MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
9
XAR-XIL ZOTDAGI KARPSMON BALIQLAR GEMOTOLOGIYASI
X.T.Yuldoshev
1
– b.f.f.d.
F.E.Kurbanov
2
– v.f.f.d.
U.D. Xolova
3
– tayanch doktorant.
1
Veterinariya ilmiy-tadqiqot instituti
2
Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va
biotexnologiyalar universiteti.
3
Toshkent davlat agrar universiteti
Annotatsiya. Tajriba davomida bioekologik sharoitda saqlanayotgan baliqlar
qonining morfologik, fiziologik va gematologik ko‘rsatkichlari baliq organizmining
saqlash sharoitidagi morfofiziologik xususiyatlariga va suv gidrokimyosiga qarab
bir-biridan farq qilishi aniqlangan.
Kalit so'zlar. Eritrosit, 1012/l, Gemokrit, Eritrositdagi gemoglobin miqdori,
pg, Eritrositning o'rtacha hajmi, mkm, Leykotsit x1012/l, Keng texnologiya, Intensiv
texnologiya, Sun'iy hovuz, Hovuz sharoitidagi gemoglobin, Cheklangan suv havzasi
Аннотация.
В
ходе
эксперимента
было
замечено,
что
морфологические, физиологические и гематологические показатели крови рыб,
содержащихся в биоэкологических условиях, отличаются друг от друга в
зависимости от морфофизиологических особенностей организма рыб в
условиях хранения и гидрохимии воды.
Ключевые слова. Эритроцит, 1012/л, Гемокрит, Количество
гемоглобина в эритроците, пг, Средний размер эритроцита, мкм, Лейкоцит
х1012/л, Экстенсивная технология, Интенсивная технология, Искусственный
бассейн, Гемоглобин в условиях бассейна, Бассейн с закрытой водой
Annotation.
During the experiment, it was noticed that the morphological,
physiological and hematological parameters of the blood of fish kept in bioecological
conditions differ from each other depending on the morphophysiological
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
10
characteristics of the fish organism under storage conditions and water
hydrochemistry.
Keywords. Erythrocyte, 1012/l, Hemocrit, Amount of hemoglobin in an
erythrocyte, pg, Average size of an erythrocyte, µm, Leukocyte x1012/l, Extensive
technology, Intensive technology, Artificial pool, Hemoglobin in pool conditions,
Confined water pool
Mavzuning dolzarbligi
. Chorvachilikni boshqa tarmoqlari qatori baliqchilikni
yanada rivojlantirish va xalqimizni baliq va baliq mahsulotlariga bo‘lgan talablari
tobora ortib bormoqda. Bu esa o‘z navbatida baliqchilikni yangi innovatsion
texnologiyalar asosida jadal rivojlantirish hamda sohada intensiv texnologiyalar
asosida baliq yetishtirishning innovatsion usullarini ishlab chiqarishga keng ko‘lamda
tatbiq etib borilmoqda. Bunga misol tariqasida, Muhtaram Prezidentimiz tomonidan bir
qator qaror va farmoyishlar amaliyotga tadbiq qilinmoqda. Jumladan, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2020 yil 29 avgustdagi “Baliqchilik tarmog‘ini qo‘llab
quvvatlash va uning samaradorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi PQ-4816
sonli qaroriga muvofiq Respublikada baliqchilik tarmog‘ini qo‘llab-quvvatlash,
baliqchilik va baliq ovlash xo‘jaliklari faoliyati samaradorligini oshirish, ushbu sohada
yer va suv resurslaridan oqilona va samarali foydalanish hamda intinsiv
texnologiyalarning keng joriy etilishini ta’minlash maqsadida:
2021-2022 yillarda suv tanqisligi sharoitida daryo va kanallardan suv
olinadigan baliqchilik xo‘jaliklari tomonidan sun’iy suv havzalarida bosqichma-
bosqich yangi resur tejamkor intensiv texnologiyalardan va ikkilamchi suv
manbalaridan keng foydalanish amalyoti joriy etildi.
