MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
52
QISQA MASOFAGA YUGURUVCHI OʻSMIRLARNI YILLIK
TAYYORGARLIK MASHGʻULOTLARINI TAQSIMLANISHI
Abduxalilova Mohlaroy
ADPI, jismoniy madaniyat kafedrasi 1- bosqich magistranti.
Abduxalilov Javlonbek
ADPI, jismoniy madaniyat kafedrasi 1- bosqich magistranti.
Annotatsiya: Mazkur maqolada qisqa masofaga yuguruvchi oʻsmir
sportchilarni yillik tayyorgarlik jarayonini samarali tashkil etish va bosqichma-
bosqich mashg‘ulot yuklamalarini taqsimlashning nazariy va amaliy asoslari
yoritilgan. Yillik mashgʻulotlar tuzilmasi, ularning tsikllar asosida tashkil etilishi,
yosh sportchilarning jismoniy va psixologik rivojlanish xususiyatlariga mos metodik
yondashuvlar asosida rejalashtirishning ahamiyati tahlil etiladi. Ilmiy-adabiy
manbalar asosida yondashuvlar solishtirilib, tajriba asosida mashgʻulot natijalari
tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: Qisqa masofa, yugurish, oʻsmir sportchilar, yillik tayyorgarlik,
mashgʻulot yuklamasi, bosqichli tayyorgarlik, sport pedagogikasi, rejalashtirish.
Sport mashgʻulotlarining muvaffaqiyati doimiylik, ilmiy asoslanganlik va
individual yondashuvga bogʻliq. Ayniqsa, oʻsmirlik davrida jismoniy va fiziologik
oʻzgarishlar yuqori darajada kechadi, bu esa sport mashgʻulotlarini yillik reja asosida
to‘g‘ri taqsimlash zaruratini yuzaga keltiradi. Qisqa masofaga yugurish (100 m, 200
m, 400 m) yuqori darajadagi portlovchi kuch, tezlik, harakatni boshqarish va
koordinatsiyani talab qiladi. Shu sababli yillik tayyorgarlik mashgʻulotlarini
bosqichlarga bo‘lib rejalashtirish orqali oʻsmir sportchilar salohiyatini oshirish
mumkin.
O‘smirlar uchun qisqa masofaga yugurish bo‘yicha yillik tayyorgarlik
mashg‘ulotlari taqsimoti sportchining yoshi, tajribasi va musobaqa taqvimiga qarab
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
53
tuziladi. Quyida umumiy yillik tsiklning taqsimoti keltiriladi, bu odatda uch asosiy
bosqichga bo‘linadi: tayyorgarlik, musobaqa va o‘tish davri.
Tayyorgarlik davri (umumiy va maxsus tayyorgarlik, 4-6 oy, masalan,
oktyabr-mart)
-
Maqsad:
Umumiy
jismoniy
tayyorgarlikni
oshirish,
texnikani
takomillashtirish va musobaqalarga asos yaratish.
- Mashg‘ulotlar tarkibi:
- Umumiy jismoniy tayyorgarlik (70-80%):
- Aerobik chidamlilik: uzoq masofaga sekin yugurish (5-10 km).
- Kuch mashqlari: oyoq, bel va qorin mushaklarini mustahkamlash
(og‘irlik bilan yoki tana vazni bilan mashqlar).
- Moslashuvchanlik va koordinatsiya: stretching, gimnastika, muvozanat
mashqlari.
- Maxsus tayyorgarlik (20-30%):
- Start texnikasi: past startdan chiqish, start bloklarida mashqlar.
- Tezlik mashqlari: 30-60 m masofada qisqa sprintlar, akseleratsiya.
- Texnika: qadam chastotasi va uzunligini oshirish, qo‘l harakati.
- Haftalik rejim:
- 5-6 kun mashg‘ulot, 1-2 kun dam olish.
- Kuniga 1-2 soat, intensivlik o‘rtacha.
Musobaqa davri (3-4 oy, masalan, aprel-iyul)
- Maqsad: Maksimal tezlik va raqobatbardoshlikni rivojlantirish,
musobaqalarda eng yuqori natija ko‘rsatish.
- Mashg‘ulotlar tarkibi:
- Maxsus tayyorgarlik (60-70%):
- Intervallik yugurish: 100-200 m masofalarda takroriy sprintlar (masalan,
6x100 m, 2-3 daqiqa dam bilan).
- Tezlik-chidamlilik: 150-300 m masofalarda o‘rtacha intensivlikda
yugurish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
54
- Musobaqa simulyatsiyasi: 60 m, 100 m yoki 200 m masofalarda to‘liq
tezlikda yugurish.
- Umumiy tayyorgarlik (20-30%):
- Engil kuch mashqlari va moslashuvchanlikni saqlash.
