MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
275
O`T-TOSH KASALLIGI
Alfraganus Universiteti Tibbiyot Fakulteti Davolash ishi 4-bosqich
talabasi Turdaliyev Samandar Bahodir o`g`lining yozgan ilmiy
maqolasi
turdaliyevsamandar1223@gmail.com
GALLSTONE DISEASE
Treatment work of the Faculty of Medicine of Alfraganus
University Stage 4 student Turdaliyev Samandar Bahadir wrote a
scientific article by his son
turdaliyevsamandar1223@gmail.com
Phone:+998885831223
ЖЕЛЧНОКАМЕННАЯ БОЛЕЗНЬ
Научная статья Турдалиева Самандара Бахадыровича,
студента 4-го курса лечебного факультета медицинского
факультета университета альфрагануса
turdaliyevsamandar1223@gmail.com
Тел:+998885831223
Annotatsiya: O`t-tosh kasaligi, Etiologiyasi va patogenezi zamonaviy
tamoyillarga ko'ra,o'tning fizik-kimyoviy holatining o`zgarishi o't tosh kasalligi kelib
chiqishining asosiy sabablari, Tarkibi bo'yicha 3 xil-xolesterinli,pigmentli va aralash
toshlar farqlanadi, Tasnifi klinik kechishi, O`t-tosh kasalligining og`riq xurujlari,
Profilaktikasi.
Kalit so`zi: O`t-tosh kasaligi, , Etiologiyasi va patogenezi, o't tosh kasalligi
kelib chiqishining asosiy sabablari,tasnifi klinik kechishi,kimyoviy tarkibiga ko'ra,
Laborator-asbobiy tekshirishlar, profilaktikasi.
Annotation: gallstone disease, etiology and pathogenesis according to
modern principles,changes in the physical and chemical state of the herb are the main
causes of the origin of gallstone disease, 3 different in composition-
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
276
cholesterol,pigmented and mixed stones are distinguished, classification clinical
course, pain attacks, Prevention of gallstone disease.
Keyword: gallstone disease, , etiology and pathogenesis, the main causes of
the origin of gallstone disease,classification clinical course,according to the chemical
composition, Laboratory-asbobium examinations, prevention.
Аннотация: желчнокаменная болезнь, Этиология и патогенез согласно
современным принципам,изменение физико-химического состояния желчи
основные причины возникновения желчнокаменной болезни, по составу
различают 3 вида-холестериновые,пигментные и смешанные камни,
классификация клиническое течение, болевые приступы желчнокаменной
болезни, профилактика.
Ключевое слово: желчнокаменная болезнь, , Этиология и патогенез,
основные причины возникновения желчнокаменной болезни,Классификация
клинического
течения,по
химическому
составу,
лабораторно-
инструментальные исследования, профилактика.
O`t-tosh kasaligi (O'TK)-gepatobiliar tizimdagi metabolik o`zgarishlar
natijasida yuzaga keladigan xastaliklar guruhiga kiradi va xolesterin hamda bilirubin
almashinuvining buzilishi oqibatida toshlar hosil bo`lishi bilan kechadi.Ushbu toshlar
o't qopida hosil bo`lganda-xolesistolitiaz, umumiy o't yo`llaridagisi-xoledoxolitiaz,
jigar ichi o't yo`llarida bo`lsa jigar ichi xolelitiazi deb ataladi va o'tib keluvchi
obstruksiya,sillig mushaklar spazmi hamda o't yo`li ichi bosimning oshishi oqibatida
yuzaga keluvchi og`riq xurujlari bilan namoyon bo`ladi.
Etiologiyasi va patogenezi:
Zamonaviy tamoyillarga ko'ra,o'tning fizik-
kimyoviy holatining o`zgarishi o't tosh kasalligi kelib chiqishining asosiy sababi
hisoblanadi.Tosh hosil bo lish jarayonida quyidagi uchta omil hal qiluvchi
ahamiyatga ega:
-Jigardan “litogen"o't ajralishi;
-O'tni kristallanishi uchun “yadrochalar”mavjudligi;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
277
-O'tqopida o'tning dimlanishi va oqibatda kristallarning bir biri bilan
qo'shilib,tosh hosil bo`lishi uchun muqobil sharoit yaratilishi.