Muammoning o‘rganilganlik darajasi.
Baliqlarni suvdan chiqarib dokaga
o‘rash kerak. Faqat dumning asosi tashqarida qolishi kerak. Punksiya qilinadigan
joyni 70 % li spirt eritmasi bilan paxtali tamponda tangacha suyuqligi tozalanadi. Qon
olish uchun sterillangan igna va shpris qo‘llaniladi. Asboblar Natriy sitrat va geparin
eritmalari bilan ishlov beriladi. Umurtqa pog‘onasi bo‘ylab anal teshigining
yuqorisidan 45
0
qiyalikda kuch bilan kirgaziladi. Qon olingan joyni qisish mumkin
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
11
emas. Chunki ajralib chiqqan suyuqlik ichkariga kirmasligi uchun. Qon olingan
joydan yana qayta qon olish tavsiya etilmaydi.
Olingan natijalar va ularning taxlili.
Yuqoridagi jadvalda qonning
morfologik ko‘rsatkichlarini tahlil qilganimizda sog‘lom baliqlarda gemoglabin
miqdori o‘rtacha 91 g/l ni yuqorisi 103 g/l va rasti 85 g/l ni tashkil yetishi tajribalar
davomida aniqlandi. Suvga ta’sir etuvchi omil bilan zararlangan karr balig‘ida
qonning morfologik ko‘rsatkichlari tekshiruvdan o’tkazilganda, bioekologiyasi
(suvning ayniganligi, kislarodning kamligi, organik birikmalar ko’pligi) buzilgan
suvda parvarishlangan baliqlarning gemoglobin miqdori o‘rtacha 62 g/l, maksimal 63
g/l va minimal 56 g/l ni tashkil yetdi. Saqlash sharoiti (artisan suvidan foydalanilgan
beton xavzalar) buzilganda yesa gemoglobin miqdori mos ravishda 46,3; 54,1;44,2
g/%ni, gidroximyasi buzilganda, gemoglobin miqdori mos ravishda 39,2; 41,3; 33,8
g/l ni tashkil yetdi. Karr balig‘ida saqlash sharoitining gidroximik buzilishlarida
gemoglobin miqdorining kamayib borishi tajribalar davomida kuzatildi (-jadval).
Xuddi shuningdek yeritrositlar miqdori (x 10 /l) tekshirilganda, yeritrositlarni
soni o‘rtacha 1,75, maksimal 2,28 va minimal 1,43 ni tashkil yetdi.
Ushbu yoshdagi baliqlarga
s
uvga ta’sir etuvchi omil bilan zararlangan karr
balig‘ida
qonning
morfologik
ko‘rsatkichlari
tekshiruvdan
o’tkazilganda,
bioekologiyasi (suvning ayniganligi, kislarodning kamligi, organik birikmalar
ko’pligi) buzilgan suvda parvarishlangan baliqlarning yeritrositlar miqdori o‘rtacha
1,17 %, maksimal 1,27 % va minimal 0,93 % ni tashkil yetdi. Saqlash sharoiti (artisan
suvidan foydalanilgan beton xavzalar) buzilganda yesa o‘rtacha, maksimal va
minimal gemoglobin miqdori mos ravishda 0,76; 0,86;0,51 %ni, gidroximyasi
buzilganda, gemoglobin miqdori mos ravishda 0,51; 0,89; 0,33 % ni tashkil yetdi.
