MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
160
POLITEXNIKUMLAR VA AKADEMIK LITSEYLARDA INGLIZ
TILI O’QITISHNING MOHIYATI VA AHAMIYATI
Qashqadaryo viloyati Yakkabogʻ 2-son politexnikumi
Muzaffarova Xurshida Vahobovna
Ingliz tili fani oʻqituvchisi
998902286797
Annotatsiya: Ushbu ilmiy maqola politexnikumlar va akademik litseylarda
ingliz tilini o'qitishning dolzarb muammolariga bag'ishlangan bo'lib, til ta'limining
zamonaviy ta'lim tizimidagi o'rni va ahamiyatini chuqur tahlil qiladi. Maqolada ingliz
tilini o'qitish orqali kasbiy kompetensiyalarni shakllantirish, o'qitish metodikasining
o'ziga xos xususiyatlari, xususan, interfaol usullar va zamonaviy texnologiyalarni
ta'lim jarayoniga integratsiya qilish mexanizmlari atroflicha yoritiladi. Shuningdek,
o'qituvchilarning kasbiy malakasini oshirish, o'quvchilarning motivatsiyasini
shakllantirish va ularning mustaqil o'rganish ko'nikmalarini rivojlantirish
masalalariga alohida e'tibor qaratilgan. Ushbu ta'lim muassasalarida ingliz tili
o'qitishda duch kelinadigan asosiy qiyinchiliklar va ularni samarali bartaraf etish
bo'yicha amaliy tavsiyalar batafsil bayon etilgan. Maqola oliy va o'rta maxsus ta'lim
tizimi mutaxassislari, til o'qituvchilari, ilmiy xodimlar va soha tadqiqotchilari uchun
mo'ljallangan.
Kalit so'zlar: ingliz tili, politexnikum, akademik litsey, o'qitish metodikasi,
kasbiy kompetensiya, interfaol usullar, zamonaviy texnologiyalar, ta'lim sifati,
motivatsiya, malaka oshirish.
Kirish
XXI asr global axborot va integratsiya davri bo'lib, unda chet tillarni bilish,
ayniqsa ingliz tilini egallash shaxsning muvaffaqiyatiga erishish, jamiyat
taraqqiyotiga hissa qo'shish va xalqaro miqyosda raqobatbardosh bo'lishining muhim
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
161
omillaridan biriga aylandi. O'zbekistonda amalga oshirilayotgan ta'lim islohotlari
doirasida ham ingliz tilini o'qitishga ustuvor ahamiyat berilmoqda. Ayniqsa, o'rta
maxsus va kasb-hunar ta'limi tizimida faoliyat yurituvchi politexnikumlar va
akademik litseylar, yoshlarning kelajakdagi kasbiy faoliyatiga zamin yaratadigan,
ularni oliy ta'limga tayyorlaydigan muhim bo'g'in hisoblanadi. Bu muassasalarda
ingliz tilini samarali o'qitish nafaqat til ko'nikmalarini rivojlantirish, balki
o'quvchilarda kasbiy-kommunikativ kompetensiyalarni shakllantirish, ularni xalqaro
mehnat bozoriga tayyorlash va global bilimlarga erishish imkoniyatini yaratish nuqtai
nazaridan hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ushbu maqolada politexnikumlar va
akademik litseylarda ingliz tilini o'qitishning nazariy asoslari, amaliy yondashuvlari,
mavjud muammolari va ularni hal etish yo'llari ilmiy asosda tahlil qilinadi.
Politexnikumlar va akademik litseylarda ingliz tili o'qitishning mohiyati
va ahamiyati
Politexnikumlar va akademik litseylar o'rta umumiy ta'lim maktablari va oliy
o'quv yurtlari o'rtasidagi o'ziga xos o'tish bosqichi bo'lib, o'quvchilarga
chuqurlashtirilgan bilimlar va kasbiy ko'nikmalarni beradi. Shu bois, bu
muassasalarda ingliz tilini o'qitishning ahamiyati quyidagi asosiy yo'nalishlarda
yaqqol namoyon bo'ladi:
Kasbiy adabiyotlarni o'zlashtirish imkoniyati:
Zamonaviy dunyoda
fan va texnologiya sohasidagi eng yangi yutuqlar, ilg'or tadqiqot natijalari, darsliklar
va texnik qo'llanmalarning katta qismi ingliz tilida nashr etiladi. Ingliz tilini puxta
bilish politexnikum va akademik litsey bitiruvchilariga o'z sohalaridagi global
axborot resurslaridan bevosita foydalanish, zamonaviy texnologiyalarni o'zlashtirish
va doimiy kasbiy rivojlanish imkonini beradi. Bu ularning kelajakdagi
mutaxassisliklari bo'yicha eng so'nggi ma'lumotlar bilan tanishishlari uchun asosiy
kalit hisoblanadi.