Odatda,o't suyuqligining xolesterin bilan to`yinishi xolesterin ishlab
chiqarilishini
oshishi
(semizlikda,homiladorlikda,estrogen
saqlovchi
steroid
gormonlar va klofibrat qabul qilganda)yoki o't kislotalari sekretsiyasi va so'rilishining
kamayishi (och qolganda,ingichka ichak distal qismi kasalliklari va rezeksiyasida,
tana vaznining tez kamayishida)natijasida kuzatiladi. Bu jarayon gormonlar ta'siri
ostida kechadi.Xususan,xolesistokinin,gastrin,glyukagon,sekretin hamda vazofaol
intestinal gormonlar o't hosil bo lishini rag'batlantiradi. Uning ajralishi va
tormozlanishi somatostatin,pankreatik va vazofaol intestinal peptidlarga bog'liq. Sog
lom kishida o't suyuqligi o'zida kolloid eritmani hosil qiladi va u mitsella ko`rinishida
bo`lib,tarkibida faol moddalar mavjud. Xolesterin,fosfolipsidlar,letsitin va o't kislota
tuzlari faol moddalar hisoblanadi.Odatda,xolatoxolesterin nisbati 1,3/1 ni tashkil
etadi. Agar ushbu komponent tarkibidagi o't kislotalari kamayib,xolesterin miqdori
oshib ketsa,diskriniya rivojlanadi va oqibatda tosh hosil bo`ladi. O't tarkibida
xolesterin miqdori qancha ko'p bo'Isa, shuncha cho`kma yuzaga kelish jarayoni
tezlashadi.
Tarkibi bo'yicha 3 xil-xolesterinli,pigmentli va aralash toshlar
farqlanadi:
Toza xolesterinli toshlar rentgennegativ bo'ladi.
Tasnifi: Klinik kechishiga ko'ra:
-O't gopchasidagi toshning belgilarsiz kechishi;
-O't tosh kasalligining unga xos belgilar bilan ammo asoratsiz kechishi;
-O't tosh kasalligini asoratlar bilan kechishi.
Kimyoviy tarkibiga ko'ra:
-Xolesterinli toshlar -toza va aralash;
-Bilirubinli toshlar -qora va jigarrang.
-Kalsiy tuzlari bilan tuyinishiga ko`ra:
-Kalsifikatsiyalangan (ohaklangan);
-Kalsifikatsiyalanmagan (ohaklanmagan).
-Fizik tuzilishiga ko`ra:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
278
-Mikrokristalli xolesterinli toshlar.
Joylashishiga ko'ra:
-Toshlaming o't pufagining tanasi yoki tubida joylashishi;
-Toshlarmning o't yo'lida joylashishi;
-Toshlarning jigarning umumiy o't yo'lida joylashishi;
-O`lchamiga ko`ra:mayda-3 sm gacha,yirik-3 sm dan katta.
-Soniga ko'ra:yagona l-2 ta,ko'plab 3 tadan ortiq.
Klinik kechishiga ko'ra:
-Surunkali og`rigli;
-Surunkali dispeptik;
-Jigarda og`riq xurujlari bilan;
-Boshqa kasalliklar ko'rinishida kechishi;
Klinikasi:
O't tosh kasalligining klinik namoyon bo'lishi toshlarning
soni,o`lchami,joylashishi,yallig lanish jarayonining faolligi, o't chiqarish tizimining
funksional holati va qo'shni a'zolardagi patologik jarayonlar bilan uzviy
bog'liq.Toshlar o't pufagining tanasi yoki tubida joylashsa,ko'p hollarda klinik
belgilarsiz kechishi mumkin.O't yo'lida bo`lgan hollarda xurujsimon og'riqlar bilan
namoyon bo'ladi.Toshlar o't yo'llari bo`ylab siljib yurganda O'TK belgilari uning turib
qolgan joyiga mos ravishda kuzatiladi.Ular jigardan tashqaridagi o't yo'llarida
joylashgan hollarda bemorlarni og'riq(ba'zan xurujlar ko'rinishida), dispeptik
o'zgarishlar va teri hamda shilliq qavatlarning sarg`ayishi bezovta qiladi.Ayrim
hollarda jarayon infeksiya bilan qo'shilib kelishi mumkin.
