MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
132
O‘QISH SAVODXONLIGINI RIVOJLANTIRISHGA DOIR
ILG‘OR PEDAGOGIK QARASHLAR VA ILMIY
YONDASHUVLAR
Axmedova Mahliyo Ruziboy qizi
Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini
rivojlantirishda zamonaviy pedagogik qarashlar, ilg‘or ta’limiy yondashuvlar va
ularning amaliyotdagi tatbiqi yoritilgan. Xususan, metakognitiv yondashuv, o‘zaro
muloqotli o‘qish metodlari, raqamli vositalardan foydalanish hamda funksional
savodxonlikni rivojlantirishga qaratilgan texnologiyalar tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar: o‘qish savodxonligi, ilg‘or pedagogik texnologiyalar,
metakognitsiya, raqamli savodxonlik, funksional savodxonlik, interfaol o‘qish.
XXI asrda ta’lim jarayonining tub mohiyati oʻzgarmoqda: an’anaviy bilim
olishdan ko‘ra ko‘proq o‘quvchi shaxsini har tomonlama rivojlantirish, mustaqil
fikrlash va savodxonlik darajasini oshirish masalalari dolzarb bo‘lib bormoqda.
O‘qish savodxonligi — bu nafaqat matnni o‘qish, balki uni anglash, tahlil qilish, fikr
bildirish va amaliy hayotga tatbiq etish qobiliyatidir. Ushbu maqolada o‘qish
savodxonligini rivojlantirishda foydalanilayotgan ilg‘or pedagogik yondashuvlar
tahlil qilinadi.
Savodxonlik degan tushuncha jamiyatda keng tarqalgan va ko‘pchilik uchun
tanish bo‘lib, u asosan insonning ona tilida o‘qish, yozish va asosiy matematik
bilimlarga ega bo‘lishi kabi asosiy kognitiv (aql-idrok) ko‘nikmalarini anglatadi.
Biroq, XXI asrda axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi, globallashuv
jarayonlari hamda bilimlar hajmining keskin oshishi bilan savodxonlik tushunchasi
ham yangicha mazmun kasb etmoqda. Endilikda bu tushuncha oddiy o‘qish va yozish
bilan cheklanmay, insonning hayotiy kompetensiyalarini qamrab oluvchi kengroq
ko‘lamga ega bo‘lmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
133
Bugungi kunda xalqaro miqyosda faoliyat yuritayotgan nufuzli tashkilotlar
zamonaviy inson uchun zarur bo‘lgan asosiy kompetensiyalarni belgilab berishga
harakat qilmoqda. Bu jarayonda raqamli savodxonlik, axborot savodxonligi, ilmiy
savodxonlik kabi tushunchalar alohida e’tiborga olinmoqda. Ular bir-birini
to‘ldiruvchi va o‘zaro bog‘liq bo‘lgan jihatlari bilan zamonaviy shaxsning intellektual
va ijtimoiy rivojiga xizmat qiladi. Chunki raqamli dunyoda muvaffaqiyatli faoliyat
yuritish uchun nafaqat matnni tushunish, balki axborotni tahlil qilish, undan samarali
foydalanish, raqamli vositalardan to‘g‘ri foydalanish ham muhim ahamiyatga ega.
O‘qish savodxonligi esa bu umumiy savodxonlikning eng muhim tarkibiy
qismidir. U shaxsning o‘z bilim va salohiyatini mustaqil rivojlantirishi, jamiyatda
munosib o‘rin egallashi uchun zarur bo‘lgan asosiy ko‘nikmalardan biridir. O‘qish
savodxonligi matnni tushunish, unga asoslangan holda fikr yuritish, matn ustida
mushohada qilish va unga shaxsiy munosabat bildirish kabi qobiliyatlarni o‘z ichiga
oladi. Bunday savodxonlik nafaqat ta’lim jarayonining samaradorligini ta’minlaydi,
balki butun umrlik o‘rganishga asos yaratadi.
Boshlang‘ich savodxonlik esa aynan o‘qish va yozishni ilk bor o‘rganish
jarayoniga taalluqli bo‘lib, bu bosqichda o‘quvchilar tovush va harflarni tanish, ularni
to‘g‘ri talaffuz qilish, so‘zlarni tahlil qilish, ifodali va ongli o‘qish kabi asosiy
ko‘nikmalarni egallaydilar. Ushbu bosqichda o‘qituvchining vazifasi o‘quvchilarda
so‘z boyligini oshirish, nutq madaniyatini rivojlantirish, tinglab tushunish, eshitish va
matnga sezgirlik qobiliyatini shakllantirishdan iborat bo‘ladi.
Ya’ni, savodxonlik zamonaviy jamiyatda faol ishtirok etish, kasbiy va shaxsiy
hayotda muvaffaqiyatga erishish uchun muhim shart hisoblanadi. Shu sababli, ta’lim
olish imkoniyatlari ko‘p jihatdan savodxonlik darajasiga bog‘liq bo‘lib, har bir
shaxsda bu ko‘nikmalarni shakllantirish va mustahkamlash dolzarb vazifalardan biri
bo‘lib qolmoqda.
