MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
359
KINODISKURSNING LINGVOKOGNITIV ASOSLARI VA
MULTIMODAL TAHLILI
Saydaliyeva Matluba Shuxrat qizi
saydaliyeva1993@mail.ru
Alisher Navoiy nomidagi o‘zbek tili va adabiyoti universiteti I bosqich tayanch
doktoranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada kinodiskurs tushunchasi va uning
lingvokognitiv xususiyatlari tahlil etilgan. Kinodiskursning til, tafakkur va
multimodal ifoda orqali qanday shakllanishi, shuningdek, kognitiv freym, kontsept,
ssenariy va emotsional reaksiyalar bilan bog‘liqligi ilmiy asosda yoritilgan. Tahlil
davomida til birliklarining inson ongida qanday qayta ishlanishi, kino personajlari
va voqealari orqali qanday semantik maydonlar shakllanishi misollar asosida bayon
qilingan.
Аннотация: В данной статье анализируется понятие кинодискурса и
его лингвокогнитивные свойства. Она проливает свет на научную основу того,
как кинодискурс формируется посредством языка, мышления и
мультимодального выражения, а также его связь с когнитивными рамками,
концепциями, сценариями и эмоциональными реакциями. В ходе анализа
объясняется, как языковые единицы обрабатываются в сознании человека, и
какие семантические поля формируются посредством персонажей и событий
фильма, на основе примеров.
Abstract: This article analyzes the concept of film discourse and its
linguocognitive properties. It sheds light on the scientific basis on how film discourse
is formed through language, thought, and multimodal expression, as well as its
relationship with cognitive frames, concepts, scenarios, and emotional reactions.
During the analysis, it is explained how language units are processed in the human
mind, and what semantic fields are formed through film characters and events, based
on examples.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
360
Kalit so‘zlar:
kinodiskurs, lingvokognitiv, freym, konsept, multimodal
diskurs, nutq akti, semantik maydon.
Ключевые слова: кинодискурс, лингвокогнитив, фрейм, концепт,
мультимодальный дискурс, речевой акт, семантическое поле.
Keywords: film discourse, linguistic cognitive, frame, concept, multimodal
discourse, speech act, semantic field.
Tilshunoslikda
yangicha
yondashuvlarning
shakllanishi
va
ilmiy
paradigmaning rivojlanishi til hodisalarini, jumladan, “matn”, “diskurs” kabi
tushunchalarni chuqur tahlil qilish zaruratini belgilab berdi. Agar XX asrning birinchi
yarmida tadqiqotchilarning asosiy eʼtibori, birinchi navbatda, tilning strukturaviy
xususiyatlariga qaratilgan boʻlsa, asrning ikkinchi yarmidan boshlab tilning real
kommunikativ sharoitdagi faoliyatiga eʼtiborning siljishi kuzatildi.
Zamonaviy
lingvistika
sohasida
diskurs
tahlili
keng
qamrovli
metodologiyalardan biriga aylandi. Ayniqsa, kino san’atining jamiyat tafakkuriga
chuqur ta’sir ko‘rsatishi, undagi til vositalarining ma’nodagi qatlamliligi, uni mustaqil
tahlil obyektiga aylantirdi. Kinodiskurs oddiy matndan farqli ravishda, multimodal,
interaktiv va konnotativ xususiyatlarga ega bo‘lib, unda til bilan birga vizual, audial
va emotsional komponentlar o‘zaro uyg‘unlashadi. Shu bois, uni lingvokognitiv
yondashuv asosida o‘rganish dolzarb ilmiy masalalardan hisoblanadi.
Kinodiskurs tushunchasi va uning xususiyatlari
Kinodiskurs – bu kino san’atiga xos bo‘lgan, tildan tashqari boshqa belgilar
(obraz, mimika, musiqiy fon, montaj) bilan uzviy bog‘langan diskurs turi. U ssenarist,
rejissyor, aktyor va tomoshabin o‘rtasidagi kommunikativ jarayonni tashkil qiladi.
V.N. Toporov, T.A. van Deyk, N.D. Arutyunova, M.M. Bakhtin kabi olimlar
diskursni faqat til bilan cheklanmagan, balki kontekstual va ijtimoiy-pragmatik tizim
deb qaraydilar
1
. Bu diskursning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat:
1
Арутюнова, Н.Д. (1990). Дискурс. В сб. Лингвистический энциклопедический словарь. Москва: Советская
энциклопедия
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
361
Multimodal xarakter – kino orqali nafaqat til, balki mimika, jest, vizual
obrazlar, fon musiqasi va boshqa semiotik vositalar orqali ma’no hosil qilinadi.
Interaktivlik – tomoshabin filmni passiv emas, balki kognitiv jihatdan faol
tarzda qabul qiladi: u kontekstni tushunadi, qahramonlarning niyatini taxmin qiladi,
emotsional javob qaytaradi.
Kognitiv ssenariylar – filmda ko‘p hollarda stereotip voqealar zanjiri
(skriptlar) asosida voqelik aks ettiriladi, bu esa inson tafakkurida oldindan mavjud
bilimlar va taxminlar bilan bog‘lanadi.