Karr balig‘ida saqlash sharoitining gidroximik buzilishlarida gemoglobin
miqdorining ortib borishi tajribalar davomida kuzatildi
Leykositlar soni (x10
9
/l) tekshirilganda, sog‘lom baliqlarda o‘rtacha 23,7,
maksimal 31,9, minimal 18,4 ni tashkil yetdi,
bioekologiyasi (suvning ayniganligi,
kislarodning kamligi, organik birikmalar ko’pligi) buzilgan suvda parvarishlangan
baliqlarniki o‘rtacha 43,1, maksimal 56,9 va minimal 32,6 ni tashkil yetdi. Saqlash
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
12
sharoiti (artisan suvidan foydalanilgan beton xavzalar)
buzilganda yesa o‘rtacha 57,1,
maksimal 75,1 va minimal 45,3 ni tashkil yetdi. gidroximyasi buzilganda mos
ravishda 98,2; 175,3; 63,3 ni tashkil yetdi. Karr balig‘ida saqlash sharoitini
buzilashlari ortib borishi bilan birgalikda leykositlar sonining ham ortib borishi
tajribalar davomida kuzatildi.
Tajriba davomida saqlash sharoitiga mos ravshda baliqlar organizmining
morfofiziologik xususiyatlari o‘rganildi.
Baliqlarning morfofiziologik ko‘rsatkichlari “Do’rmonsoy baliqlari”
baliqchilik fermer xo‘jaligidan tutilgan zog‘ora baliq baliqlarida organolertik,
morfofiziologik usullarda tekshirildi. Tadqiqotlarimizda normal va suvning muxiti
buzilgandagi baliqlar qiyosiy o‘rganilganda, ularning morfofiziologik va gematologik
ko‘rsatkichlari keskin farqlanishi kuzatildi.
Jadval ma’lumotlariga ko’ra qonning morfologik ko‘rsatkichlarini tahlil
qilganimizda sog‘lom baliqlarda gemoglabin miqdori o‘rtacha 91,8±5,58 gramm/litr
ni yuqorisi 99,7±4,1 gramm/litr va rasti 83,3±3,41 gramm/litrni tashkil yetishi
tajribalar davomida aniqlandi. Suvga ta’sir etuvchi omil bilan zararlangan karr
balig‘ida
qonning
morfologik
ko‘rsatkichlari
tekshiruvdan
o’tkazilganda,
bioekologiyasi (suvning ayniganligi, kislarodning kamligi, organik birikmalar
ko’pligi) buzilgan suvda parvarishlangan baliqlarning gemoglobin miqdori o‘rtacha
74,8±2,83 gramm/litr, maksimal 80,1±4,85 gramm/litr va minimal 59,3±3,6
gramm/litrni tashkil yetdi. Saqlash sharoiti (artisan suvidan foydalanilgan beton
xavzalar) buzilganda yesa gemoglobin miqdori mos ravishda 63,8±3,13; 72,1±2,42;
48,6±2,13 gramm/litrni, gidroximyasi buzilganda, gemoglobin miqdori mos ravishda
41,2±1,69; 56,7±2,86; 37,9±2,31 gramm/litr ni tashkil yetdi. Karr balig‘ida saqlash
sharoitining gidroximik buzilishlarida gemoglobin miqdorining kamayib borishi
tajribalar davomida kuzatildi (-jadval).
Xuddi shuningdek yeritrositlar miqdori (x 10 /l) tekshirilganda, yeritrositlarni
soni o‘rtacha 1,73±1,21, maksimal 2,22±1,61 va minimal 1,56±1,32 ni tashkil yetdi.
Ushbu yoshdagi baliqlarga suvga ta’sir etuvchi omil
bilan zararlangan karr
balig‘ida
qonning
morfologik
ko‘rsatkichlari
tekshiruvdan
o’tkazilganda,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
13
bioekologiyasi (suvning ayniganligi, kislarodning kamligi, organik birikmalar
ko’pligi) buzilgan suvda parvarishlangan baliqlarning yeritrositlar miqdori o‘rtacha
1,48±0,14 %, maksimal 2,5±0,18 % va minimal 1,41±0,12 % ni tashkil yetdi. Saqlash
sharoiti (artisan suvidan foydalanilgan beton xavzalar) buzilganda yesa o‘rtacha,
maksimal va minimal gemoglobin miqdori mos ravishda 1,35±0,13; 1,85±0,12;
1,21±0,12 %ni, gidroximyasi buzilganda, gemoglobin miqdori mos ravishda
1,22±0,14; 1,69±0,16; 1,73±0,19% ni tashkil yetdi. Karr balig‘ida saqlash
sharoitining gidroximik buzilishlarida gemoglobin miqdorining ortib borishi
tajribalar davomida kuzatildi.
