MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
320
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING JISMONIY
RIVOJLANISHI VA UNGA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR
Axmedova Nilufarxon Burxonjon qizi
FarDU 4-bosqich talabasi
Kirish
Maktabgacha yosh — bolalikning jadal o‘sish, harakat faolligi va fiziologik
shakllanish bosqichidir. Bu davrdagi jismoniy rivojlanish nafaqat bola
salomatligining, balki uning kelajakdagi ijtimoiy va intellektual muvaffaqiyatining
poydevori hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasida maktabgacha ta’lim tizimini
rivojlantirishga qaratilgan chora-tadbirlar bu jarayonni ilmiy asosda chuqur
o‘rganishni taqozo etmoqda. Maktabgacha yoshdagi bolalarning jismoniy
rivojlanishini to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish, ularning har tomonlama barkamol voyaga
yetishida muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Chunki aynan shu davrda organizmda
asosiy harakat ko‘nikmalari shakllanadi, mushaklar faoliyati kuchayadi va asosiy
reflektor tizimlar mustahkamlanadi. Bolaning tabiiy ehtiyojlariga mos bo‘lgan
jismoniy faollik ularning ruhiy va aqliy rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, zamonaviy pedagogika va psixologiya fanida bolalar jismoniy
rivojlanishini monitoring qilish, sog‘lom turmush tarziga bo‘lgan qiziqishni
shakllantirish hamda mos sharoitlar yaratish dolzarb masala sifatida qaralmoqda. Bu
esa tadqiqotlarning ilmiy asosda olib borilishini, amaliyotga yo‘naltirilgan yangi
yondashuvlarni joriy etishni talab etadi.
Adabiyotlar tahlili
Mahalliy va xorijiy tadqiqotchilar maktabgacha yoshdagi bolalar jismoniy
rivojlanishiga
irsiy
omillar,
oziqlanish,
ekologik
muhit
va
pedagogik
yondashuvlarning ta’sirini alohida ta’kidlagan. Aripov X. va Yunusova G. bolalar
harakat faolligining pasayishi muammosini milliy o‘yinlar orqali hal qilishga urg‘u
bergan. J.Piaje va Vygotskiylarning ishlari esa harakat va o‘yin orqali bola rivojining
asosiy mexanizmlarini ochib beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
321
Tadqiqot metodologiyasi
Tadqiqot Farg‘ona viloyatining Buvayda tumanidagi 26-maktabgacha ta’lim
muassasasi misolida olib borildi. Asosiy metodlar: antropometriya, nazorat sinovlari,
pedagogik kuzatuv, statistik tahlil.
Natijalar va muhokama
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, jismoniy faollik darajasi yuqori bo‘lgan
bolalarda bo‘y va vazn ko‘rsatkichlari, koordinatsiya va chidamlilik darajasi yuqori
bo‘lib, ular ijtimoiy faolligi va o‘ziga bo‘lgan ishonch bilan ajralib turadi. Harakat
yetishmovchiligi esa aksincha, stress, psixomotor sustkashlik va ijtimoiy moslashuv
muammolariga olib kelgan.
Bundan tashqari, faol harakatlarda ishtirok etgan
bolalarning muvozanatni saqlash, tezlik va harakat aniqligi bo‘yicha test natijalari
yuqori bo‘ldi. Bu ularning markaziy asab tizimi va mushak-faoliyatining uyg‘un
rivojlanganligini ko‘rsatadi. Jismoniy faollikka muntazam jalb etilgan bolalarda
tashabbuskorlik, guruhda ishlash ko‘nikmasi va muloqot madaniyatining
shakllangani kuzatildi. Shuningdek, ota-onalar va tarbiyachilar bilan suhbatlar
asosida aniqlanishicha, jismoniy faol bolalar sog‘lom ovqatlanish tartibiga, uyqu-
gigiyena me’yorlariga rioya qilishga moyil bo‘lishadi. Bu esa bolaning sog‘lom
turmush tarzini shakllantirishda jismoniy tarbiyaning bevosita ahamiyatini yana bir
bor tasdiqlaydi. Statistik tahlil natijalariga ko‘ra, jismoniy faollik bilan
shug‘ullanuvchi guruhdagi bolalarning bo‘y va vazn o‘rtacha ko‘rsatkichlari nazorat
guruhiga nisbatan ishonchli farq qiladi (p < 0,05). Bu esa maktabgacha yoshdagi
bolalar salomatligi va psixofiziologik rivojlanishida harakat faoliyatining hal qiluvchi
o‘rin tutishini ko‘rsatadi.