Xalqaro hamkorlik va tajriba almashishda ishtirok etish:
Bugungi
kunda ko'plab kasbiy va akademik sohalarda xalqaro loyihalar, ilmiy konferensiyalar,
seminarlar va treninglar faol tashkil etilmoqda. Ingliz tilini bilish yosh
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
162
mutaxassislarga bunday xalqaro tadbirlarda faol ishtirok etish, turli mamlakatlardan
kelgan hamkasblari bilan bevosita muloqot qilish, ilg'or tajribalarni o'rganish va o'z
bilimlarini namoyish etish imkonini beradi. Bu esa ularning professional tarmog'ini
kengaytirishga va kelajakda xalqaro miqyosda ish faoliyatini olib borishga yordam
beradi.
Mehnat bozori talablariga javob berish:
Globalizatsiya sharoitida
ko'plab xalqaro kompaniyalar va O'zbekistondagi qo'shma korxonalar o'z
xodimlaridan ingliz tilini bilishni talab qilmoqda. Ingliz tilini biladigan mutaxassislar
xalqaro mehnat bozorida yuqori raqobatbardoshlikka ega bo'lib, ishga joylashish
imkoniyatlari sezilarli darajada oshadi. Bu tilni egallash, shuningdek, yuqori
lavozimlarga ko'tarilish va kasbiy karerada muvaffaqiyatga erishish uchun
qo'shimcha imkoniyatlar yaratadi.
Axborot texnologiyalari va dasturlash sohasidagi dolzarblik:
Axborot texnologiyalari sohasi, dasturlash va kiberxavfsizlik kabi yo'nalishlarda
ingliz tili universal muloqot va o'rganish tilidir. Dasturlash tillarining aksariyati ingliz
tiliga asoslangan bo'lib, dasturiy ta'minot, internet resurslari, texnik hujjatlar va
yangiliklar asosan ingliz tilida mavjud. Shu bois, bu sohalarda tahsil olayotgan
o'quvchilar uchun ingliz tilini chuqur bilish mutaxassislikni egallashning asosiy
shartlaridan biri hisoblanadi.
Shaxsiy rivojlanish va dunyoqarashning kengayishi:
Ingliz tilini
o'rganish o'quvchilarning nafaqat kasbiy, balki shaxsiy rivojlanishiga ham katta hissa
qo'shadi. Til orqali ular boshqa madaniyatlar, qadriyatlar va turmush tarzini o'rganish
imkoniyatiga ega bo'ladilar, bu esa ularning dunyoqarashini kengaytiradi va
madaniyatlararo tushunishni rivojlantiradi. Shuningdek, ingliz tili mustaqil ta'lim
olish, onlayn kurslar va chet el universiteti materiallaridan foydalanish ko'nikmalarini
mustahkamlaydi.
O'qitish metodologiyasining o'ziga xos xususiyatlari
Politexnikumlar
va
akademik
litseylarda
ingliz
tilini
o'qitishda
o'quvchilarning yosh xususiyatlari, o'quv yo'nalishlari va kelajakdagi kasbiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
163
ehtiyojlarini hisobga olgan holda maxsus metodologik yondashuvlarni qo'llash
muhim ahamiyatga ega:
Kommunikativ yondashuvga ustuvorlik berish:
Tilni o'qitishda faqat
grammatik qoidalarni yodlash yoki lug'at boyligini oshirishga emas, balki tilni real
muloqot jarayonida qo'llash ko'nikmalarini shakllantirishga e'tibor qaratish lozim.
Dars jarayonida o'quvchilar o'z fikrlarini ingliz tilida erkin ifoda etishga, savollar
berishga, javob qaytarishga va munozaralarda ishtirok etishga undalishi kerak. Bu
yondashuv o'quvchilarga tilni amaliyotda qo'llashga bo'lgan qo'rquvni yengishga
yordam beradi va ularning o'ziga bo'lgan ishonchini oshiradi.