Lingvistik xususiyatlar
Kinodiskursdagi til unsurlari maxsus tanlab olinadi. Bu unsurlar quyidagi
jihatlari bilan ajralib turadi:
Dialoglar – real hayotdagi nutqqa yaqin, ammo ko‘proq dramatik vazifani
bajaradi. Har bir replikada personajning psixologik holati, ijtimoiy maqomi,
shaxsiyati aks ettiriladi.
Nutq aktlari – kinodiskursda ko‘p hollarda direktiv (buyruq, so‘rov),
ekspressiv (emotsional) va informativ aktlar ustunlik qiladi.
Pragmatik vositalar – kontekstga bog‘liq ma’nolar, kinoya, metafora va
boshqa pragmatik ko‘rsatkichlar keng qo‘llaniladi.
Kognitiv jihatlar
Kognitiv tilshunoslik kino matnini inson ongida qanday idrok qilinishini tahlil
qiladi. Bunda asosiy tushunchalar:
Freym – real voqeani tushunish uchun ongda mavjud bo‘lgan sxema. Masalan,
"urush freymi" yoki "oila freymi".
Ssenariy (skript) – voqealar ketma-ketligining stereotipik modeli. Kinoda
ssenariy nafaqat syujetni, balki kognitiv kutishlarni ham shakllantiradi.
Shuningdek, emotsional kognitsiya – ya’ni filmni ko‘rish jarayonida yuzaga
keladigan hissiy holatlar (qo‘rquv, quvonch, nafrat) kognitiv reallikni shakllantiradi.
Kontseptlar – film personajlari orqali muayyan kontseptlar (masalan,
"erkinlik", "adolat", "vatan") namoyon bo‘ladi va tomoshabin ongida faollashadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
362
Emotsional kognitsiya – kinodiskurs orqali emotsiyalar nafaqat ifodalanadi,
balki tomoshabinda ma’lum kognitiv reaksiyalarni yuzaga keltiradi.
Misollar bilan tahlil
Masalan, mashhur o‘zbek filmi “Mahallada duv-duv gap”da qahramonning
tuyg‘ularidan biri: “Gap mahallaga chiqmasin, obro‘ degan narsa bor!”
Tahlil: sotsiokognitiv elementlar: “gap chiqmoq” iborasi – metaforik ma’no:
gap – bu jismoniy tarqalayotgan narsa sifatida kognitiv talqin qilinadi.
Madaniy kod: Obro‘ – bu mental konstruksiya, ya’ni u haqiqiy obyekt emas,
lekin odamlar uchun ancha kuchli real ta’sirga ega.
Kollektiv diskurs: filmda mahalla – bu ijtimoiy ong birligi sifatida
tasvirlanadi.
Multimodallik va semiotik tizimlar
Kinodiskursni to‘liq anglash uchun uni multimodal yondashuv asosida tahlil
qilish muhimdir. Bu yerda til – asosiy, ammo yagona vosita emas. Quyidagilar ham
semantik ma’no hosil qiladi:
Vizual kodlar (ranglar, kompozitsiya, kiyim-kechak);
Audial kodlar (fon musiqasi, tovush effektlari);
Kinoparadigma (kino janri, madaniy kontekst).
Masalan, qorong‘i ranglar, sust harakat va sust musiqa – kognitiv ongda xavf
yoki fojia hissini uyg‘otadi. Film orqali milliy mentalitet, madaniy qadriyatlar va
ongdagi ko‘rinar-ko‘rinmas jarayonlar tahlil qilinadi.
Kinodiskurs lingvistik vosita bo‘lishi bilan birga, inson tafakkurining
ekranlashtirilgan shaklidir.
Kinodiskurs tahlili lingvistik va kognitiv yondashuvni birlashtirgan holda film
matnining chuqur mohiyatini ochishga xizmat qiladi. U inson tafakkuri, madaniy
tajribasi va til vositalari o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni namoyon etadi. Bugungi
globallashuv davrida kinodiskurs orqali til va tafakkur o‘zaro aloqasini o‘rganish
zamonaviy lingvistik tadqiqotlar uchun muhim yo‘nalish hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
363
1.
Арутюнова, Н.Д. (1990). Дискурс. В сб. Лингвистический энциклопедический
словарь. Москва: Советская энциклопедия.
2.
Ван Дейк, Т.А. (1989). Язык. Познание. Коммуникация. Москва: Прогресс.
3.
Кубрякова, Е.С. (2004). Язык и знание: На пути получения знаний о языке.
Части речи с когнитивной точки зрения. Москва: Языки славянской культуры.
4.
Фаулер, Р. (1991). Language in the News: Discourse and Ideology in the Press.
London: Routledge.
5.
Kress, G. & van Leeuwen, T. (2001). Multimodal Discourse: The Modes and Media
of Contemporary Communication. London: Arnold.
6.
Lakoff, G., & Johnson, M. (2003). Metaphors We Live By. Chicago: University of
Chicago Press.
7.
Iskandarova, D. (2018). “Kino diskursining lingvistik va pragmatik tahlili”. O‘zbek
tilshunosligi masalalari, №2.
8.
Karimov, O. (2020). “Kognitiv tilshunoslik va diskurs: nazariy yondashuvlar”.
Filologiya va tillarni o‘qitish, №4.
9.
Rizayeva, M. (2022). “Kinodiskurs va multimodal kommunikatsiya”. Tillar va
madaniyatlararo kommunikatsiya, №1.
