MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-28
Часть–
3_
Июнь
–
2025
83
IQTIDORLI O’QUVCHILARDA STRATEGIK FIKRLASH VA O’ZINI O’ZI
BOSHQARISHNING OPTIMAL KO’RINISHI
Samijonova Dilnoza Abdug’ani qizi
Namangan davlat universiteti tayanch doktoranti
Annotatsiya: Ushbu maqola iqtidorli o’quvchilarning strategik fikrlash va
o’zini o’zi boshqarish ko’nikmalarini rivojlantirishning optimal usullarini o’rganadi.
Iqtidorli o’quvchilarning emotsional xususiyatlarini tahlil qilish orqali ularning
o’quv jarayonidagi muvaffaqiyatlarini ta’minlovchi asosiy omillar aniqlanadi.
Tadqiqotda zamonaviy psixologik nazariyalar, empirik dalillar va pedagogik
amaliyotlarga asoslanib, iqtidorli o’quvchilar uchun moslashtirilgan ta’lim
strategiyalari taklif etiladi. Shu bilan bir qatorda maqolada ta’lim jarayonida
iqtidorli o’quvchilarni aniqlashning pedagogik-psixologik usullarini nazariy va
amaliy jihatlari hamda intellektual rivojlanishi yuqori bo’lgan bolalarni o’qitishning
asosiy yondashuvlari keltirib o’tilgan.
Kalit so’zi: iqtidorli o’quvchilar, strategik fikrlash, o’zini o’zi boshqarish,
ta’lim strategiyalari, kognitiv rivojlanish, individual, intelektual, qobiliyat, ta’lim,
maslahat, modellashtirish, muloqot texnikasi, kasb, kuzatish, ko’nikma, malaka.
ОПТИМАЛЬНЫЙ ВИД СТРАТЕГИЧЕСКОГО МЫШЛЕНИЯ И
САМОУПРАВЛЕНИЯ У ОДАРЕННЫХ УЧАЩИХСЯ
Аннотация: В данной статье рассматриваются оптимальные
методы развития стратегического мышления и навыков самоуправления у
одаренных учащихся. Путем анализа эмоциональных особенностей одаренных
учащихся выявляются основные факторы, обеспечивающие их успешность в
образовательном процессе. В исследовании предлагаются адаптированные
образовательные стратегии для одаренных учащихся на основе современных
психологических теорий, эмпирических данных и педагогической практики.
Вместе с тем в статье представлены теоретические и практические аспекты
педагогических и психологических методов выявления одаренных учащихся в
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-28
Часть–
3_
Июнь
–
2025
84
образовательном процессе, а также основные подходы к обучению детей с
высоким интеллектуальным развитием.
Ключевые слова: одаренные учащиеся, стратегическое мышление,
самоуправление, образовательные стратегии, когнитивное развитие,
индивидуальный,
интеллектуальный,
способность,
образование,
консультирование, моделирование, коммуникативные методики, профессия,
наблюдение, навыки, компетентность.
OPTIMAL VIEW OF STRATEGIC THINKING AND SELF-
MANAGEMENT IN GIFTED STUDENTS
Annotation: This article examines the optimal methods for developing
strategic thinking and self-management skills in gifted students. By analyzing the
emotional characteristics of gifted students, the main factors ensuring their success
in the educational process are identified. The study proposes adapted educational
strategies for gifted students based on modern psychological theories, empirical
evidence and pedagogical practices. At the same time, the article presents theoretical
and practical aspects of pedagogical and psychological methods for identifying gifted
students in the educational process, as well as the main approaches to teaching
children with high intellectual development.
Keywords: gifted students, strategic thinking, self-management, educational
strategies, cognitive development, individual, intellectual, ability, education,
counseling, modeling, communication techniques, profession, observation, skills,
competence.
KIRISH
Iqtidorli o’quvchilar o’zlarining yuqori kognitiv qobiliyatlari, ijodiy
yondashuvlari va o’quv jarayonidagi mustaqilliklari bilan ajralib turadi. Biroq,
ularning potentsialini to’liq ro’yobga chiqarish uchun strategik fikrlash va o’zini o’zi
boshqarish kabi muhim ko’nikmalar zarur. Ushbu maqola iqtidorli o’quvchilarda
ushbu ko’nikmalarning optimal ko’rinishini aniqlash va ularni rivojlantirish yo’llarini
tahlil qilishga qaratilgan. Tadqiqotning maqsadi – iqtidorli o’quvchilarning o’quv
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-28
Часть–
3_
Июнь
–
2025
85
muvaffaqiyatini oshirishda strategik fikrlash va o’zini o’zi boshqarishning o’zaro
bog’liqligini aniqlash va amaliy strategiyalar ishlab chiqish.
