MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
34
ICHKI KASALLIKLAR: TIBBIYOTDAGI MUAMMOLAR VA
YONDASHUVLAR
Ne’matova Gulnigor Yahyobek qizi
Kokand University Andijon filiali Tibbiyot fakulteti
Davolash ishi yo’nalishi 24_07 guruh talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada ichki kasalliklar, jumladan, yurak-qon tomir
tizimi, qandli diabet, surunkali obstruktiv o‘pka kasalligi, jigar va buyrak kasalliklari,
ovqat hazm qilish tizimi va endokrin tizim kasalliklari tahlil qilinadi. Maqola ichki
kasalliklarning tarqalish omillari, diagnostika usullari va zamonaviy davolash
yondashuvlari haqida ma’lumot beradi. Maqsad – ichki kasalliklar bo‘yicha dolzarb
muammolarni yoritish, mavjud diagnostika va davolash usullarini ko‘rib chiqish
hamda sog‘liqni saqlash tizimining samaradorligini oshirish yo‘llarini taklif qilish.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ichki kasalliklarning erta tashxisi va to‘g‘ri
davolash orqali ularga qarshi samarali kurashish mumkin. Maqolada, shuningdek,
sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish, tibbiy
xodimlar malakasini oshirish va aholining tibbiy savodxonligini yuksaltirish zarurligi
ta’kidlangan.
Kalit so‘zlar: Ichki kasalliklar, yurak-qon tomir tizimi, qandli diabet,
surunkali obstruktiv o‘pka kasalligi, jigar kasalliklari, buyrak kasalliklari, ovqat
hazm qilish tizimi, endokrin tizim kasalliklari, diagnostika, davolash.
Ichki kasalliklar (internal medicine) — bu odam organizmining ichki
tizimlariga, xususan, yurak-qon tomir, nafas olish, ovqat hazm qilish, endokrin,
buyrak, qon va immun tizimlariga oid kasalliklarni aniqlash, ularni davolash va
profilaktika qilish bilan shug‘ullanuvchi keng qamrovli tibbiyot sohasi hisoblanadi.
Ushbu yo‘nalish terapevtik amaliyotning markaziy qismini tashkil etadi va tibbiy
ko‘makning birlamchi bo‘g‘inida eng ko‘p murojaat qilinadigan kasallik turlarini o‘z
ichiga oladi.So‘nggi yillarda ichki kasalliklarning tarqalish sur’ati ortib borayotgani
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
35
kuzatilmoqda. Xususan, yurak ishemik kasalligi, arterial gipertoniya, qandli diabet,
surunkali obstruktiv o‘pka kasalligi (SO‘OKK) va surunkali gepatitlar kabi kasalliklar
dunyo bo‘yicha kasallanish va o‘lim ko‘rsatkichlarida yetakchi o‘rinlarni
egallamoqda. Bunda atrof-muhit omillari, noto‘g‘ri turmush tarzi, stress va genetik
moyillik muhim rol o‘ynaydi.Mazkur maqolada ichki kasalliklarning eng ko‘p
uchraydigan shakllari, ularning etiologiyasi, klinik kechishi, diagnostikasi va
davolash usullari zamonaviy tibbiy adabiyotlar asosida yoritiladi. Shuningdek, ushbu
kasalliklarning profilaktikasi va sog‘liqni saqlash tizimidagi dolzarb muammolar
bilan o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilinadi.
Adabiyotlar sharxi. Ichki kasalliklar bo‘yicha ilmiy izlanishlar uzoq yillardan
buyon jahon tibbiyotida asosiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Zamonaviy ilmiy
manbalar ichki kasalliklarning etiopatogenezini, klinik manzarasini, diagnostik va
terapevtik yondashuvlarini chuqur o‘rganishga qaratilgan. Xususan, Amerika Ichki
Kasalliklar Kollejining (ACP), Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining (JSST) va
boshqa yetakchi ilmiy markazlarning nashrlari ushbu sohada muhim metodologik
asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
Yurak-qon tomir tizimi kasalliklari, masalan, arterial gipertoniya va yurak
ishemik kasalligi, ko‘plab klinik tadqiqotlarda o‘rganilgan. 2021-yilgi “The Lancet”
jurnalida e’lon qilingan tadqiqotga ko‘ra, yurak-qon tomir kasalliklarining tarqalishi
rivojlanayotgan mamlakatlarda tez sur’atlar bilan ortib bormoqda. Shunga o‘xshash
tarzda, 2020-yilda "New England Journal of Medicine" da nashr etilgan maqolada 2-
tip qandli diabet bilan og‘rigan bemorlarda metabolik sindrom va yurak-qon tomir
muammolari o‘rtasidagi bog‘liqlik chuqur tahlil etilgan.O‘zbekiston Respublikasi
sog‘liqni saqlash tizimida ham ichki kasalliklar masalasi dolzarb sanaladi. Respublika
ixtisoslashtirilgan terapiya markazining ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi yillarda yurak,
jigar, buyrak va o‘pka faoliyatidagi buzilishlar bilan kasallanish ko‘rsatkichlari ortib
bormoqda. Ayni paytda milliy va xalqaro darajadagi hamkorlik asosida amalga
oshirilayotgan klinik tadqiqotlar ushbu kasalliklar diagnostikasi va davosida yangi
yondashuvlarni shakllantirmoqda.Adabiyotlar sharhi ichki kasalliklarning turli
yo‘nalishlari bo‘yicha ilmiy asoslangan ma’lumotlar mavjudligini ko‘rsatadi. Shu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
36
bilan birga, ayrim kasalliklar, xususan, surunkali obstruktiv o‘pka kasalligi, gepatitlar
va metabolik sindrom bilan bog‘liq holatlar bo‘yicha yana ko‘proq mahalliy statistik
ma’lumotlar va tadqiqotlarga ehtiyoj mavjud.Yurak-qon tomir tizimi
kasalliklariYurak-qon tomir tizimi kasalliklari, ayniqsa, arterial gipertoniya va yurak
ishemik kasalligi, ichki kasalliklar ichida eng ko‘p uchraydigan va o‘limga olib
keluvchi omillar sirasiga kiradi. Arterial gipertoniya ko‘plab holatlarda bebelgi
kechib, yurak yetishmovchiligi, insult va infarktga olib kelishi mumkin. Uning asosiy
sabablari orasida stress, noto‘g‘ri ovqatlanish, irsiyat, semirish va jismoniy
harakatsizlik mavjud.Diagnostikada arterial bosimni muntazam o‘lchash, EKG,
echokardiografiya va qon tahlillari muhim rol o‘ynaydi. Davolashda esa hayot tarzini
o‘zgartirish, antihipertenziv dorilar, aspirin, statinlar qo‘llaniladi.