Kasbga yo'naltirilgan o'qitish (ESP – English for Specific Purposes):
Politexnikumlar uchun texnik ingliz tili, akademik litseylar uchun esa akademik ingliz
tili (EAP – English for Academic Purposes) yo'nalishida o'qitish zarur. Bu o'quv
materiallari va mashg'ulotlarni o'quvchilarning kelajakdagi kasbiy faoliyati va o'quv
yo'nalishlari bilan bevosita bog'lashni talab qiladi. Masalan, muhandislik yo'nalishi
o'quvchilari uchun texnik atamalar, sxemalarni o'qish, loyihalar haqida muloqot
qilish, texnik hisobotlar yozish kabi ko'nikmalarga e'tibor qaratilishi lozim. Bu
yondashuv o'quvchilarning o'rganish motivatsiyasini oshiradi, chunki ular
o'rganayotgan til ularning kelajakdagi kasbida qanchalik muhimligini anglaydilar.
Interfaol usullardan keng foydalanish:
Dars jarayonini yanada
qiziqarli va samarali qilish uchun interfaol o'qitish usullari keng qo'llanilishi kerak:
o
Rolli o'yinlar va simulyatsiyalar:
Real kasbiy vaziyatlarni
simulyatsiya qilish orqali o'quvchilarning muloqot ko'nikmalarini rivojlantirish.
Masalan, ish intervyulari, mijozlar bilan muzokaralar, texnik muammoni hal qilish
kabi stsenariylarni ijro etish.
o
Loyiha ishlari:
O'quvchilarning kasbiy mavzularda ingliz tilida
loyihalar tayyorlashi, tadqiqotlar o'tkazishi va ularni taqdim etishi. Bu ko'nikmalar
ularga axborotni to'plash, tahlil qilish va ingliz tilida taqdim etishda yordam beradi.
o
Munozaralar va debatlar:
Tilni erkin ifoda etish, tanqidiy fikrlash, o'z
nuqtai nazarini himoya qilish va boshqalarning fikriga hurmat bilan yondashishni
rivojlantirish uchun kasbiy va umumiy mavzularda munozaralar tashkil etish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
164
o
Juft va guruhda ishlash:
O'quvchilarning bir-biri bilan ingliz tilida
muloqot qilishini rag'batlantirish, o'zaro o'rganish va hamkorlikda ishlash
ko'nikmalarini rivojlantirish.
Zamonaviy texnologiyalarni ta'lim jarayoniga integratsiya qilish:
Ta'lim samaradorligini oshirish va o'quvchilarning qiziqishini uyg'otish uchun
quyidagi texnologiyalar imkoniyatlaridan foydalanish lozim:
o
Multimedia resurslari:
Audiokitoblar, videodarslar, podkastlar, ilmiy-
ommabop filmlar va hujjatli filmlardan foydalanish orqali tinglab tushunish va
so'zlashuv ko'nikmalarini rivojlantirish.
o
Onlayn platformalar va ilovalar:
Ingliz tilini o'rganish uchun
mo'ljallangan ixtisoslashtirilgan o'quv platformalari (masalan, Coursera, EdX,
Duolingo, Memrise) va lug'at ilovalaridan foydalanishni tavsiya etish.
o
Interaktiv doskalar va kompyuter dasturlari:
Dars jarayonini yanada
qiziqarli va samarali qilish uchun texnologiyalarni integratsiya qilish, masalan,
interaktiv mashqlarni bajarish, til o'yinlarini o'ynash.
O'qituvchining roli va kasbiy mahorati:
O'qituvchi nafaqat bilim
beruvchi shaxs, balki o'quvchilarning motivatsiyasini oshiruvchi, ularga to'g'ri
yo'nalish beruvchi va mustaqil o'rganishga undovchi mentor bo'lishi lozim.
O'qituvchilarning kasbiy malakasini muntazam oshirib borish, xalqaro seminarlarda
ishtirok etish, yangi metodikalarni o'zlashtirish va doimiy ravishda o'z ustida ishlash
muhim ahamiyatga ega. Ular zamonaviy ta'lim texnologiyalaridan foydalanishga
tayyor bo'lishlari kerak.
