MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
97
O’ZBEKISTON HUDUDIDAGI GLAUKONIT KONLARI:
GEOLOGIYASI, TARKIBI VA SANOATDAGI ISHLATILISH
IMKONIYATLARI
Tursunov Azamjon Salimjon o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti doktoranti (DSc)
Farg‘ona davlat texnika universiteti o‘qituvchi
Turdialiyev Umid Muxtaraliyevich
Andijon davlat texnika instituti t.f.d. (DSc), professor
Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekistonning turli hududlarida joylashgan
glaukonit konlarining geologik tuzilishi, minerallashuvi, boyitish usullari hamda
sanoatdagi qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Xususan, Changi koni misolida pigment
olish, flotatsiya orqali boyitish va o‘g‘it sifatida qo‘llash tajribalari keng yoritilgan.
Maqolada shuningdek geologik xaritalar, mikroskopik tahlillar, granulometrik
tahlillar yordamida ilmiy asoslar mustahkamlangan. Bu tasvirlar orqali glaukonit
qatlamlarining tarkibi, tuzilishi va texnologik qayta ishlash bosqichlari vizual
ravishda yoritiladi.
Kalit so‘zlar: glaukonit, Changi koni, flotatsiya, pigment, mineral o‘g‘it,
granulometriya, C1 toifa, mineralogik tarkibi, Krantaus koni, Kofrun koni, Krantaus
koni.
Tursunov Azamjon
Doctoral student (DSc) of Andijan State Technical Institute
Teacher of Fergana State Technical University
Email: turcunov-farpi@mail.ru
Turdialiev Umid
Doctor of Science (DSc) of Andijan State Technical Institute, Professor
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
98
GLAUCONITE DEPOSITS IN UZBEKISTAN: GEOLOGY,
COMPOSITION AND POSSIBILITIES OF USE IN INDUSTRY
Abstract: This article analyzes the geological structure, mineralization,
enrichment methods and industrial applications of glauconite deposits located in
different regions of Uzbekistan. In particular, the experiments on pigment
extraction, enrichment by flotation and use as fertilizer are widely covered in the
example of the Changi deposit. The article also strengthens the scientific basis using
geological maps, microscopic analyses, and granulometric analyses. These images
visually illustrate the composition, structure and technological processing stages of
glauconite layers.
Keywords: glauconite, Changi deposit, flotation, pigment, mineral fertilizer,
granulometry, C1 category, mineralogical composition, Krantaus deposit, Kofrun
deposit, Krantaus deposit.
Kirish
Glaukonit — temir va kaliyga boy, yashil rangli silikat minerali bo‘lib, u
dengiz cho‘kindi jinslarida, xususan qumtosh qatlamlarida hosil bo‘ladi. Uning
kimyoviy tarkibi asosan K(Mg,Fe)(Al,Fe)Si₄O₁₀(OH)₂·nH₂O formulasi bilan
ifodalanadi. Mineralning tarkibida kaliy, temir, magniy, alyuminiy va kremniy
mavjud bo‘lib, u ion almashinuvi va sorbsiya xususiyatlariga ega. Shu bois,
glaukonit ekologik jihatdan toza xom ashyo hisoblanadi va tuproqni kaliy bilan
boyituvchi o‘g‘it, sanoatda esa tabiiy pigment, ion almashuvchi sorbent, filtr
materiali hamda issiqlik o‘tkazmaydigan kompozitlar tarkibida qo‘llaniladi.
O‘zbekistonda glaukonit konlari hozircha to‘liq o‘rganilmagan bo‘lsada,
mavjud geologik-qidiruv ma’lumotlari asosida bir qancha hududlarda sanoat
miqyosida foydalanish uchun istiqbolli zaxiralar aniqlangan. Jumladan, Parkent,
Krantaus, Kofrun va Tagarasay kabi konlarda qazilma qatlamlari yaxshi o‘rganilgan,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
99
C1 toifasidagi resurslar mavjud bo‘lib, ularning geokimyoviy va granulometrik
tavsiflari sanoatga joriy etish uchun yetarli ilmiy asoslarni taqdim etadi.
1-rasm. Parkent tumani Changi glaukonit rudasi
O‘zbekistondagi glaukonit konlari
1-jadval
O‘zbekistonning yirik glaukonit konlari
Kon nomi
Joylashuvi
Glaukonit
foizi
Qatlam
qalinligi
Zaxira
miqdori (mln
t)
Changi
Parkent,
Toshkent
viloyati
12–24%
2–4 m
14
Krantaus
Qoraqalpog‘iston
Respublikasi
10–20%
1–2,5 m
10
Kofrun
Surxondaryo viloyati
8–16%
1,5–3 m
15
Tagarasay–
Mobika
Qashqadaryo viloyati
8–24%
3–15 m
20+
O‘zbekiston Respublikasi hududida glaukonit konlari asosan quyidagi
viloyatlarda aniqlangan:
Changi (Parkent tumani, Toshkent viloyati)
— bu kon Paleogen davriga
oid cho‘kindi qatlamlarda joylashgan bo‘lib, glaukonitli qumtosh qatlamlari 2–4
metr qalinlikda. Kon C1 toifadagi zaxiraga ega bo‘lib, taxminan 14 million tonnaga
yaqin boyitilmagan material mavjud.