Konstruktivistik ta’lim nazariyasiga ko‘ra, o‘quvchilar bilimni o‘z faoliyati,
tajribasi va ilgari o‘zlashtirgan ma’lumotlar asosida quradilar. Bu yondashuvda
o‘qituvchi vositachi rolini o‘ynaydi. O‘qish savodxonligida bu metod o‘quvchilarning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
134
o‘z fikrini erkin bayon qilish, matn bilan ishlash va interfaol munozaralarda ishtirok
etish orqali savodxonligini rivojlantiradi.
O‘quvchilarga o‘z o‘qish jarayonini rejalashtirish, nazorat qilish va
baholashni o‘rgatish orqali ularning savodxonligi chuqurlashadi. Masalan, "men bu
matndan nima kutyapman?", "qanday savollar tug‘ildi?" kabi reflektiv savollar o‘qish
jarayonini faol qiladi.
O‘quvchilarning fikr almashuvi, guruhda ishlashi, savollar berish va o‘z
qarashlarini himoya qilish imkoniyati ularning o‘qish madaniyatini rivojlantiradi.
“Think-Pair-Share” yoki “Reader’s Theater” kabi usullar bunda ayniqsa samaralidir.
Axborot texnologiyalari vositasida interaktiv kitoblar, audiokitoblar,
videomatnlar orqali o‘qish savodxonligini kuchaytirish bugungi kunda muhim omilga
aylangan. Onlayn platformalar (Quizlet, Google Docs, ReadTheory) yordamida
o‘quvchilar o‘z o‘qish qobiliyatlarini mustahkamlashlari mumkin.
Har bir o‘quvchining yoshi, imkoniyati va qiziqishini inobatga olgan holda
o‘qish strategiyalarini ishlab chiqish ularning savodxonlik darajasini oshiradi.
Ayniqsa, o‘zlashtirishi sust bolalarga moslashtirilgan o‘quv materiallari katta
ahamiyatga ega.
O‘qish savodxonligi o‘quvchilarning matndan axborot olish, uni anglash va
unga nisbatan shaxsiy munosabat bildirish qobiliyatini shakllantiradi. Shu orqali ular:
matnda berilgan ma’lumotlarni o‘z bilimlari va tajribasi bilan bog‘lab tahlil
qilish;
matn asosidagi xulosalarni mustaqil shakllantirish;
muallif bevosita aytmagan fikrlarni tushunish (tagma’noni anglash);
matn janri, tili, uslubi asosida muallif niyatini anglash va uni izohlashga
o‘rganadilar.
Shu bois, o‘qish savodxonligi faqat matnni o‘qib tushunish emas, balki uni
tahlil qilish, sharhlash, baholash va hayotiy kontekstga moslashtirish kabi
ko‘nikmalarni ham o‘z ichiga oladi. Bu esa zamonaviy ta’limda muhim bo‘lgan
tanqidiy
fikrlash,
ijodiy
yondashuv
va
mustaqil
qaror
qabul
qilish
kompetensiyalarining shakllanishiga xizmat qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
135
Boshlang‘ich ta’lim bosqichida o‘quvchilarda shakllanadigan o‘qish
savodxonligi darajasi ularning keyingi ta’lim bosqichlariga tayyorgarligini
belgilovchi muhim mezon hisoblanadi. Yuqori saviyadagi o‘quvchilar matndagi
axborotni tushunish va uni amaliyotga tatbiq etishda ko‘p yordamga muhtoj
bo‘lmaydilar. Ular o‘z bilim va tajribasini kengaytirishda, turli manbalardagi
ma’lumotlarni mustaqil ravishda izlab topishda faol bo‘ladilar.
1
Xulosa qilib aytganda, o‘qish savodxonligini rivojlantirishda ilg‘or pedagogik
yondashuvlar muhim rol o‘ynaydi. Bunda o‘quvchini faollikka undaydigan, mustaqil
fikrlashga yo‘naltiradigan, muloqotni kuchaytiradigan va zamonaviy texnologiyalar
bilan integratsiyalashgan metodlar muhim ahamiyatga ega. Ta’lim tizimi ana shu
metodlarni faol qo‘llasa, nafaqat savodli, balki tafakkur qiluvchi, ijodkor yosh avlodni
voyaga yetkazish mumkin bo‘ladi. Shuni ham aytish joizki, boshlang‘ich ta’lim
bosqichida o‘quvchilarda o‘qish savodxonligini shakllantirish va rivojlantirish —
uzluksiz ta’lim tizimining eng asosiy va zaruriy tarkibiy qismlaridan biridir. Aynan
shu bosqichda o‘quvchining matnga bo‘lgan munosabati, o‘qish odatlari, tushunish
va tafakkur qilish qobiliyatlari shakllana boshlaydi. Bu esa kelgusida ta’limning
barcha fanlari bo‘yicha muvaffaqiyatli o‘zlashtirishiga zamin yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
QODIROVA D.X., MUXAMEDOVA S.I. – BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA
ONA TILI VA O‘QISH SAVODXONLIGI METODIKASI. – TOSHKENT: TDPU
NASHRIYOTI, 2021.
2.
YO‘LDOSHEV Q. – ADABIY TA’LIMNING NAZARIY VA AMALIY
ASOSLARI. – TOSHKENT: O‘QITUVCHI, 2020.
3.
YO‘LDOSHEV Q. “ADABIY TA’LIM METODIKASI”. – TOSHKENT:
O‘QITUVCHI, 2020.
1
Yo‘ldoshev Q. “Adabiy ta’lim metodikasi”. – Toshkent: O‘qituvchi, 2020.
