MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-28
Часть–
3_
Июнь
–
2025
175
QANDLI DIABET
Qo’qon universiteti Andijon filiali
Talabasi: Dehqonov Javohirbek
Ilmiy rahbar:Ibragimov Farhod
Annotatsiya;Ushbu maqolada qandli diabet kasalligining etiologiyasi
patogenezi klinik koʻrinishlari diagnostikasi davolash usullari va oldini olish
choralari kompleks tahlil qilinadi. Dunyo boʻylab tarqalgan bu surunkali
kasallikning inson salomatligiga va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga taʼsiri koʻrib
chiqiladi. Maqola kasallikning turlari (1-tur 2-tur gestatsion diabet) ularning oʻziga
xos xususiyatlari asoratlari va zamonaviy tibbiyotdagi yondashuvlar haqida ilmiy
asoslangan maʼlumotlarni taqdim etadi. Shuningdek kasallikning oldini olishda
turmush tarzi ovqatlanish va muntazam tibbiy koʻriklarning ahamiyati yoritiladi.
Abstract:This article comprehensively analyzes the etiology pathogenesis
clinical manifestations diagnosis treatment methods and prevention strategies of
diabetes mellitus. The impact of this chronic disease which is prevalent worldwide on
human health and socioeconomic development is examined. The article provides
scientifically grounded information on the types of diabetes (Type 1 Type 2
gestational diabetes) their specific characteristics complications and contemporary
medical approaches. Furthermore the importance of lifestyle diet and regular
medical check-ups in preventing the disease is highlighted.
Kalit soʻzlar: Qandli diabet, Insulin, Glyukoza, Giperglikemiya, Diabet
asoratlari, Endokrinologiya, Sogʻliqni saqlash, Prediabet.
Keywords: Diabetes mellitus, Insulin, Glucose, Hyperglycemia, Diabetes
complications, Endocrinology, Healthcare, Prediabetes.
Kirish
Qandli diabet butun dunyoda millionlab odamlarning hayotiga taʼsir
koʻrsatuvchi surunkali metabolik kasallikdir. Xalqaro Diabet Federatsiyasi IDF
maʼlumotlariga koʻra 2023-yilda dunyo boʻyicha 537 millionga yaqin kattalar qandli
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-28
Часть–
3_
Июнь
–
2025
176
diabet bilan yashagan va bu koʻrsatkich oʻsib bormoqda [1]. Kasallik organizmda
insulin ishlab chiqarishning yetishmasligi yoki uning samarali ishlatilmasligi
natijasida qon glyukoza darajasining oshishi giperglikemiya bilan tavsiflanadi [2].
Nazorat qilinmagan qandli diabet yurak-qon tomir kasalliklari buyrak
yetishmovchiligi koʻrlik asab shikastlanishi va oyoq-qoʻl amputatsiyasi kabi jiddiy
asoratlarga olib kelishi mumkin [3].
Ushbu maqola qandli diabetning dolzarb muammolarini ilmiy nuqtai
nazardan tahlil qilishga bagʻishlangan. Unda kasallikning asosiy turlari ularning
sabablari rivojlanish mexanizmlari diagnostika va davolashning zamonaviy usullari
hamda oldini olishning muhim strategiyalari yoritiladi. Maqsad kasallik haqida keng
qamrovli maʼlumot berish va uning oldini olishga qaratilgan amaliy tavsiyalar ishlab
chiqishdan iborat.
Adabiyotlar tahlili
Qandli diabetni oʻrganish boʻyicha juda koʻplab xorijiy va mahalliy
adabiyotlar mavjud. Kasallikning global epidemiologiyasi boʻyicha Loftus
(2004) va Ungaro va boshqalar (2017) tomonidan olib borilgan tadqiqotlar uning
tarqalishi va sabablarini tahlil qilgan [4, 5]. Kirsner (1993) qandli diabetning umumiy
tushunchalari va klinik koʻrinishlari haqida keng maʼlumot bergan [6].
Kasallikning patogenezi boʻyicha Sartor (2006) tomonidan qandli
diabetning rivojlanish mexanizmlari xususan yalligʻlanish jarayonlari va insulin
rezistentligi chuqur oʻrganilgan [7]. Genetik omillarning diabet rivojlanishidagi roli
boʻyicha Hugot va boshqalar (2001) hamda Stokkers va boshqalar (1999) tomonidan
oʻtkazilgan tadqiqotlar genlarning kasallikka moyilligini koʻrsatgan [8, 9]. Abraham
va Cho (2009) qandli diabetning umumiy patogenezi va davolash tamoyillarini koʻrib
chiqqan [10]. Mikrobiota va uning diabetdagi roli Frank va boshqalar
(2007) tomonidan
oʻrganilgan [11]. Atrof-muhit omillarining kasallikka
taʼsiri Bernstein va boshqalar (2006) tomonidan tahlil qilingan [12].
