MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
257
O‘QUVCHILARNING AXLOQIY TARBIYALANGANLIK DARAJASINI
TASHXISLASH
O’ktamova Nasibaxon Najimitdinxon qizi
Nizomiy nomidagi O’zbekiston Milliy pedagogika universiteti
Pedagogika fakulteti magistranti
Tel: +998977581208
ORCID: 0009-0006-1427-4821
ANNOTATSIYA: Maqolada yosh avlodni har tomonlama barkamol etib
tarbiyalashda axloqiy tarbiyaning o‘rni, uning mazmuni va asosiy tamoyillari
yoritilgan. Shaxsning axloqiy ong, hissiyot va xulq-atvor elementlari asosida
rivojlanishi pedagogik va psixologik nuqtai nazardan tahlil qilingan. Axloqiy
tarbiyalanganlik darajasini baholash mezonlari, indikatorlari va zamonaviy tashxis
metodlari (empirik, reflektiv, psixodiagnostik, sotsiometrik yondashuvlar) keng
ko‘rib chiqilgan. Toshkent shahridagi maktablarda o‘tkazilgan empirik tadqiqot
natijalari asosida, axloqiy tarbiya jarayonini samarali tashkil etish va monitoring
qilish bo‘yicha amaliy tavsiyalar berilgan. Maqola pedagogik amaliyotda axloqiy
tarbiya samaradorligini oshirishga qaratilgan kompleks yondashuvni taklif etadi.
Kalit so'zlar: axloqiy tarbiya, axloqiy ong, axloqiy tarbiyalanganlik,
pedagogik diagnostika, o‘quvchi shaxsi, empirik tadqiqot, tarbiyaviy jarayon,
tashxis metodlari, ijtimoiy qadriyatlar, axloqiy xatti-harakat.
ANNOTATION: The article elucidates the role, content, and fundamental
principles of moral education in the comprehensive development of the younger
generation. The evolution of personality based on elements of moral consciousness,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
258
emotions, and behavior is analyzed from pedagogical and psychological
perspectives. Criteria, indicators, and modern diagnostic methods (including
empirical, reflective, psychodiagnostic, and sociometric approaches) for assessing
the level of moral education are extensively examined. Drawing on the results of an
empirical study conducted in schools in Tashkent, practical recommendations are
provided for the effective organization and monitoring of the moral education
process. The article proposes a comprehensive approach aimed at enhancing the
effectiveness of moral education in pedagogical practice.
Keywords: moral education, moral consciousness, moral upbringing,
pedagogical diagnostics, student personality, empirical research, educational
process, diagnostic methods, social values, moral behavior.
АННОТАЦИЯ: В статье освещается роль нравственного воспитания
во всестороннем развитии молодого поколения, его содержание и основные
принципы. Развитие личности на основе элементов нравственного сознания,
чувств и поведения проанализировано с педагогической и психологической
точек зрения. Широко рассмотрены критерии, индикаторы оценки уровня
нравственной воспитанности и современные методы диагностики
(эмпирический, рефлексивный, психодиагностический, социометрический
подходы). На основе результатов эмпирического исследования, проведенного
в школах города Ташкента, даны практические рекомендации по
эффективной организации и мониторингу процесса нравственного
воспитания. В статье предлагается комплексный подход, направленный на
повышение эффективности нравственного воспитания в педагогической
практике.
Ключевые слова: нравственное воспитание, нравственное сознание,
нравственная воспитанность, педагогическая диагностика, личность
учащегося, эмпирическое исследование, воспитательный процесс, методы
диагностики, социальные ценности, нравственное поведение.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
259
Yosh avlodni har tomonlama barkamol etib tarbiyalashda axloqiy tarbiya
muhim o‘rin tutadi.
Axloqiy tarbiya
— bu shaxsning ijtimoiy qadriyatlarni anglash,
ularga sodiq bo‘lish, insoniy munosabatlarni qadrlash kabi sifatlarini shakllantirish
jarayonidir. Bugungi kunda maktablarda ushbu jarayonni samarali tashkil etish bilan
birga, uni tizimli ravishda tahlil qilish va tashxislash ham zaruriyatga aylanmoqda.
