MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
354
KOGNITIV TILSHUNOSLIK: TIL VA TAFAKKUR O‘RTASIDAGI
KO‘PRIK
Arislanova Muxlisa Zakir qizi
muxlisaarislanova@gmail.ru
Alisher Navoiy nomidagi o‘zbek tili va adabiyoti universiteti I bosqich
tayanch doktoranti
Annotation: This article covers views on cognitive linguistics and presents a
linguo-cognitive analysis of metaphors found in poetic texts. It argues that metaphor
is not merely an artistic device, but one of the fundamental cognitive mechanisms of
human thought. By examining metaphorical expressions, it analyzes how people
understand the world and express emotions and concepts. Using examples from
poetry, the article demonstrates the conceptual foundations of metaphors and their
connections to frames and scenarios.
Annotatsiya: Mazkur maqolada kognitiv tilshunoslik haqidagi qarashlar va
she’riy matnlarda uchraydigan metaforalarning lingvokognitiv tahlili yoritilgan.
Metafora shunchaki badiiy vosita emas, balki inson tafakkurining asosiy kognitiv
mexanizmlaridan biri sifatida ko‘rib chiqiladi. Metaforik ifodalar orqali inson
dunyoni qanday tushunishi, kechinmalar va tushunchalarni qanday ifoda etishi tahlil
qilingan. She’rlar misolida metaforalarning kontseptual asoslari, freym va
ssenariylar bilan bog‘liqligi ko‘rsatib beriladi.
Kalit so‘zlar: metafora, kontsept, lingvokognitiv, poetik tafakkur, kognitiv
lingvistika, freym, semantik maydon.
Kognitiv tilshunoslik — bu tilni inson tafakkuri bilan uzviy bog‘liq holda
o‘rganadigan fan sohasidir. An’anaviy tilshunoslik tildagi shakl va strukturani tahlil
qilishga urg‘u bersa, kognitiv yondashuv tilni inson ongining faoliyati, dunyoni idrok
etish usuli va tushuncha tizimlari bilan bog‘laydi. Kognitiv tilshunoslik XX asrning
70–80-yillarida shakllana boshlagan bo‘lib, bu fan tilshunoslik, psixologiya,
nevrologiya, antropologiya, sun’iy intellekt va falsafa kabi fanlar chorrahasida
rivojlandi. Bu yo‘nalishning asoschilari sifatida amerikalik tilshunoslar Jorj Lakoff
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
355
va Mark Jonson ko‘rsatiladi. Ularning “Metaphors We Live By” (1980) asari kognitiv
metafora nazariyasiga asos bo‘ldi.
Kognitiv tilshunoslar tilni inson aqli va tafakkuri qanday ishlashini
tushunishda asosiy vosita sifatida ko‘radilar. Til vositasida biz dunyoni qanday
tasniflashimiz, hodisalarni qanday talqin qilishimiz, voqealarni qanday ifodalashimiz
o‘rganiladi. Kognitiv yondashuv tilni inson tafakkurining mahsuli sifatida o‘rganadi
va tafakkur jarayonlarini til vositasida tahlil qilish imkonini beradi.
Til faqat grammatik qoidalar to‘plami emas, balki u inson ongidagi
tushunchalar tizimining ifodasidir. Masalan, “uy” degan so‘z faqat bino emas, balki
xavfsizlik, oilaviylik, iliqlik kabi tushunchalarni ham o‘zida mujassam etadi.
Kognitiv tilshunoslikda metaforalar faqat adabiy vosita emas, balki tafakkur
strukturalarining ajralmas qismi sifatida qaraladi. Masalan, “vaqt – bu pul” (ingliz
tilida: Time is money) degan ifoda kundalik hayotimizdagi qarashlarimizga chuqur
singib ketgan.
Metafora nazariyasi — metaforalar orqali inson tafakkurining asosiy
tamoyillarini aniqlashga harakat qiladi.
Metafora va tafakkur
Kognitiv yondashuvda metafora tilning bezagi emas, balki tafakkur tizimining
asosiy mexanizmi sifatida qaraladi. Misol uchun, “hayot – bu yo‘l”, “vaqt – bu pul”,
“sevgi – bu sayohat” kabi metaforalar orqali insonlar murakkab tushunchalarni sodda
shaklda idrok qiladi va ifodalaydi. Kognitiv grammatika – grammatika strukturasi
emas, balki ma’no yaratish vositasi sifatida qaraladi. Kognitiv semantika esa
so‘zlarning ma’nosini tildan tashqaridagi bilimlar, tajriba va idrok orqali tushuntiradi.
Metafora qadimdan she’riyatning ajralmas badiiy vositasi sifatida qaralgan
bo‘lsa-da, zamonaviy kognitiv tilshunoslikda u endi tafakkurning shakli, ongiy
tasniflash mexanizmi sifatida talqin qilinmoqda. Ayniqsa, she’riy matnlarda metafora
nafaqat estetik vazifa, balki kognitiv tushuncha va emotsional tajriba vositasi sifatida
ham faoliyat ko‘rsatadi. Konsept — bu inson ongidagi bilimlar, tasavvurlar va
tajribalarning kognitiv birliklaridir. Konseptlar til orqali ifodalanadi va madaniy
muhitga bog‘liq bo‘ladi. Masalan, “vatan” konsepti turli xalqlarda turlicha
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
356
tushuniladi. Mental xarita esa bu – konseptlarning inson ongidagi joylashuvi, o‘zaro
bog‘lanish va ierarxiyasi bo‘yicha tuzilgan bilish strukturasi hisoblanadi.