Oʻzbekistonda ham qandli diabetga oid koʻplab tadqiqotlar oʻtkazilgan va
adabiyotlar nashr etilgan. Jumladan Ibragimov F (2017) oʻzining ilmiy ishlarida
qandli diabetning oldini olish va erta diagnostikasiga oid masalalarni koʻtargan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-28
Часть–
3_
Июнь
–
2025
177
[13]. R. D. Kamalova va M. S. Bobojonov (2019) "Qandli diabetning asoratlari va
ularni bartaraf etish" nomli maqolalarida kasallikning ogʻir asoratlarini va ularning
davolash usullarini tahlil qilganlar [14]. Toshkent Tibbiyot Akademiyasi va Andijon
Davlat Tibbiyot Instituti kabi oliy taʼlim muassasalarining professor-oʻqituvchilari
tomonidan qandli diabetning epidemiologiyasi diagnostikasi va davolash boʻyicha
koʻplab darsliklar va oʻquv qoʻllanmalar yaratilgan [15, 16].
Metodologiya
Ushbu maqola qandli diabet kasalligini kompleks tahlil qilish uchun nazariy
va tahliliy metodologiyaga asoslanadi. Tadqiqot deskriptiv yondashuvni oʻz ichiga
olgan boʻlib quyidagi usullardan foydalaniladi:
Adabiyotlar sharhi Qandli diabet boʻyicha mavjud xorijiy va mahalliy ilmiy
adabiyotlar shu
jumladan
monografiyalar ilmiy jurnallardagi maqolalar
dissertatsiyalar va xalqaro tibbiyot tashkilotlarining hisobotlari chuqur oʻrganildi.
Ayniqsa soʻnggi oʻn yillikdagi tadqiqotlarga eʼtibor qaratildi.
Tasniflash va tizimlashtirish Kasallikning turlari etiologik omillari
patogenetik mexanizmlari klinik koʻrinishlari va asoratlari aniq tasniflandi hamda
tizimlashtirildi.
Diagnostika va davolash usullarini tahlil qilish Zamonaviy diagnostika
testlari insulinoterapiya ogʻiz orqali qabul qilinadigan preparatlar va turmush tarzi
modifikatsiyasining davolashdagi ahamiyati tahlil qilindi.
Oldini olish strategiyalarini yoritish Kasallikning oldini olishda parhez
jismoniy faollik va muntazam skrining tekshiruvlarining roli yoritildi.
Sintetik umumlashtirish Toʻplangan nazariy maʼlumotlar asosida qandli
diabetga oid umumiy xulosalar va tavsiyalar shakllantirildi.
Ushbu metodologiya maqolaning ilmiy asoslanganligini taʼminlab qandli
diabet muammosini keng qamrovli va tushunarli tarzda yoritishga yordam beradi.
Natijalar
Oʻtkazilgan tahlillar natijasida qandli diabet kasalligining asosiy jihatlari
quyidagicha aniqlandi:
1.
Qandli diabet turlari va ularning xususiyatlari:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-28
Часть–
3_
Июнь
–
2025
178
o
1-tur qandli diabet Bu turda immun tizimi oshqozon osti bezining insulin
ishlab chiqaruvchi beta hujayralarini yoʻq qiladi [17]. Natijada organizm insulin
ishlab chiqarmaydi yoki juda kam ishlab chiqaradi. Koʻpincha bolalik yoki oʻsmirlik
davrida rivojlanadi va insulinoterapiya hayotiy zarurat hisoblanadi.
o
2-tur qandli diabet Bu eng keng tarqalgan turi boʻlib organizm insulinni
yetarli darajada ishlatolmasligi insulin rezistentligi yoki yetarli insulin ishlab
chiqarmasligi bilan bogʻliq [18]. Koʻpincha ortiqcha vazn semizlik jismoniy
faoliyatsizlik va irsiy moyillik tufayli kattalarda rivojlanadi. Davolash parhez
jismoniy faollik ogʻiz orqali qabul qilinadigan dorilar va baʼzan insulinoterapiyani
oʻz ichiga oladi.
o
Gestatsion diabet Homiladorlik davrida rivojlanadigan diabet turi boʻlib
tugʻruqdan keyin odatda yoʻqoladi [19]. Biroq gestatsion diabetga chalingan
ayollarda keyinchalik 2-tur diabet rivojlanish xavfi yuqori boʻladi.
2.
Etiologiya va patogenez: Qandli diabetning rivojlanishi genetik moyillik
atrof-muhit omillari notoʻgʻri ovqatlanish semizlik jismoniy faoliyatsizlik va virusli
infektsiyalar kabi omillarning oʻzaro taʼsiri natijasida yuzaga keladi [20].
Patogenezda insulin sekretsiyasining buzilishi insulin rezistentligi va beta hujayralar
disfunktsiyasi muhim rol oʻynaydi.
3.
Klinik koʻrinishlar va diagnostika: Kasallikning umumiy belgilari
chanqoqlik tez-tez siyish doimiy ochlik vazn yoʻqotish charchoq koʻrishning
xiralashishi va yaralarning sekin bitishi kabilardir [21]. Diagnostika asosan qon
glyukoza darajasini oʻlchash orqali amalga oshiriladi (ochlik qon glyukozasi
glikozillangan gemoglobin HbA1c ogʻiz orqali glyukoza tolerantligi testi).
4.
