilish. Foydali kontentdan foydalanish: ilmiy
sahifalar, motivatsion videolar, ingliz tili yoki IT bo‘yicha bloglar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
151
Statistik ma’lumotlar
2024-yilgi global statistikaga ko‘ra, dunyo bo‘yicha ijtimoiy tarmoqlarda
o‘rtacha vaqt 2,5 soatni tashkil etadi.
TikTok foydalanuvchilari orasida 13-24 yoshdagilar eng faol hisoblanib,
ularning 40% dan ortig‘i kuniga 4-5 soat vaqtini TikTok’da o‘tkazadi.
Amerika Psixologiya Assotsiatsiyasi ma’lumotlariga ko‘ra, ijtimoiy
tarmoqlarda 3 soatdan ortiq vaqt o‘tkazuvchi yoshlarning 60% ga yaqini depressiya
alomatlarini namoyon etgan.
Xulosa.
Ijtimoiy tarmoqlar — bugungi hayotning bir qismidir, biroq ular
hayotni to‘liq egallab olmasligi kerak. Har bir yosh inson bu vositalardan ongli
foydalanishni o‘rganishi kerak. Maqsadga intilish, bilim olish va real hayotdagi
munosabatlarga ustuvorlik berish — raqamli davrda sog‘lom yashash garovidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1. Yoqubov, T. A. (2021). Axborot texnologiyalari va yoshlar: muammo va
imkoniyatlar. Toshkent: “Ilm Ziyo” nashriyoti.
2. Qodirov, M. Sh. (2019). Psixologiyaga kirish. Toshkent: O‘zbekiston
Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi nashriyoti.
3. Xudoyberdiyev, A. A. (2020). Raqamli madaniyat va yoshlar ongining
shakllanishi. Toshkent: “Fan va texnologiya”.
4. To‘xtayev, D. M. (2022). Ijtimoiy tarmoqlar: imkoniyat va xavf-xatarlar. Buxoro:
“Ziyo Jamg‘arma” nashriyoti.
5. Mahmudova, N. R. (2023). Zamonaviy yoshlar orasida internetga qaramlik
muammosi. // Yoshlar siyosati va ta’lim ilmiy-amaliy jurnali, 1(4), 55–59.
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Strategik islohotlar agentligi.
(2023). O‘zbekiston yoshlarining raqamli faoliyati bo‘yicha statistik ma’lumotlar.
Toshkent: SIA axborot byulleteni.
7. Karimova, D. M. (2021). Zamonaviy psixologiyada qaramlik turlari va ularni
bartaraf etish yo‘llari. // Psixologiya va hayot ilmiy jurnali, 3(2), 41–46.
8. G‘ulomova, M. T. (2020). Yoshlar orasida ijtimoiy tarmoqlarning ta’siri va uni
nazorat qilish masalalari. // O‘zDJTU Axborotnomasi, 4(1), 88–92.