O`t-tosh kasalligining og`riq xurujlari:
Odatda, yog'li va achchiq taomlar,
shirinliklar, dudlangan mahsulotlar iste'mol qilganda. jismoniy hamda ruhiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
279
zo'riqishlar vaqtida,infeksiya qo'shilganda va bemor uzoq muddat engashgan holatda
bo'lganda rivojlanadi.Unga o'ng qovurg'a yoyi ostida to'satdan kuchli og'rig` paydo
bo'lishi va uning o'ng yelka hamda kurak osti sohasiga tarqalishi xos.Og`riq atipik
kechganda bel va yurak sohasiga uzatilishi mumkin. Ularning intensivligi turlicha
bo'lib,kuchsiz ezuvchi ko'rinishdan,kuchli kesuvchi xaraktergacha bo`ladi.O't pufagi
ichidagi bosimning oshishi va jomlarning spastik qisqarishi hamda devorini
taranglashishi og'riq yuzaga kelishini asosiy sababi hisoblanadi.Toshlarning
mavjudligi aksariyat hollarda o't pufagi va o't yo'llari shilliq qavatining
shikastlanishiga olib keladi.Og'riq xuruji ko'p hollarda achchiq ta'mli kekirish,og`izda
achchiq tam bo'lishi,qorinning yuqori qismida dam bo'lish hissi,ko'ngil
aynishi,achchiq ta'mli o't suyuqligi bilan qayt qilish,ich kelishining buzilishi kabi
dispeptik sindromlar bilan birga namoyon bo'ladi.
O't tosh kasalligi:
xoletistit kabi avj olish davrida ko'p hollarda tana
haroratining subfebril (ba'zan, febril)darajagacha ko`tarilishi bilan kechadi.Uning
destruktiv shakllarida yoki asoratlar bilan kechganida gektik isitmalash,ko'p
terlash,qaltirash kuzatiladi.Isitmalash deyarli doimo yiringli yallig'lanishlar (o't
pufagi empiyemasi,jigar absessi)bilan bog'liq.Ba'zan esa reaktivlikning pasayishi
natijasida tana harorati me'yorida bo'ladi.
Obyektiv ko`rikda qorin shishganligi,uning old devori taranglashganligi,o't
pufagi sohasida og'riq va quyidagi musbat qo'zg'alish belgilari aniqlanadi:
-O'ng qovurg'a osti sohasini perkussiya qilganda yoki paypaslaganda
og'riqning kuchayishi va mushak himoya belgisining kuzatilishi;
-Musbat Ortner belgisi (qovurg'a yoyi bo'ylab urib ko'rganda og'riq paydo
bo'lishi);
-Musbat Kerr belgisi (o't qopchasi sohasi chuqur paypaslanganda og'riq paydo
bo lishi);
-Musbat Merf belgisi (chuqur nafas olish cho qqisida o't qopchasi
paypaslanganda og riqning kuchayishi).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
280
Yuqoridagi belgilarning zo`rayib borishi O`TK og'ir asoratlari yuzaga
kelganligidan dalolat beradi va bunday holda shifokor shoshilinch chora-tadbirlar
ko`rishi lozim.
Klinik belgilari o'xshash bo`lganligi sababli o't tosh kasalligini quyidagi
patologik jarayonlardan farqlash lozim.Surunkali toshsiz xolesistit,o`tkir gangrenoz
xolesistit-empiyema (o'tkir yallig`lanishga xos reaksiyalar,kuchli og'riq va
haroratning ko`tarilishi),o'ng tomonlama buyrak tosh kasalligidagi og'riq
xuruji(og'riqning chovga,songa,ya'ni,pastga tomon uzatilishi),yara kasalligi,o'tkir
pankreatit (belbog'simon og'riqlar),o'tkir appenditsit,o't yo'llari va o't pufagi raki
(asta-sekin sariqlik rivojlanishi).
O`z vaqtida,monand chora tadbirlar ko`rilmagan hollarda o't tosh kasalligi
quyidagi
asoratlarga
olib
kelishi
mumkin:empiyema,o't
qopining
yorilishi,peritonit,xoledoxning qisman va to'liq yopilishi, ikkilamchi xolangit va
pankreatit.
Laborator-asbobiy tekshirishlar:
Umumiy qon tahlilida leykotsitoz va
ECHT oshganligi qayd etiladi. Qonning biokimyoviy tahlilida xolestaz belgilari-
ishqoriy fosfataza,Y-glutamintranspeptidaza, lestinaminpeptidaza hamda a-2 va γ-
globulin fraksiyalarining ortishi,uzoq muddatli sariqlikda esa albumin miqdorining
kamayishi,ALT va AST ko rsatkichlarining biroz ko tarilishi aniglanadi.
Zamonaviy tibbiyotda O`TK tashxislashda qator asbobiy tekshirishlardan
foydalaniladi va ular quyidagilar:
O't pufagining ultratovush yordamida tekshirish (toshlar tasviri ko'rinadi);
-O`t pufagini umumiy rentgenografiyasi(rentgenpozitiv toshlar tasviri
ko'rinadi);
-Xolesistografiya(kontrast
modda
yuborib,o't
pufagining
funksional
holati,rentgennegativ toshlar,chandiqlar va boshga o zgarishlar aniglanadi).