Krantaus (Qoraqalpog‘iston Respublikasi)
— bu yerda glaukonit foizi
10–20% oralig‘ida. Qatlamlar 1–2,5 metr qalinlikda bo‘lib, 10 million tonna atrofida
umumiy resurslar aniqlangan.
Kofrun (Surxondaryo viloyati)
— yer osti cho‘kindilarida joylashgan
glaukonit qatlamlarining kimyoviy tahlili ularni o‘g‘it sifatida ishlatish imkonini
ko‘rsatmoqda. Zaxiralar hajmi 15 million tonnaga baholangan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
100
Tagarasay va Mobika (Qashqadaryo viloyati)
— glaukonit foizi 8–
24%, qatlam qalinligi esa 3–15 metrni tashkil etadi. Ushbu konlar hozirda sanoatga
tayyorlanmoqda.
Changi koni tajribalari
Geologik tuzilma
Changi koni geologik jihatdan suzak seriyasi qumtoshlariga mansub bo‘lib,
Paleogen davri yotqiziqlaridan tashkil topgan. Ushbu qatlamlar regional transgressiv
cho‘kindi muhitda hosil bo‘lgan bo‘lib, muntazam, qatlamli tuzilishga ega. Litologik
tarkibda glaukonit bilan bir qatorda kvarts, ortoklaz, muskovit, biotit va ba’zida
karbonatli sementlashgan minerallar aniqlangan. Minerallashuv gorizontal va botiq
shaklda joylashgan bo‘lib, uning kengligi 300–500 metr, qalinligi esa 2,5–4 metr
oralig‘ida. Glaukonit minerali asosan yumaloq donachalar (pelletlar) shaklida,
yashil rangda, ko‘p hollarda silikat sementlashuv bilan ajralib turadi.
Granulometriya, mineralogik va kimyoviy tarkib
Tahlillar natijasi quyidagilarni ko‘rsatdi:
Granulometriya:
20–200 mikron oralig‘idagi zarrachalar asosiy hajmni
tashkil etadi.
Kimyoviy tarkib (o‘rtacha):
K
2
O — 6.2%, Fe
2
O
3
— 18%, SiO
2
— 52%,
MgO — 3.1%, Al
2
O
3
— 9.7%. Bu tarkib glaukonitni agrotexnik, sanoat va ekologik
qo‘llanmalarda keng qo‘llash imkonini beradi.
2-jadval
Glaukonitning kimyoviy tarkibi
SiO2 TiO
2
Al2O
3
Fe2O
3
Fe
O
Mg
O
Mn
O
Ca
O
Na2
O
K2
O
P2O
5
69,5
1
0,33 5,41
11,58 0,5
1
2,04 0,02 1,0
0
0,07
4,25 0,44 5,5
8
3-jadval
Mineralogik tarkibi % bilan:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
101
Glaukonit
Gil minerali
Dala shpatlari Kvarts
50
26
10-15
26
Mineralogik tahlillar natijasida glaukonit asosiy fazani tashkil etib, unga
qo‘shimcha tarzda seritsit, kaltsit, dolomit va seolit guruhiga kiruvchi minerallar
ham kuzatilgan. Ushbu qo‘shimcha minerallar ayrim hollarda pigment sifatida
rangga ta’sir ko‘rsatsa, ba’zi hollarda agrokimyo uchun foydali mikroelementlar
manbai bo‘lishi mumkin [3, 5].
Boyitish texnologiyalari
Flotatsiya
Boyitish uchun klassik flotatsiya jarayoni qo‘llanildi. Jarayonning asosiy
maqsadi glaukonit fraksiyalarini boshqa aralash mineral fazalardan ajratishdir.
Quyidagi texnologik bosqichlar amalga oshirildi:
Dastlab qumtosh namunasi 1–2 mm granulatsiyagacha nam
silliqlashdan o‘tkazildi.
Flotatsiya kamerasiga suvli massa holida yuborildi va olein kislota
asosidagi sirt faol moddalar, kationli kollektorlardan foydalanildi.
pH darajasi 8,5–9,0 atrofida ushlab turildi, bu esa glaukonitni boshqa
tarkibiy qismlardan ajratishga yordam berdi.
Havo pufaklari yordamida selektiv adsorbsiya yuz berdi va natijada 28–
32% glaukonit konsentratsiyasi bilan boyitilgan mahsulot olindi.