Muammolar va yechimlar
Politexnikumlar va akademik litseylarda ingliz tilini o'qitishda bir qator
muammolar mavjud bo'lib, ularni tizimli ravishda hal etish ta'lim sifatini tubdan
yaxshilashga xizmat qiladi:
Mavjud muammolar:
O'quvchilarning boshlang'ich darajasidagi farqlar:
O'quvchilar
umumta'lim maktablaridan har xil til bilish darajasi bilan keladilar. Ayrimlari tilni
yaxshi biladi, boshqalari esa boshlang'ich bilimlarga ega bo'ladi. Bu darsni tashkil
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
165
etishda qiyinchiliklar tug'diradi, chunki o'qituvchi barcha o'quvchilarning
ehtiyojlarini qondirishi kerak bo'ladi. Bu esa dars samaradorligiga salbiy ta'sir
ko'rsatishi mumkin.
O'qitish soatlarining yetarli emasligi:
Tilni chuqur o'rganish, barcha
ko'nikmalarni (o'qish, yozish, tinglash, gapirish) rivojlantirish va kasbga
yo'naltirilgan materiallarni o'zlashtirish uchun ajratilgan dars soatlari ba'zan yetarli
bo'lmasligi mumkin. Bu o'quv jarayonida shoshilishga va ayrim mavzularning yuzaki
yoritilishiga olib kelishi mumkin.
Kasbga
yo'naltirilgan
o'quv
materiallarining
yetishmasligi:
Muayyan mutaxassisliklar uchun moslashtirilgan, o'zbek tiliga moslashtirilgan va
zamonaviy talablarga javob beradigan darsliklar, qo'llanmalar va o'quv materiallari
tanqisligi sezilishi mumkin. Mavjud materiallar ba'zan eskirgan yoki o'quvchilarning
kasbiy ehtiyojlariga mos kelmasligi mumkin.
O'quvchilarning motivatsiyasi pastligi:
Ayrim o'quvchilar uchun
ingliz tili o'qishga majburiy fan sifatida qaralishi va shaxsiy qiziqishning
yetishmasligi sababli o'qitish jarayoni sust kechishi mumkin. Motivatsiyaning pastligi
o'quvchilarning darslarga faol ishtirok etmasligiga va o'zlashtirish darajasining
pasayishiga olib keladi.
O'qituvchilarning
malakasini
oshirish
zarurati:
Zamonaviy
metodikalar, interfaol usullar va raqamli texnologiyalar bilan ishlash bo'yicha
o'qituvchilarning malakasi doimiy ravishda oshirib borishni talab qiladi. Ba'zi
o'qituvchilar yangi usullarni o'zlashtirishda qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin.
Texnik baza va infratuzilma:
Ayrim muassasalarda zamonaviy texnik
vositalar (kompyuterlar, internet, multimedia qurilmalari, lingafon kabinetlari)
yetishmasligi ta'lim jarayonida zamonaviy texnologiyalardan foydalanishni
cheklaydi. Bu esa til o'rganishning samaradorligini pasaytirishi mumkin.
Yechimlar va takliflar:
Diferensiallashtirilgan yondashuvni joriy etish:
O'quvchilarni til
bilish darajasiga ko'ra kichik guruhlarga ajratish yoki dars jarayonida har bir
o'quvchining darajasini inobatga olgan holda individual topshiriqlar berish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
166
Shuningdek, qo'shimcha mashg'ulotlar va maslahatlar tashkil etish orqali zaif
o'quvchilarga yordam berish.
O'quv soatlarini optimallashtirish va taqsimlash:
Ingliz tilini
o'rganish uchun ajratilgan vaqtni optimallashtirish, shuningdek, amaliy mashg'ulotlar,
kasbga yo'naltirilgan qo'shimcha kurslar va to'garaklar tashkil etish orqali
o'quvchilarning til ko'nikmalarini mustahkamlash. Imkoniyatga qarab o'quv rejasiga
o'zgartirish kiritib, ingliz tili dars soatlarini ko'paytirishni ko'rib chiqish.
Kasbga yo'naltirilgan materiallarni ishlab chiqish va joriy etish:
Soha mutaxassislari, tilshunoslar va metodistlarning hamkorligida politexnikumlar va
akademik litseylar uchun maxsus kasbiy ingliz tili darsliklari, qo'llanmalar va onlayn
resurslarni yaratish. Xorijiy tajribalarni o'rganib, ularni O'zbekiston sharoitiga
moslashtirish va amaliyotga joriy etish.