Tugʼma iqtidorli bolalarni tushinish uchun eng avvalo bolalar psixikasining
yosh xususiyatlarini bilishimiz kerak. Аgarda qobiliyat qandayda bir psixik xislat
boʼlsa, iqtidorlilik shu qobiliyatning eng yuqori koʼrsatkichi hisoblanadi. Qobiliyat
va iqtidorlilik inson hayoti davomida aks ettirilb boriladi. Darhaqiqat iqtidorli
o’quvchilarni aniqlab olish va ularning psixologik xususiyatlari to’g’risidagi bir
qancha risolalarga ko’zimiz tushadi biroq buni amaliy faoliyatimizda kamdan kam
qo’llab boramiz . Ayniqsa maktabda alohida eʼtiborni faqatgina orqada qolgan
oʼquvchilargina emas, balkim boshqalarga solishtirganda oʼqish oson hisoblanadigan,
oʼquv jarayonida yuksak muvaffaqiyatlarga erishayotgan bolalarga ham o’z
diqqatimizni qaratishimiz lozim. Taʼlim jarayonida, jamoa ishlarida oʼquvchilar
harakatlanishi, erishgan muvaffaqiyatlari bilan bir-biridan farq qiladi. Iqtidorli
bolalarda aqliy qobiliyatning erta vujudga kelishi ota-onalar, pedagoglar,
jamoatchilikni beparvo qoldirmasligi lozim. Chunki, ulardagi berilgan talantning
yuqolishiga olib kelishi mumkin.
Ta’lim muassasalari o’rtasidagi o’zaro munosabatlarni rivojlantirishda yuqori
darajadagi intellektual rivojlanishga ega bo’lgan bolalarning ketma-ketligiga katta
e’tibor beriladi. Bu tendentsiya o’lkaning turli ta’lim muassasalarida namoyon
bo’ladi. Intellektual rivojlanish darajasi yuqori bo’lgan bolalar oliy o’quv yurtlarida
keyingi ta’limga tayyorlanadi, ular universitetlarda o’z loyihalari bo’yicha
izlanishlarni davom ettirishga yo’naltiriladi, alohida fanlar bo’yicha bilimlari
chuqurlashtiriladi. Tanlovlar, olimpiadalar, konferensiyalar g’oliblari shartnomada
ko’rsatilgan oliy o’quv yurtlariga imtiyozli shartlar asosida (masalan, pasaytirilgan
o’tish balli yoki qisqaroq o’qish muddatiga) kirish imkoniyatiga ega. Ta’lim
muassasalari o’quvchilari va oliy o’quv yurtlari professor-o’qituvchilarini
hamkorlikda loyihalashtirish va ilmiy-tadqiqot ishlariga jalb etish ancha faol olib
borilayotgan ishlardan hisoblanadi. Universitetlarning o’qituvchilari va
tadqiqotchilari ilmiy va uslubiy rahbarlikni, amalga oshirish, loyihalash, bolalarning
ilmiy maqolalarini o’zaro ko’rib chiqish, ma’lumotlarni qayta ishlashga yordam
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-28
Часть–
3_
Июнь
–
2025
86
berish, tadqiqot faoliyatining nutqlari va taqdimotlarini tayyorlash. Bunday ish
jarayonida bolalar mustaqil ish va tadqiqot faoliyati ko’nikmalariga ega bo’ladilar,
ijodiy qobiliyatlarini rivojlantiradilar.
1. Strategik fikrlashning ta’rifi va tuzilishi
Strategik fikrlash – bu muammoni hal qilishda maqsadga yo’naltirilgan,
tizimli va moslashuvchan kognitiv jarayon sifatida ta’riflanadi (Sternberg, 2005).
Iqtidorli o’quvchilar strategik fikrlashda yuqori darajadagi metakognitiv xabardorlik
va moslashuvchanlikni namoyish etadilar (Davidson & Sternberg, 2003). Ushbu
jarayon o’quvchining o’z resurslarini (vaqt, bilim, e’tibor) samarali boshqarish
qobiliyatiga asoslanadi.