Zero, axloqiy tarbiyalanganlik darajasini baholash, ta’lim-tarbiya jarayonidagi zaif
jihatlarni aniqlash va ularni takomillashtirishga xizmat qiladi.[1]
Axloqiy tarbiya — bu jamiyatda shakllangan ijtimoiy va ma’naviy
qadriyatlar tizimini yoshlarga singdirish, ularni axloqiy qarorlar qabul qilishga,
odob-axloq me’yorlariga rioya etishga o‘rgatish jarayonidir. Pedagogik nazariyada
axloqiy tarbiya shaxsning axloqiy ong, axloqiy hissiyot, va axloqiy xulq-atvor
elementlari asosida shakllanishi ta’kidlanadi.
Shaxs axloqiy jihatdan barkamol bo‘lishi uchun quyidagi asosiy
tamoyillarga amal qilinadi:
Mazmunlilik – tarbiya berilayotgan axloqiy tushunchalar hayot bilan
bog‘lanishi zarur;
Bosqichlilik va tizimlilik – axloqiy tarbiya yoshga, bilim darajasiga
mos holda olib borilishi lozim;
Individuallashtirish – har bir o‘quvchining psixologik xususiyatlariga
mos yondashuv;
Faollik va ongli ishtirok – o‘quvchining o‘zi axloqiy tanlovlarda faol
bo‘lishi kerak.[2]
Bu prinsiplar asosida tashkil etilgan axloqiy tarbiya jarayoni barqaror
natijalar beradi va o‘quvchining mustaqil shaxs sifatida shakllanishiga xizmat qiladi.
Pedagogik
psixologiyada
“axloqiy
tarbiyalanganlik”
tushunchasi
o‘quvchining ijtimoiy normalarga munosabati, axloqiy ong darajasi, his-tuyg‘ulari
va amaliy xatti-harakatlari birligi sifatida talqin etiladi. Bu holat ko‘p hollarda ichki
motivatsiya, tarbiyaviy muhit va shaxsiy tajriba bilan belgilanadi.
Axloqiy tarbiyalanganlik darajasini diagnostika qilish quyidagi sabablarga
ko‘ra muhim:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
260
Tarbiyaviy faoliyatning samaradorligini aniqlash;
O‘quvchilarning ijtimoiy-psixologik holatini baholash;
Individuallashtirilgan yondashuvlarni ishlab chiqish;
Risk guruhini aniqlab, profilaktik chora-tadbirlar rejalashtirish.
Bu jarayon, avvalo, tashxis metodlarini tanlash, mezonlar aniqligi,
natijalarni ilmiy tahlil qilish bilan bog‘liq.[4]
Axloqiy tarbiyalanganlik darajasini aniqlashda zamonaviy pedagogika
fanida quyidagi yondashuvlar qo‘llaniladi:
Empirik yondashuv – real xatti-harakatlarni kuzatish, test va
so‘rovnomalar orqali natija olish;
Reflektiv yondashuv – o‘quvchining o‘zini anglash darajasi, ichki
motivatsiyasi va ongli tanlovlari tahlili;
Psixodiagnostik yondashuv – shaxsiy savolnomalar, loyihaviy testlar
(masalan, “Axloqiy dilemmalar” usuli) orqali axloqiy qadriyatlar tizimini aniqlash;
Sotsiometrik yondashuv – guruhdagi ijtimoiy munosabatlar orqali
o‘quvchining axloqiy pozitsiyasini aniqlash.[5]
Ushbu metodlar o‘zaro qo‘shilsa, o‘quvchining axloqiy shakllanganlik
darajasini ko‘p qirrali tahlil qilish imkonini beradi.