O'quvchilarning motivatsiyasini oshirish strategiyalari:
o
Ingliz tilini o'rganishning kelajakdagi kasbiy faoliyatdagi real
ahamiyatini tushuntirish va amaliy misollar bilan ko'rsatib berish.
o
Darslarni interfaol, qiziqarli va ijodiy ruhda tashkil etish.
o
Ingliz tilida so'zlashuvchi mehmonlarni (xorijiy mutaxassislar,
ko'ngillilar) taklif qilish, ingliz tili klublari va davra suhbatlarini tashkil etish.
o
Xalqaro imtihonlarga (IELTS, TOEFL) tayyorlash bo'yicha kurslar
tashkil etish va ularda yuqori natija ko'rsatgan o'quvchilarni moddiy va ma'naviy
rag'batlantirish.
o
O'quv loyihalarini tanlovlar asosida o'tkazish.
O'qituvchilar malakasini tizimli oshirish:
Muntazam ravishda chet
elda va mahalliy miqyosda malaka oshirish kurslari, seminarlar, vebinarlar tashkil
etish. Xalqaro tajriba almashish dasturlarida o'qituvchilarning ishtirokini
rag'batlantirish va ularning yangi metodika va texnologiyalarni o'zlashtirishlari uchun
sharoit yaratish.
Texnik bazani takomillashtirish:
Kompyuter sinflarini zamonaviy
texnikalar bilan jihozlash, tezkor va barqaror internetga ulanishni ta'minlash,
multimedia vositalarini (proyektorlar, interaktiv doskalar, audio tizimlar) joriy etish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
167
Lingafon kabinetlarini modernizatsiya qilish va ulardan samarali foydalanishni yo'lga
qo'yish.
Xulosa
Politexnikumlar va akademik litseylarda ingliz tilini o'qitish bugungi kunda
O'zbekiston ta'lim tizimining ustuvor yo'nalishlaridan biri bo'lib, mamlakatimizning
iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy va ijtimoiy rivojlanishida hal qiluvchi rol o'ynaydi. Ushbu
ta'lim muassasalarida ingliz tilini samarali o'rgatish orqali mamlakatimiz iqtisodiyoti
va fan-texnika taraqqiyoti uchun yuqori malakali, xalqaro miqyosda raqobatbardosh
kadrlarni tayyorlash imkoniyati yaratiladi. Til o'qitishda kommunikativ va kasbga
yo'naltirilgan yondashuvlarni, interfaol usullarni va zamonaviy texnologiyalarni faol
qo'llash, shuningdek, o'quvchilarning motivatsiyasini oshirishga qaratilgan kompleks
chora-tadbirlar muhim ahamiyatga ega. Mavjud muammolarni bartaraf etish uchun
tizimli choralar – o'quv dasturlarini takomillashtirish, o'quv materiallarini kasbiy
ehtiyojlarga moslashtirish, o'qituvchilarning malakasini oshirish va texnik bazani
mustahkamlash zarur. Ushbu chora-tadbirlar politexnikumlar va akademik litseylarda
ingliz tilini o'qitish sifatini yangi bosqichga olib chiqishga yordam beradi va
O'zbekistonning jahon ta'lim maydonidagi o'rnini yanada mustahkamlaydi.
ADABIYOTLAR
1.
KARIMOV I.A.
YUKSAK MA'NAVIYAT – YENGILMAS KUCH
. – TOSHKENT:
MA'NAVIYAT, 2008.
2.
AZIZOV A.A.
INGLIZ TILI O'QITISH METODIKASI
. – TOSHKENT: FAN VA
TEXNOLOGIYA, 2012.
3.
G'OZIYEV E.G.
CHET TILINI O'QITISH NAZARIYASI VA METODIKASI
. –
TOSHKENT: TAFAKKUR QANOTI, 2018.
4.
HARMER J.
THE PRACTICE OF ENGLISH LANGUAGE TEACHING
. – 4TH
ED. – PEARSON EDUCATION LIMITED, 2007.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
168
5.
RICHARDS J.C., RODGERS T.S.
APPROACHES AND METHODS IN
LANGUAGE TEACHING
. – 3RD ED. – CAMBRIDGE UNIVERSITY PRESS,
2014.
6.
O'ZBEKISTON
RESPUBLIKASI
PREZIDENTINING
2017
YIL
7
FEVRALDAGI PF-4947-SON "O'ZBEKISTON RESPUBLIKASINI YANADA
RIVOJLANTIRISH
BO'YICHA
HARAKATLAR
STRATEGIYASI
TO'G'RISIDA"GI FARMONI.