Leykositlar soni (x10
9
/l) tekshirilganda, sog‘lom baliqlarda o‘rtacha
24,6±2,11, maksimal 32,3±2,42, minimal 14,8±1,09 ni tashkil yetdi,
bioekologiyasi
(suvning ayniganligi, kislarodning kamligi, organik birikmalar ko’pligi) buzilgan
suvda parvarishlangan
baliqlarniki o‘rtacha 43,3±2,41, maksimal 52,2±3,31 va minimal 28,3±1,18 ni
tashkil yetdi. Saqlash sharoiti (artisan suvidan foydalanilgan beton xavzalar)
buzilganda yesa o‘rtacha 54,1±2,22, maksimal 72,1±4,31 va minimal 38,3±1,78 ni
tashkil yetdi. gidroximyasi buzilganda mos ravishda 90,3±9,51; 96,3±7,1; 63,9±4,1
ni tashkil yetdi. Karr balig‘ida saqlash sharoitini buzilashlari ortib borishi bilan
birgalikda leykositlar sonining ham ortib borishi tajribalar davomida kuzatildi (1-
rasm).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
14
Rasm. Sog‘lom va gidroximyasi buzilgan muxitda boqilgan bir yillik sazan
baliqlar qonining solishtirma ko‘rsatkichlari
Xulosalar
Tajriba davomida saqlash sharoitiga mos ravshda baliqlar organizmining
morfofiziologik xususiyatlari, suvning gidroximyasiga qarab va bioekologik
sharoitlarda parvarishlanayotgan baliqlarning qonining morfologig, fiziologig va
gemotologik ko’rsatkichlari bir-birlaridan farq qilishlari o‘rganishlar davomida
kuzatildi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Haqberdiyev, P. S., Qurbonov, F. I., & Qarshiyeva, B. (2018). Baliq va asalari
kasalliklari. O ‘quv uslubiy qo ‘llanma. Samarqand, 4, 101-105.
2. Kurbanov, F. E. (2022). Baliqlar Saprolegniozining Epizootologiyasi Va Qarshi
Kurash Chora-Tadbirlari. Educational Research in Universal Sciences, 1(7), 152-158.
3. Yunusov, K., Kurbanov, F., Yuldashev, X., Asomiddinov, U., & Xolova, U. (2024).
Diagnosis of saproligniosis and protozoa of fish and veterinary and sanitary
assessment of their meat (Uzbekistan). In BIO Web of Conferences (Vol. 95, p.
01024). EDP Sciences.
4. Сатторов, Д., Курбонов, Ф., & Салимов, И. (2022). Грибные заболевания рыб.
Сапролегниоз. Перспективы развития ветеринарной науки и её роль в
обеспечении пищевой безопасности, 1(2), 137-141.
5. Sattorov, J. M., & Sh, A. A. (2022). Baliqchilik Xo ‘Jaliklarida Saprolegnioz
Kasalligining Tarqalish Yo ‘Llari Va Profilaktikasi. Agrobiotexnologiya Va
Veterinariya Tibbiyoti Ilmiy Jurnali, 377-381.
6. Курбанов, Ф. И., Саттаров, Д. М., & Хушназарова, М. И. (2023). Меры
лечения Сапролегниозам и Триходинозом. AGROBIOTEXNOLOGIYA VA
VETERINARIYA TIBBIYOTI ILMIY JURNALI, 2(4), 40-45.
