MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
324
TRANSFORMATORLAR
Qodirova Nargiza Toxirjon qizi
Fani elektr mashina va transformatorlar
Annotatsiya: Ushbu maqolada elektr energiyasini uzatish va taqsimlashda
muhim rol o‘ynaydigan transformatorlarning tuzilishi, ishlash prinsipi hamda
turlari haqida so‘z yuritiladi. Transformatorlarning kuchlanishni oshirish yoki
kamaytirishdagi ahamiyati, ularning elektrotexnika va sanoatdagi o‘rni tahlil
qilinadi. Shuningdek, zamonaviy transformatorlarning energiya samaradorligi va
xavfsizlik choralariga ham alohida e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar:transformator, elektromagnit induksiya, kuchlanish, tok,
birlamchi chulg‘am, ikkilamchi chulg‘am, energiya uzatish, elektr tarmog‘i,
samaradorlik, sanoat.
Zamonaviy texnologiyalar va sanoatning uzluksiz ishlashi elektr
energiyasining barqaror ta’minotiga bog‘liq. Bu jarayonda transformatorlar alohida
ahamiyatga ega bo‘lib, elektr energiyasini uzoq masofalarga kam yo‘qotish bilan
uzatish, kuchlanishni kerakli darajaga keltirish kabi funksiyalarni bajaradi.
Transformatorlar yordamida yuqori kuchlanishli energiya iste’molchiga qulay
bo‘lgan past kuchlanishgacha tushiriladi yoki aksincha, elektr stansiyalarida past
kuchlanish yuqori kuchlanishgacha oshiriladi. Ushbu qurilmalar nafaqat elektr
tarmoqlarida, balki kundalik hayotimizda ishlatiladigan ko‘plab elektr jihozlarida
ham keng qo‘llaniladi. Transformatorlarning tuzilishi, ishlash prinsipi va turlari
haqida to‘liq ma’lumotga ega bo‘lish, ularning elektrotexnika sohasidagi o‘rnini
chuqur anglash imkonini beradi.
Transformator – bu elektromagnit induksiya hodisasiga asoslangan
qurilma bo‘lib, u elektr energiyasining kuchlanishini oshirish yoki kamaytirish
uchun ishlatiladi. Uning asosiy tarkibiy qismlari — temir yadrosi, birlamchi va
ikkilamchi chulg‘amlardir. Birlamchi chulg‘am elektr manbaiga ulangan bo‘lib,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
325
undan o‘tuvchi tok temir yadroda magnit oqimini hosil qiladi. Bu magnit oqimi
ikkilamchi chulg‘amda induksiya yo‘li bilan tok hosil qiladi. Natijada, kuchlanish
ma’lum nisbatda o‘zgaradi.
Transformatorlar bir necha turga bo‘linadi: quvvat transformatorlari,
taqsimlovchi transformatorlar, o‘lchov transformatorlari va avtotransformatorlar.
Har birining ishlash maqsadi va qurilishi farqlidir. Masalan, quvvat transformatorlari
elektr stansiyalarda kuchlanishni yuqori darajaga oshirish uchun ishlatiladi, bu esa
energiyani uzoq masofalarga kam yo‘qotish bilan uzatishni ta’minlaydi.
Taqsimlovchi transformatorlar esa iste’molchilarga yaqin joylashgan bo‘lib, yuqori
kuchlanishni past kuchlanishgacha kamaytiradi.
Transformatorlarning samaradorligi odatda juda yuqori bo‘lib, 95–99%
gacha yetadi. Biroq, transformatorlar ham ba’zi yo‘qotishlarga ega: mis
yo‘qotishlari (chulg‘amdagi tok oqimi natijasida) va temir yo‘qotishlari (yadrodagi
magnit oqimi ta’sirida). Ushbu yo‘qotishlarni kamaytirish maqsadida zamonaviy
transformatorlar yuqori sifatli materiallardan yasaladi, hamda sovitish tizimlari bilan
jihozlanadi.
Transformatorlarning xavfsizligi va ishonchliligi ham muhim omillardandir.
Ular qisqa tutashuvdan himoyalanish, kuchlanish o‘zgarishlarini barqarorlashtirish
va ortiqcha yuklamalarda avtomatik o‘chirish funksiyalariga ega bo‘ladi. Bugungi
kunda transformatorlar energetika, sanoat, tibbiyot, aloqa tizimlari va hatto kundalik
hayotda ham keng qo‘llanilmoqda.
Transformatorlarning amaliy qo‘llanilishi turli sohalarda o‘z aksini topadi.