2. O’zini o’zi boshqarishning psixologik asoslari
O’zini o’zi boshqarish (self-regulation) – o’quvchining o’z xatti-harakatlarini,
motivatsiyasini va kognitiv jarayonlarini boshqarish qobiliyati sifatida ta’riflanadi
(Zimmerman, 2000). Iqtidorli o’quvchilar ko’pincha yuqori darajadagi ichki
motivatsiya va o’zini o’zi boshqarish ko’nikmalariga ega bo’lishadi, lekin bu
ko’nikmalar tashqi muhit va ta’lim sharoitlariga bog’liq ravishda farq qiladi.
3. Iqtidorli o’quvchilarning o’ziga xos xususiyatlari
Iqtidorli o’quvchilarning kognitiv va emotsional xususiyatlari (masalan,
yuqori analitik qobiliyat, perfeksionizm, ichki motivatsiya) strategik fikrlash va o’zini
o’zi boshqarishga ta’sir qiladi. Biroq, ularning yuqori darajadagi sezgirligi va
perfeksionistik tendensiyalari ba’zida o’quv jarayonida stress yoki samarasizlikka
olib kelishi mumkin (Silverman, 1993).
Tadqiqot metodologiyasi
Tadqiqotda sifatli va miqdoriy usullarning kombinatsiyasi qo’llaniladi:
1. Sifatli tahlil: Iqtidorli o’quvchilar bilan suhbatlar va ularning o’quv
jarayonidagi strategiyalarini kuzatish.
2. Miqdoriy tahlil: Strategik fikrlash va o’zini o’zi boshqarish
ko’nikmalarini baholash uchun standartlashtirilgan testlar (masalan, MSLQ –
Motivated Strategies for Learning Questionnaire).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-28
Часть–
3_
Июнь
–
2025
87
Iqtidorli
o’quvchilar
muammolarni
hal
qilishda moslashuvchan
strategiyalardan foydalanadilar, lekin ularning samaradorligi o’quv muhitining
moslashuvchanligiga bog’liq. Masalan, ochiq tipdagi vazifalar (open-ended tasks)
ularning ijodiy va strategik fikrlashini rag’batlantiradi.
2. O’zini o’zi boshqarishning roli
O’zini o’zi boshqarish ko’nikmalari iqtidorli o’quvchilarning o’quv
maqsadlariga erishishida muhim omil hisoblanadi. Yuqori darajadagi metakognitiv
xabardorlik ularga o’z vaqtlarini va resurslarini samarali boshqarishga yordam beradi.
Xulosa va takliflar
Iqtidorli o’quvchilarda strategik fikrlash va o’zini o’zi boshqarishni
rivojlantirish uchun quyidagi strategiyalar taklif etiladi:
1. Moslashtirilgan ta’lim dasturlari: Iqtidorli o’quvchilarning ehtiyojlariga
moslashtirilgan, ochiq tipdagi vazifalarga asoslangan ta’lim.
2. Metakognitiv treninglar: O’quvchilarga o’z fikrlash jarayonlarini tahlil
qilish va boshqarishni o’rgatish.
3. Psixologik qo’llab-quvvatlash: Perfeksionizm va stressni boshqarish
bo’yicha treninglar.
Intellektual rivojlanishi yuqori bo’lgan bolalarni o’qitishning asosiy
yondashuvlari quyidagilardan iborat:
1. Individual ta’limning frontaldan ustunligi. Frontal ta’lim hamma uchun bir
vaqtning o’zida ta’sir qiladi. Frontallikdan voz kechish mutlaqo mumkin emas, lekin
individual ish hali ham ustuvor rol o’ynashi kerak, chunki iqtidorli bolalarning
rivojlanishi ham asosan individual jarayondir. Bu masala odatda ko’plab shaxsiy,
munozarali masalalarni ko’taradi.