-Xolangiografiya (vena ichiga kontrast modda yuborib o't chiqarish yo
llaridagi o'zgarishlar baholanadi):
-KT va MRT yordamida o't qopchasini tekshirish;
-Ekskretor retrograd pankreafoxolangiografiya.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
281
Davolash
:
Muolajalar
dorilarsiz
va
dorilar
yordamida
amalga
oshiriladi.Bunda shifokor oldida kasallik belgilarini bartaraf qilish va toshlar hosil
bo`lishini erta bosqichlarda to`xtatish kabi vazifalar turadi.Bemorlarga yuqori
kaloriyali,xolesteringa boy,shuningdek,qovurilgan va dudlangan ovqatlar iste'mol
qilish man etiladi.Sutli taomlar,meva va sabzavot mahsulotlaridan iborat parhez
ovqatlar kunda 4-6 marta tavsiya etiladi.Toshlarning hosil bo lish bosqichida nahorga
100-150 g yangi uzilgan mevalar va sabzavotlar(sabzi,nordon karam) buyuriladi.
O`TK xolangit bilan birga kechganda keng ta'sirga ega bo'lgan antibiotiklar
(tetratsiklin 0,2 g 3 marta,gentamitsin 80 mg 2 marta,sefaperazon 1 g 2
marta,siprofloksatsin 500 mg 2 marta)qo'llaniladi.Toshlarni eritish maqsadida litolitik
vositalar-xenodezoksixol va xenoursodezoksixol kislotalari (ursosan, xemodiol,
ursofalk, xemofalk I kg tana vazniga kunda 15 mg l marta)3-6 oy davomida UTT
nazoratida buyuriladi.Lekin ushbu preparatlar faqat xolesterinli toshlarni eritishini
nazarda tutish lozim. Oddi jomi
o'tkazuvchanligini tiklash maqsadida
mebeverin(dyuspatalin)200 mg kunda 2 marta ovqatdan 20 daqiqa oldin,probiotik
magsadida dyufalak 15-30 ml kunda 2-3 marta,xilak-forte 60 tomchidan 2-3 marta
tavsiya etiladi.Jig'ildon qaynashi bezovta qilgan hollarda omeprazol 20 mg 2
marta,ferment vositalari -kreon 10000 birlikda 1kapsuladan ovqatlanish vaqtida
ichishga buyuriladi.
Litolitik terapiya o'tkazishga bemorlarni tanlash muhim amaliy ahamiyatga
ega bo'lganligi sababli quyida biz ushbu ko rsatmalarga to'xtalib o'tamiz:
-Toshlar xolesterinli bo`lishi,ya'ni rentgenogrammada soyalar ko'rinmasligi
(rentgen negativ) lozim;
-Toshlarning o'lchami 15 mm dan katta bo'lmasligi kerak;
-Ot qopchasi o z faoliyatini to`lig saqlagan va qopcha yoti o`tkazuvchanligi
me yorida bo lishi;
-O't qopining yarmidan kami toshlar bilan to'lganligi;
-Umumiy o tyo lida toshlar bo`lmasligi,
-Litoliik davo o'tkazilayotganda bemor klofibrat,estrogenlar,antatsid dorilar
va xolesteramin qabul qilmasligi lozim.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
282
Yuqoridagidan boshga barcha holatlarda O`TK jarrohlik usuli yordamida
davolaniladi.Xolesistektomiya(ochiq va endoskopik)va ultratovush yordamida
toshlarni maydalash usullaridan foydalaniladi.
Profilaktikasi:
Tana vaznini kamaytirish,kam xolesterinli taomlar iste'mol
qilish O`TK birlamchi pofilaktikasiga kiradi.O't qopidagi toshlar eritilgandan so'ng
ikkilamchi profilakiika magsadida bemorlar yuqorida qayd etilgan birlamchi
profilaktika tadbirlari bilan bir qatorda uch oy davomida litolitik preparatlarni qabul
qilishlari va klofibrat hamda estrogenlarni qabul qilmasliklari lozim.Shuningdek,
uzoq muddat och qolmaslik tavsiya etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1)
ABDIG`AFFOR GADAYEV ICHKI KASALLIKLAR 2016
2)
Y.ARSLANOV,T.NAZAROV ICHKI KASALLIKLAR 2008
3)
S.B.XOLBOYEV KLINIK GASTROENTROLOGIYA ASOSLARI 2021