Pigment olish
Glaukonit pigmentlarini olish uchun bir nechta bosqichli texnologik ishlov
berish amaliyoti amalga oshirildi. Dastlab xom glaukonit namunasi 100–120 °C da
quritilib, namlikdan tozalandi. Keyin silliqlash orqali 40–100 mikron oralig‘idagi
zarracha o‘lchamiga keltirildi. Pigment sifatida ishlatish uchun rang barqarorligini
ta’minlash maqsadida 250–300 °C da termik ishlov berildi. Shu bilan birga, magnit
ajratish bosqichi orqali temir fazalarining miqdori nazorat ostiga olindi. Yakuniy
pigment yashil-kulrang va jigarrang tusdagi tabiiy rangga ega bo‘lib, u keramika,
bo‘yoq sanoati va kompozit materiallar ishlab chiqarishda foydalanishga yaroqli
ekanligi isbotlandi [1, 2, 4].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
102
O‘g‘it sifatida
Glaukonitli qum nafaqat kaliy manbai, balki tuproqni sog‘lomlashtiruvchi
sorbent sifatida ham xizmat qiladi. U og‘ir metallarni bog‘lash, natriy ionlarini
chiqarib yuborish, gumus qatlamini faollashtirish xususiyatiga ega. Bu esa uni
nafaqat o‘g‘it, balki meliorant sifatida ham samarali qiladi. Glaukonitli qum
agrokimyoviy jihatdan faol bo‘lib, quyidagi shaklda ishlatiladi:
0,5–1 mm granulali shaklga keltiriladi.
Chirindi va biologik fermentlar bilan birga bio-o‘g‘it tayyorlanadi.
Hosildorlik paxta, sabzi, kartoshka ekinlarida 25–55% ga oshgani
kuzatilgan.
Ilmiy va amaliy tavsiyalar
Yuqoridagi tadqiqotlar asosida quyidagi ilmiy va amaliy tavsiyalarni berish
mumkin:
Changi glaukonit konining sanoatga tadbiqini jadallashtirish maqsadga
muvofiq;
Qum tarkibida mavjud seolit, dolomit va boshqa qo‘shimcha
minerallarni agroloyihalarda biologik faol komponent sifatida baholash zarur;
Flotatsiya usullarini optimallashtirish uchun ilg‘or reagentlar (masalan,
nanokollektorlar va biologik flotoreagentlar) joriy etilishi lozim;
O‘g‘it sifatida glaukonitdan foydalanishda uni nafaqat kompost, balki
lignogumus, biokul va fermentlangan substratlar bilan kompleks aralashmalarda
qo‘llash tavsiya etiladi;
Pigment mahsuloti uchun turli rangdagi glaukonit namunalarining
(yashil, jigarrang, qizg‘ish) spektral tahlillarini o‘tkazish va ularning yorug‘lik
barqarorligini tekshirish zarur.
Xulosa
Changi va boshqa glaukonit konlari O‘zbekiston uchun strategik xom ashyo
manbaidir. Agrotexnika, sanoat pigmenti va ekologik sorbent sifatida ulardan
foydalanish imkoniyatlari katta. Flotatsiya, pigment ishlab chiqarish va bio-o‘g‘it
tayyorlash texnologiyalari orqali bu konlar iqtisodiy samaradorlikni oshirishga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
103
xizmat qiladi. Konlarning chuqur o‘rganilishi va sanoatga joriy qilinishi mahalliy va
eksport salohiyatini mustahkamlaydi.
ADABIYOTLAR:
1.
А.М.Мирзаев, Д.К.Одилов, С.И.Якубов, Д.А.Тошматов, А.С.Турсунов,
Глауконит таркибли қумлоқларни бойитиш масаласи. “Совершенствование и
внедрение инновационных идей в области химии и химической технологии”
Международная научно-техническая конференция. Фергана – 2020. 12-15 стр.
2.
Д.К.Адылов, А.М.Мирзаев, Н.Ж.Якубова, А.С.Турсунов, М.С.Омонова,
Разработка технологии получения пигментов на основе глауконита с
содержанием осадочного железа. “Совершенствование и внедрение
инновационных идей в области химии и химической технологии”
Международная научно-техническая конференция. Фергана – 2020. 15-18 стр.
3.
Р.А.Хамидов,
Н.Т.Ходжаев,
И.М.Хакбердиев,
А.М.Эргашев.
Минеральные пигменты восточного Узбекистана. Геология и минеральные
ресурсы. Ташкент, №5, 2016 г.
4.
D.K.Odilov, A.J.Mirzayev, A.S.Tursunov, D.A.Toshmatov, S.I.Yakubov,
I.T.O‘rmonov, Changi koni glaukonitidan pigment olishda boyitish masalasi. “Ilm-
fan va innovasion yutuqlarni rivojlantirishning dolzarb muammolari” II Respublika
ko‘p tarmoqli masofaviy, ilmiy-amaliy konferensiya. Samarqand-2020 yil. 44-48 bet
5.
Махсудова З. И., Кадырова З. Р., Мирзаев А. Ж. Глауконитовые
песчаники месторождения Чанги – перспективное сырье для получения
зеленого и коричневого пигмента // Стекло и керамика. 2023. Т. 96, № 2. С. 42
– 47.