- Aerobik mashqlar hajmi kamayadi.
- Haftalik rejim:
- 4-5 kun intensiv mashg‘ulot, 1-2 musobaqa yoki engil mashq.
- Dam olish kunlari musobaqalar orasida muhim.
O‘tish davri (1-2 oy, masalan, avgust-sentyabr)
- Maqsad: Jismoniy va psixologik tiklanish, keyingi tsiklga tayyorgarlik.
- Mashg‘ulotlar tarkibi:
- Faol dam olish: yengil yugurish, suzish, velosiped haydash.
- O‘yin sport turlari: futbol, basketbol yoki voleybol kabi jamoaviy sport.
- Minimal intensivlikdagi moslashuvchanlik va engil kuch mashqlari.
- Haftalik rejim:
- 2-3 kun engil mashg‘ulot, 4-5 kun dam olish yoki erkin faoliyat.
Muhim eslatmalar:
- Individual yondashuv: Har bir o‘smirning jismoniy holati, yoshi va
maqsadlariga qarab mashg‘ulot rejasi moslashtiriladi.
- Texnika: Qisqa masofaga yugurishda start, akseleratsiya va marraga kirish
texnikasi doimiy ravishda takomillashtiriladi.
- Mashg‘ulot hajmi: O‘smirlar uchun ortiqcha yuklamadan qochish muhim,
chunki bu jarohatlarga olib kelishi mumkin.
- Musobaqa taqvimi: Yil davomida 8-12 ta muhim musobaqa rejalashtiriladi,
qolganlari tayyorgarlik sifatida ishlatiladi.
Yillik tayyorgarlikni bosqichma-bosqich rejalashtirish usuli oʻsmir sportchilar
salohiyatini to‘g‘ri shakllantirishda samarali bo‘ldi. Bunda har bir bosqichga
qo‘yilgan maqsadlar aniqligi va yuklamalarning yoshga mos ravishda taqsimlanishi
muhim ahamiyat kasb etdi. Tajriba shuni ko‘rsatdiki, sportchilarning individual
xususiyatlari – masalan, jismoniy holati, reaksiya va psixologik tayyorgarligi – yillik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
55
mashg‘ulot mazmuniga ta’sir qiladi. Shu sababli yillik rejalashtirishni universal emas,
balki shaxsiylashtirilgan yondashuv asosida amalga oshirish tavsiya etiladi.
Xulosa
Oʻsmir qisqa masofa yuguruvchilarining yillik tayyorgarligi bosqichlarga
bo‘lingan tarzda amalga oshirilsa, ularning sport natijalari barqarorlik bilan o‘sadi.
Bosqichma-bosqich mashg‘ulotlar natijadorlikni oshirish bilan birga, sportchilarning
jarohat olish xavfini kamaytiradi.
Har bir sport maktabida oʻsmirlar uchun alohida yillik tayyorgarlik dasturlari
ishlab chiqilsin;
Har bosqichda mashg‘ulotlar yuklamasi fiziologik ko‘rsatkichlarga asoslangan
holda belgilanilsin;
Murabbiylar uchun qisqa masofaga yugurish bo‘yicha metodik qo‘llanmalar
ishlab chiqilsin;
Psixologik tayyorgarlik va stressni boshqarish mashg‘ulotlari yillik rejalarga
kiritilsin;
Har oy sportchilarning jismoniy rivojlanishi va yuklamalarga munosabati
monitoring qilinib borilsin.
ADABIYOTLAR.
1.
Kerimov F. " Yengil atletika va mashg`ulotlar taqsimoti " T-2002
2.
Qisqa masofaga yugurishning mashg`ulotlar taqsimotida òrni va ahamiyati " .
O`quv qo`llanma .Toymurodov , J. Nurshin. Toshkent -2020
3.
Azizov N. X. " Sport nazariyasi va amaliyotda qòllanilishi " Toshkent :
O`qituvchi , 2008.
4.
Olimov M.S.,Soliyev I.R. va boshqalar (2018) yengil atletika nazaryasi va
uslubiyati.Toshkent. 882 b
5.
Olimov M.S.,Soliyev I.R. Haydarov.b.Sh (2018) Sport pedagogic mahoratini
oshirish(yengil atletika) Toshkent 342 b
6.
Olimov
M.S.,Soliyev
I.R.,Sultonov
U.I
(2019)
Yuqori
malakali
sportchilarning ko’p yillik tayyorgarlik siklidagi natijalar taxlili. Jismoniy tarbiya va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
56
sport nazaryasi va uslubiyatini rivojlantirishning zamonaviy tendensiyalari xalqaro
ilmiy anjuman O’zDJTSU Chirchiq . 661-665 b
7.
Wolfgang Killing Elke Bartschat , Herbert Czingon / Jugendleichtathletik-
Sprung. 2008(German)