Ilmiy-nazariy adabiyotlar asosida axloqiy tarbiyalanganlikni quyidagi
mezonlar va ularning aniq indikatorlari orqali baholash mumkin:
MEZON
INDIKATORLAR
Axloqiy ong
Axloqiy tushunchalarni anglash, qadriyatlar ierarxiyasi, ijtimoiy
vaziyatlarni axloqiy baholash
Axloqiy hissiyot
Insonparvarlik, rahm-shafqat, vijdon, adolat hissi
Axloqiy
xatti-
harakat
Axloqiy tanlov qilish, o‘z harakatiga baho berish, boshqalarga
hurmat ko‘rsatish
Bu indikatorlar asosida har bir o‘quvchining axloqiy darajasi individual
tarzda aniqlanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
261
2025-yil bahorida Toshkent shahridagi beshta umumta’lim maktabida
o‘tkazilgan empirik tadqiqot doirasida 250 nafar 7–9-sinf o‘quvchilari ishtirok etdi.
Tashxisda quyidagi vositalardan foydalanildi:
Axloqiy xatti-harakat so‘rovnomasi (Likert shkalasi asosida);
Sotsiometrik kuzatuv jadvali (o‘quvchilarning o‘zaro munosabatlari
tahlili);
Suhbat va pedagogik kuzatuv (ustozlar tomonidan harakatlar
bahosi).[6]
Natijalarga ko‘ra, axloqiy ongga ega o‘quvchilarning ulushi yuqori bo‘lsa-
da, amaliy xulq-atvorda ayrim ziddiyatlar kuzatildi. Bu esa “bilish–hissiyot–
harakat” zanjirida nomuvofiqlik borligini ko‘rsatadi.
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, faqatgina so‘rovnoma yoki test natijalari bilan
cheklanmaslik kerak. Ularni:
pedagogik kuzatuvlar;
ixtiyoriy faoliyatdagi ishtirok (ko‘ngillilik, yordam);
muammoli vaziyatga munosabat;
kabi usullar bilan boyitish, axloqiy tarbiyalanganlikni yanada chuqurroq
ochib berishga yordam beradi.[7]
Axloqiy tarbiyalanganlikni chuqurroq va ishonchli baholash uchun
kompleks yondashuv muhim ahamiyat kasb etadi. Zero, har bir o‘quvchining
shaxsiy tajribasi, tarbiya muhiti va psixologik xususiyatlari farqlidir. Shu bois,
axloqiy rivojlanish darajasini aniqlashda faqat raqamli natijalar emas, balki
kontekstual va emotsional holatlar ham e’tiborga olinishi lozim.
Axloqiy tarbiya samaradorligini oshirish uchun quyidagi pedagogik
tavsiyalarni ko‘rib chiqish maqsadga muvofiq:
Integrallik tamoyili
– axloqiy tarbiyani boshqa fanlar, ijtimoiy faoliyat va
sinfdan tashqari ishlanmalarga integratsiya qilish. Masalan, adabiyot darslarida
axloqiy muammolar tahlili, tarix darslarida buyuk shaxslarning axloqiy qarorlari
muhokamasi orqali o‘quvchilarni fikrlashga undash mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
262
Rolli o‘yinlar va axloqiy dilemmalar
– o‘quvchilarning real hayotga yaqin
holatlarda tanlov qilish malakasini rivojlantiradi. Masalan, “Agar sen do‘stingning
noto‘g‘ri harakatini ko‘rsang, nima qilgan bo‘larding?” kabi savollar orqali axloqiy
refleksiyani rivojlantirish mumkin.
Ko‘ngillilik va ijtimoiy loyihalar –
o‘quvchilarni boshqalarga yordam
berishga yo‘naltirilgan faoliyatga jalb qilish orqali ularning empatiya, javobgarlik
va insoniylik hissi kuchayadi.
Ota-onalar bilan hamkorlik –
axloqiy tarbiya faqat maktab devorlarida
emas, balki oilada ham davom etishi kerak. Shu bois, ota-onalarga seminarlar,
maslahatlar berish va ularni tarbiyaviy jarayonlarga jalb etish zarur.