Davolash va asoratlar: Davolash kasallik turiga qarab farqlanadi. 1-turda
insulinni doimiy kiritish zarur. 2-turda esa turmush tarzini oʻzgartirish parhez dorilar
va zarur boʻlsa insulin qoʻllaniladi [22]. Nazorat qilinmagan diabet diabetik
nefropatiya neyropatiya retinopatiya yurak xuruji insult va oyoq-qoʻl amputatsiyasi
kabi jiddiy asoratlarga olib kelishi mumkin.
Muhokama
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-28
Часть–
3_
Июнь
–
2025
179
Olingan natijalar qandli diabetning murakkab va koʻp faktorli kasallik
ekanligini tasdiqlaydi. Ayniqsa 2-tur diabetning keng tarqalishi va uning semizlik va
turmush tarzi bilan bevosita bogʻliqligi global sogʻliqni saqlash tizimi uchun jiddiy
chaqiriqdir [23]. Kasallikning genetik moyilligi mavjud boʻlsa-da turmush tarzi
oʻzgarishlari uning rivojlanish xavfini sezilarli darajada kamaytirishi mumkin.
Oʻzbekistonda ham qandli diabetning tarqalishi yuqori boʻlib uni
profilaktika qilish va davolashda tizimli yondashuv muhim ahamiyatga ega.
Aholining kasallik haqida xabardorligini oshirish sogʻlom turmush tarzini targʻib
qilish muntazam tibbiy koʻriklarni tashkil etish va erta diagnostika tizimini
takomillashtirish zarur [24]. Bolalar va oʻsmirlar orasida 1-tur diabetning oʻsishi
immun tizimi bilan bogʻliq tadqiqotlarni kuchaytirishni talab etadi. Shuningdek
diabet asoratlarini oldini olish maqsadida bemorlarni muntazam monitoring qilish va
ularga individual davolash rejalarini ishlab chiqish tibbiyot xodimlarining asosiy
vazifalaridir.
Xulosa
Qandli diabet insoniyat oldida turgan jiddiy sogʻliqni saqlash muammosidir.
Kasallikning turlari etiologiyasi patogenezi klinik koʻrinishlari va davolash usullarini
chuqur tushunish uni samarali boshqarish uchun muhimdir. Profilaktika erta
diagnostika va doimiy monitoring qandli diabetning oldini olish va uning asoratlarini
kamaytirishda hal qiluvchi rol oʻynaydi.
Kelajakda qandli diabetga qarshi kurashishda quyidagi yoʻnalishlar ustuvor
boʻlishi kerak:
1.
Aholi oʻrtasida sogʻlom turmush tarzi tamoyillarini keng targʻib qilish.
2.
Qandli diabetning erta diagnostikasi uchun skrining dasturlarini
takomillashtirish.
3.
Genetik va molekulyar darajadagi tadqiqotlarni kuchaytirish.
4.
Zamonaviy davolash usullarini joriy etish va tibbiyot xodimlarining
malakasini oshirish.
5.
Qandli diabet bilan yashayotgan bemorlar uchun sifatli taʼlim va qoʻllab-
quvvatlash tizimlarini yaratish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-28
Часть–
3_
Июнь
–
2025
180
Ushbu choralar qandli diabetning ijtimoiy-iqtisodiy yukini kamaytirishga va
aholi salomatligini mustahkamlashga xizmat qiladi.
ADABIYOTLARI ROʻYXATI
1.
Ibragimov F (2017) Qandli diabetning oldini olish va erta diagnostika
masalalari. Toshkent Tibbiyot yangiliklari jurnali 2(45) 12-18.
2.
Kamalova R D Bobojonov M S (2019) Qandli diabetning asoratlari va ularni
bartaraf etish. Oʻzbekiston tibbiyot jurnali 4(85) 55-62.
3.
Azimov M I (2018) Endokrin kasalliklar diagnostikasi va davolashning
zamonaviy usullari. Toshkent Fan va texnologiya nashriyoti.
4.
Xoliqov J N (2016) Endokrinologiya. Darslik. Toshkent Ibn Sino nashriyoti.
5.
Aliyev A N (2020) Qandli diabetda parhez terapiyasi. Oʻquv qoʻllanma.
Andijon Davlat Tibbiyot Instituti.
6.
Usmonov U A (2018) Metabolik sindrom va uning qandli diabet bilan
bogʻliqligi. Tibbiyotda yangiliklar 4(80) 65-72.
7.
Qosimov L Q (2022) Qandli diabetning immunopatogenezi. Immunologiya va
allergiya 3(40) 25-32.
8.
Ahmedov S B (2021) Bolalarda qandli diabetning oʻziga xos xususiyatlari.
Pediatriya jurnali 2(68) 78-83.
9.
Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi (2022) Qandli diabet
profilaktikasi va davolash boʻyicha milliy dastur. Rasmiy hujjatlar toʻplami.
10.
Ergashov A N (2019) Qandli diabetda neyropatik asoratlar. Nevrologiya jurnali
1(35) 40-47.
11.
Toʻxtayev Sh D (2020) Qandli diabetda buyrak shikastlanishining oldini olish.
Nefrologiya va urologiya 3(28) 15-22.