Xulosa va takliflar
O‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, maktabgacha yoshdagi bolalarning
jismoniy rivojlanishi ularning umumiy sog‘ligi, psixologik holati va ijtimoiy
faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Faol harakatlarga boy muhitda
tarbiyalanayotgan bolalar koordinatsion qobiliyatlari, chidamliligi, ijtimoiy faolligi
va o‘ziga ishonchi bilan ajralib turadi. Harakat faolligi yetishmasligi esa bolalarda
psixomotor sustkashlik, stressga moyillik, past ijtimoiy moslashuv va salbiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
322
emotsional holatlarning yuzaga kelishiga sabab bo‘lmoqda. Shu asosda quyidagi
takliflarni ilgari suramiz:
-Har bir maktabgacha ta’lim muassasasida bolalarning jismoniy rivojlanishini
muntazam monitoring qilish tizimi joriy etilishi kerak. Bu tizim antropometrik
o‘lchovlar, harakat ko‘nikmalarini baholash va sog‘lomlik ko‘rsatkichlari asosida
shakllanishi lozim.
-Harakatli o‘yinlar va jismoniy mashqlar asosida tuzilgan mashg‘ulotlar har
haftalik pedagogik rejalarga majburiy tarzda kiritilishi va ularning sifati tizimli
ravishda nazorat qilinishi lozim.
-Oilalar va tarbiyachilar uchun bolalarda sog‘lom jismoniy rivojlanishni
ta’minlashga qaratilgan metodik qo‘llanmalar ishlab chiqilishi va ular asosida
seminar-treninglar o‘tkazilishi maqsadga muvofiq.
-Harakat faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadigan sog‘lom muhit (ochiq havoda
o‘yin maydonchalari, xavfsiz jihozlar va sport anjomlari) bilan ta’minlash davlat
dasturlari asosida kengaytirilishi lozim.
-Bolaning yoshiga mos individual jismoniy yuklama me’yorlari ishlab
chiqilib, pedagoglar tomonidan har bir bolaga mos holda qo‘llanilishi ta’minlanishi
kerak.
-Kelajakda jismoniy rivojlanish va psixologik xususiyatlar o‘rtasidagi
bog‘liqlikni chuqurroq o‘rganish uchun maktabgacha ta’lim tizimida ko‘proq
kompleks tadqiqotlar olib borilishi zarur.
-Har bir MTMda bolalarning jismoniy rivojlanishini monitoring qilish tizimi
joriy etilishi kerak.
-Harakatli o‘yinlar asosida tuzilgan mashg‘ulotlar haftalik rejalarga kiritilishi
lozim.
-Oilalar va tarbiyachilar uchun metodik qo‘llanmalar ishlab chiqilishi zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
“MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA TA’LIM VA
TARBIYA JARAYONINI TASHKIL ETISH BO‘YICHA DAVLAT TALABLARI”
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
323
– TOSHKENT: O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI VAZIRLAR MAHKAMASI
HUZURIDAGI MAKTABGACHA TA’LIM AGENTLIGI, 2020.
2.
YUSUPOVA M.X., XOLBOYEVA M.M. MAKTABGACHA YOSHDAGI
BOLALAR PSIXOLOGIYASI. – TOSHKENT: FAN VA TEXNOLOGIYA, 2020.
3.
QODIROVA M.M. MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING
JISMONIY RIVOJLANISHIGA DOIR PEDAGOGIK ASOSLAR. – TOSHKENT:
“ILM ZIYO”, 2021.
4.
KARIMOVA
Z.X.
JISMONIY
TARBIYA
NAZARIYASI
VA
METODIKASI. – TOSHKENT: O‘QITUVCHI, 2019.
5.
RAXMATULLAYEVA N.S. MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR
JISMONIY
RIVOJLANISHINING
PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI.
//
PEDAGOGIK IZLANISHLAR JURNALI. – 2022. – №2. – B. 45–49.
6.
– O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING QONUN
HUJJATLARI MILLIY BAZASI.