Shaxsiy namuna
– ustozlarning o‘z xulq-atvori, muomalasi va qarorlarida
axloqiy mezonlarga rioya qilishi eng kuchli tarbiyaviy omil sanaladi. O‘quvchi
o‘qituvchisining hayotiy pozitsiyasi orqali axloqiy qadriyatlarni anglaydi va
o‘zlashtiradi.[8]
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘quvchilarning axloqiy rivojlanishida ichki
motivatsiya asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi. Bu esa faqat “tashqi nazorat” emas,
balki o‘zini anglash va o‘zini tarbiyalash qobiliyatlarini rivojlantirish orqali vujudga
keladi. Bunday holatga erishish uchun dars va tarbiyaviy ishlar jarayonida o‘z-o‘zini
baholash, his-tuyg‘ularni ifodalash, o‘z ustida ishlashga undovchi topshiriqlardan
foydalanish foydalidir.
Shuningdek, axloqiy tarbiya natijalarini monitoring qilishda quyidagi
ko‘rsatkichlar asosida yillik tahlil tizimi yo‘lga qo‘yilishi mumkin:
KO‘RSATKICH
TAHLIL VOSITASI
BAHOLASH SHAKLI
Axloqiy ong darajasi
So‘rovnoma, suhbat
Ballik tizim (1–5)
Xulq-atvor muvofiqligi
Pedagogik kuzatuv, muammoli
vaziyatlar
Tavsifiy tahlil
Ijtimoiy faol ishtirok
Ko‘ngillilik, loyiha ishtiroki
Faollik indeksi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
263
KO‘RSATKICH
TAHLIL VOSITASI
BAHOLASH SHAKLI
Empatiya
va
insonparvarlik
Reflektiv insho, intervyu
Matnli tahlil va rubrika
orqali
Ushbu tizim asosida axloqiy rivojlanish monitoringi nafaqat nazorat, balki
shaxsiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlovchi vositaga aylanishi mumkin.[9]
Xulosa qilib aytganda, yosh avlodni barkamol etib tarbiyalashda axloqiy
tarbiya markaziy o‘rinni egallaydi. Uning samarali tashkil etilishi va tizimli
diagnostikasi orqali o‘quvchilarda mustahkam axloqiy pozitsiya, ijtimoiy mas’uliyat
va insoniy fazilatlar shakllanadi. Bu esa nafaqat shaxsning, balki jamiyatning
barqaror va sog‘lom rivojlanishiga xizmat qiladi.
Aynan shunday yondashuvlar va diagnostika asosida axloqiy tarbiya
jarayonini takomillashtirish bo‘yicha yangi ilmiy va amaliy tadqiqotlar, metodik
qo‘llanmalar yaratish dolzarb vazifa sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shu jihatdan,
pedagoglar, psixologlar va ota-onalar o‘zaro hamkorlikda ishlashi orqali axloqiy
tarbiyada real natijalarga erishish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Abdullayeva, S. U. (2023). O‘quvchilarda axloqiy qadriyatlarni
shakllantirishda oila va maktab hamkorligi.
Pedagogik innovatsiyalar jurnali
, (2),
60–64.
2.
Allport, G. W. (1955).
Becoming: Basic considerations for a psychology of
personality
. Yale University Press.
3.
Jabborova, G. S. (2022). Axloqiy tarbiya jarayonida pedagogik yondashuvlar.
Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar
, (4), 45–50.
4.
Karimov, B. T. (2020).
Shaxs tarbiyasi va rivojlanishida axloqiy
qadriyatlarning o‘rni
. Ilm ziyo.
5.
Kohlberg, L. (1984).
The psychology of moral development: The nature and
validity of moral stages
. Harper & Row.
6.
Nurmatova,
D.
(2020).
O‘quvchilarning
axloqiy
rivojlanishida
diagnostikaning roli.
Zamonaviy ta’lim
, (5), 33–36.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
264
7.
To‘xtayeva, M. A. (2019).
Axloqiy tarbiya nazariyasi va amaliyoti
.
O‘qituvchi.
8.
UNESCO. (2015).
Global citizenship education: Topics and learning
objectives
.
UNESCO
Publishing.
https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000232993
9.
Vygotsky, L. S. (1991).
Pedagogicheskaya psikhologiya
[Pedagogical
psychology]. Pedagogika.
10.
Xasanboeva, N. X. (2021).
Pedagogik diagnostika asoslari
. Fan va
texnologiya.