Metaforaning lingvokognitiv asoslari
She’riy metafora — inson tafakkuri, his-tuyg‘ulari va madaniy
dunyoqarashining chuqur aksidir. U orqali muallif nafaqat estetik ifoda yaratadi, balki
o‘z konseptual tajribasini o‘quvchiga yetkazadi. Kognitiv lingvistika nuqtai
nazaridan, metafora bu bir konseptual sohadan (manba) boshqa bir sohaga (nishon)
semantik ko‘chirish orqali ma’no hosil qilishdir. Masalan:
“Dardim tog‘dek ustimga qulab tushdi.”
Bu yerda dard (abstrakt konsept) – tog‘ (betaraf fizik obyekt) orqali idrok
qilinmoqda. Bu abstrakt — jismoniy metafora modelidir. Metaforalar ko‘pincha
ma’lum kontseptlar doirasida shakllanadi. Masalan, o‘zbek she’riyatida muhabbat
kontsepti: olov, dengiz, shamol, dard, qush obrazlari orqali; Vatan kontsepti: ona,
tuproq, iz, yurak, yurish obrazlari orqali ifodalanadi. Bu metaforalar o‘z-o‘zidan
yuzaga kelmaydi, balki madaniy, ijtimoiy va shaxsiy freymlar asosida shakllanadi.
She’riy metaforalar orqali muallifning shaxsiy hissiyoti idrok qilinadigan
kognitiv obraz shaklida beriladi. Masalan:
“Ko‘zlarimda muzlab yotgan tunman men...”
Bu satrda tun – ichki iztirob, yolg‘izlik kontseptlarini ifodalaydi. “Muzlab
yotgan” iborasi orqali vaqt va hissiyot birlashtirilib, emotsional kontseptual metafora
vujudga keladi. Kognitiv yondashuvda metafora faqat til orqali emas, tasavvur, his,
estetik tajriba orqali hosil bo‘ladi. Poeziyada bu multimodal fikrlash tarzining
ifodasidir. Misol:
“Yuragim – sahro, sen – bahor yomg‘iri”
Bu yerda ikki konseptual soha: tuyg‘ular (yurak) va tabiat (bahor yomg‘iri)
o‘zaro metaforik bog‘langan. Bu esa o‘quvchi ongida yangi emotsional voqelikni
hosil qiladi.
“Yuragim bir o‘zbekona doston kabi...” (Abdulla Oripov)
Bu yerda yurak — doston metaforasi orqali milliylik, tarixiy xotira va shaxsiy
kechinmalar uyg‘unligi ifodalanmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
357
“Yashash – bir yo‘l, men yuraman yolg‘iz...” (Erkin Vohidov)
Bu satrda hayot – yo‘l, yolg‘izlik esa yo‘ldagi holat sifatida berilgan. Bu
kognitiv metafora orqali hayot tajribasi izchil, fazoviy ssenariyga bog‘lanadi.
Kognitiv ssenariy va metafora
She’riy metaforalar ko‘p hollarda ssenariyga asoslanadi. Ya’ni, muallif
ma’lum voqealar zanjirini (masalan, sevgi – ayriliq – iztirob) she’rda metafora
vositasida qayta tuzadi.
Misol:
“Sen ketding, so‘zlarim tusini yo‘qotdi.”
Bu yerda so‘zlar – shaxsiy holatni ifodalovchi obrazga aylanadi. Tus — rang,
obraz, ma’no tushunchalarini uyg‘unlashtiradi.
Kognitiv tilshunoslik tilda ifodalanadigan fikrlar, tasavvurlar va tushunchalar
orqali inson tafakkurini o‘rganishga xizmat qiladi. U tilni izolyatsiyada emas, balki
inson faoliyati, tajribasi va madaniyati bilan bog‘liq holda tahlil qilishga imkon
beradi. Ushbu yondashuv orqali nafaqat tilning ichki tuzilmasi, balki inson
tafakkurining ishlash uslubi ham chuqurroq tushuniladi.
ADABIYOTLAR
1.
Lakoff G., & Johnson M. Metaphors We Live By. University of Chicago
Press. – 1980.
2.
Langacker R. Foundations of Cognitive Grammar. Stanford University Press.
– 1987.
3.
Бардадин А. И. Когнитивная лингвистика. СПб.: Филологический
факультет СПбГУ. – 2008.
4.
Шмелев Д. Н. Язык и национально-культурная специфика. М.:
Наука. – 2003.
5.
Исмоилова М. Kognitiv tilshunoslik: muammolari va istiqbollari // Filologiya
masalalari. 2020. – №2.
6.
Ҳайдаров Ш. Шеърий метафоралар ва концептуал тузилмалар//
Филология масалалари. 2019. – №3.
7.
Сафаров Ш. Когнитив тилшунослик. – Жиззах: Сангзор, 2006. – 92 б.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
358
8.
Мамажонов А. Когнитив ёндашув ва бадиий идрок // Ўзбек тили ва
адабиёти. 2020. – №2.
9.
Oripov A. Tanlangan asarlar, 2-jild. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
NMIU – 1996.
10.
Vohidov E. She’rlar. Toshkent: Yozuvchi – 1998.