2. Dialogning monologga nisbatan ustuvorligi. Muloqot texnologiyasining
eng muhim komponenti muammoni hal qilish, muloqot va hamkorlikdir. Ular asosida
o`quvchilarning ko`p bosqichli faoliyati tashkil etiladi, guruhlarda loyiha yaratish va
hokazolar, muloqot jarayonida tanqidiy fikrlash shakllanadi, o`quvchilar o`z fikrini
aytishdan, o`z pozitsiyasini himoya qilishdan qo`rqmaydilar. Muloqot texnologiyasi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-28
Часть–
3_
Июнь
–
2025
88
qidiruv-tadqiqot va loyihalash usullarini, guruh va individual faoliyat shakllarini va
eng muhimi, fikrlashni o’z ichiga oladi.
3. Axloqiy fazilatlarning bolaning qobiliyatidan ustunligi. Daho va yovuzlik
birbiriga mos kelmaydi, degan fikr iqtidorli bolalarni tarbiyalash va rivojlantirish
bilan bog’liq. Bu yerda mantiq oddiy: axloqsiz odam o’z iste’dodini yo
rivojlantirmaydi, yoki ertami-kechmi uni yo’q qiladi. Shu bilan birga, axloqiy va
ilmiy jasorat bir-birini to’ldiradigan yana bir fikr aksiomasi ham haqiqatdir. Bolalikda
o’rganilgan asosiy axloqiy haqiqatlar inson hayotida yo’l-yo’riq va qutqaruvchi bo’lib
qoladi, bu ko’plab buyuk insonlar hayoti misollari bilan tasdiqlangan.
4. Iqtidorli bolalar bilan ishlashda gender yondashuvi. Pedagogik amaliyot va
kundalik kundalik voqelik erkaklar va ayollar qobiliyatlarining turlari va
darajalaridagi sezilarli farqlardan dalolat beradi. Shu bilan birga, nazariy jihatdan
uzoq vaqtdan beri hech kim qobiliyat bo’yicha hech kimdan oshib ketmasligi - na
erkaklar, na ayollar. Biz shunchaki turli qobiliyatlar va ularning rivojlanishining
xususiyatlari bilan shug’ullanamiz. Ma’lumki, erkaklar aqli mantiqda afzalliklarga
ega, ayol aqli erkak sezgisidan ustundir. Hayotda ular bir-birini to’ldiradi. Iqtidorli
bolalar bilan ishlashda gender yondashuvi aniq hayotiy misollarga asoslanishi kerak
5. Qobiliyatlarni rivojlantirishga biografik yondashuv. Iqtidorli bolalar bilan
ishlashda buyuk odamlarning tarjimai holiga tayanish kerak, ayniqsa ularning sovg’a
sabablarini tushuntirishda.
Shu bilan birga, dahoning rivojlanishi nafaqat taqlid qilish uchun namuna,
balki iqtidorli bolaning shaxsiy rivojlanishi uchun namuna bo’lishi mumkin.
Binobarin, o’tmishdagi yoki hozirgi zamonning u yoki bu yorqin shaxsining
qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradigan aniq omillar hisobga olinsa, iqtidorli
bolalar bilan ishlash sifati sezilarli darajada yaxshilanishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Sternberg, R. J. (2005). *The Theory of Successful Intelligence*. Cambridge
University Press.
2. Zimmerman, B. J. (2000). *Attaining Self-Regulation: A Social Cognitive
Perspective*. Academic Press.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-28
Часть–
3_
Июнь
–
2025
89
3. Silverman, L. K. (1993). *Counseling the Gifted and Talented*. Love Publishing
Company.
4. Davidson, J. E., & Sternberg, R. J. (2003). *The Psychology of Problem Solving*.
Cambridge University Press.
5. Izatovna T. L., Izatovna T. S. PSYCHODIAGNOSTIC BASES OF THE STUDY
OF TWINS IN PSYCHOLOGY //E-Conference Globe. - 2021. - С. 98-104.
6. Risnawati, W. I., Astuti, M., Shaxlo, T., Dilafruz, I., & Dilnoza, K. Effect of Work
Conflict, Work Stress and Satisfactionworking on Employee Erformance at PT.
Federal International Financegroup (FIF-Group) Sidoarjo. International Journal on
Economics, Finance and Sustainable Development, 4(4), 69-80.
7. Izatovna, T. S., & Murtazoyevna, Q. D. (2022). MAKTAB YOSHIDAGI
EGIZAKLARNING OʼQISHDAGI MUAMMOLARNI KORREKTSIYALASH
YOʼLLARI. TA’LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI,
2(3), 220-223.