Masalan, katta sanoat korxonalarida kuchli elektr motorlar va uskuna tizimlari
transformatorlar orqali kerakli kuchlanish bilan ta’minlanadi. Elektr uzatish
tarmoqlarida esa, transformatorlar yuqori kuchlanishni past kuchlanishgacha
kamaytirib, aholi va korxonalar ehtiyojini qondiradi. Bundan tashqari, mobil
qurilmalardan tortib, televizor, kompyuter va boshqa elektronika vositalarining
zaryadlash qurilmalarida ham kichik o‘lchamdagi transformatorlar ishlatiladi.
Transformatorlar ikki turga ajratiladi: yadroli va qobiq (chulg‘amli) tipdagi
transformatorlar. Yadroli transformatorlarda magnit oqimi asosan temir yadro orqali
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
326
o‘tadi, bu esa energiya samaradorligini oshiradi. Qobiq tipidagi transformatorlarda
esa chulg‘amlar yadro ichiga o‘ralgan bo‘lib, bu tur kamroq o‘lchamli va ko‘proq
portativ uskunalarda qo‘llanadi.
Transformatorning aylanish koeffitsienti (transformatsiya koeffitsienti). U
birlamchi va ikkilamchi chulg‘amlar soni nisbati orqali aniqlanadi. Agar ikkilamchi
chulg‘amda ko‘proq o‘ram bo‘lsa, kuchlanish oshadi (bu ko‘taruvchi transformator),
aks holda esa kamayadi (bu pasaytiruvchi transformator).
Transformatorlar ishlab chiqarishda va ekspluatatsiya jarayonida ularning
ishlashiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillar – ortiqcha qizish, qisqa tutashuv, magnit
to‘yinishi va elektromexanik tebranishlardan himoyalanish muhim ahamiyat kasb
etadi. Shu bois, ularni o‘z vaqtida texnik ko‘rikdan o‘tkazish, yog‘li
transformatorlarda sovitish tizimini nazorat qilish, quruq tipdagi transformatorlarda
esa ventilyatsiyani to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish zarur.
Bugungi kunda energiya samaradorligini oshirish va ekologik xavfsizlikni
ta’minlash maqsadida zamonaviy, kam yo‘qotishli, ekologik toza materiallardan
tayyorlangan transformatorlar ishlab chiqilmoqda. Ular kam joy egallaydi, kam
qiziydi va uzoq muddat xizmat qiladi. Transformatorlar elektromexanik tizimlar
rivojida, elektroenergetika xavfsizligida va zamonaviy hayot ritmida ajralmas
bo‘g‘inga aylangan.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, transformatorlar zamonaviy elektr energiyasi
tizimining ajralmas bo‘lagidir. Ular elektr energiyasini uzoq masofalarga samarali
uzatish, kuchlanishni oshirish yoki kamaytirish, turli qurilma va tizimlarga
moslashtirish imkonini beradi. Transformatorlarning ishlash prinsipi
–
elektromagnit induksiya hodisasiga asoslangan bo‘lib, ular o‘zining yuqori
ishonchliligi, energiya samaradorligi va uzoq xizmat muddati bilan ajralib turadi.
Transformatorlarning turli sohalarda – sanoat, energetika, transport, aloqa,
tibbiyot va kundalik hayotda keng qo‘llanilishi ularning texnik va iqtisodiy
ahamiyatini yana-da oshiradi. Kelajakda transformatorlar texnologik jihatdan
yanada mukammallashib, energiya tejovchi va ekologik xavfsiz modellarga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
327
aylanishi kutilmoqda. Shu bois, transformatorlar haqida chuqur bilimga ega bo‘lish
har bir elektrotexnika sohasidagi mutaxassis uchun muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Axmedov, A. M., & To‘raqulov, B. X. (2020). Elektrotexnika asoslari. Toshkent:
«Fan va texnologiya» nashriyoti.
2. Karimov, N. K. (2018). Elektr mashinalari va transformatorlar. Samarqand:
Samarqand davlat universiteti nashriyoti.
3. GOST 11677-85. Transformatorlar. Umumiy texnik shartlar. Moskva: Standart.
4. Sayt: www.elektrotexnika.uz
5. Aliyev, Sh. I. (2019). Elektr uzatish tizimlari va jihozlari. Toshkent: TDPU
nashriyoti.
6. Fitzgerald, A. E., Kingsley, C., & Umans, S. D. (2003). Electric Machinery.
McGraw-Hill Higher Education.
7. Chapman, S. J. (2004). Electric Machinery Fundamentals (4th ed.). McGraw-Hill
Education.
8. www.energyeducation.ca