Qandli diabetQandli diabet — bu uglevod almashinuvining buzilishi bilan
kechuvchi xronik kasallik bo‘lib, 1-tip (insulin defitsitli) va 2-tip (insulin rezistentli)
shakllari mavjud. 2-tip diabet asosan semizlik, gipodinamiya va noto‘g‘ri ovqatlanish
bilan bog‘liq. Kasallik boshlanishida bemorlar ko‘pincha chanqash, tez-tez siyish,
charchoq
va
tana
vaznining
kamayishi
kabi
belgilar
bilan
murojaat
qilishadi.Diagnostikada glukozaning och qoringa miqdori, OGTT (glyukoza yuklama
testi) va glikozillangan gemoglobin (HbA1c) tahlili qo‘llaniladi. Davolash esa parhez,
jismoniy faollik, metformin va insulin preparatlari orqali amalga oshiriladi.
Surunkali obstruktiv o‘pka kasalligi (SO‘OKK)SO‘OKK — bu o‘pkaning
obstruktiv kasalligi bo‘lib, uzoq davom etadigan yo‘tal, nafas qisilishi va balg‘am
ajralishi bilan namoyon bo‘ladi. Asosiy sababchi omil — chekish, shuningdek,
ekologik ifloslanish va mehnat faoliyatiga bog‘liq zararli moddalar.Tashxis qo‘yishda
spirometriya, rentgen va KT tekshiruvlari muhim. Davolashda bronxolitik
inhalatorlar, kortikosteroidlar va kislorod terapiyasi ishlatiladi. Kasallikning oldini
olish uchun chekishni tashlash va havoni toza saqlash muhim hisoblanadi.
Gepatik kasalliklar (jigar kasalliklari)Jigar kasalliklari, xususan, virusli
gepatitlar (A, B, C), alkogolli jigar kasalligi va jigar sirrozi keng tarqalgan. Gepatit B
va C viruslari parenteral yo‘l bilan yuqadi va jigar to‘qimasida yallig‘lanish, fibroz
va keyinchalik sirrozga olib keladi.Diagnostika uchun virusologik testlar (HBsAg,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
37
HCV RNA), jigar funksional testlari va ultratovush tekshiruvi asosiy hisoblanadi.
Gepatit B uchun antiviral preparatlar (entekavir, tenofovir), gepatit C uchun esa DAA
(direct-acting
antivirals) preparatlari qo‘llaniladi. Sirroz holatida
esa
transplantatsiyagacha bo‘lgan davo usullari tanlanadi.
Buyrak kasalliklari.Buyraklar bilan bog‘liq kasalliklar, ayniqsa surunkali
buyrak yetishmovchiligi (SBY) oxirgi yillarda jiddiy muammoga aylangan. Diabet va
arterial gipertoniya SBYning asosiy sabablaridan hisoblanadi. Klinik jihatdan
bemorlarda shish, arterial bosimning ortishi, kam siyish va umumiy holsizlik
kuzatiladi.Diagnostikada GFR (glomerulyar filtrlash tezligi), kreatinin va siydik
tahlili muhim. Davolash esa dori-darmonlar bilan qon bosimini boshqarish,
gemodializ yoki buyrak transplantatsiyasini o‘z ichiga oladi.
Ovqat hazm qilish tizimi kasalliklari.Ovqat hazm qilish tizimi kasalliklari
ichida gastrit, me’da yarasi, refluks ezofagit, surunkali pankreatit va jigar-otkazuv
tizimi muammolari keng tarqalgan. Ularning paydo bo‘lishiga noto‘g‘ri ovqatlanish,
stress, Helicobacter pylori infeksiyasi, ba’zi dori vositalari (masalan, NSAIDlar) va
spirtli ichimliklar iste’moli sabab bo‘ladi.Gastrit va yara kasalligi ko‘pincha
epigastral sohada og‘riq, ko‘ngil aynishi va ishtaha yo‘qolishi bilan namoyon bo‘ladi.
Tashxis qo‘yishda endoskopiya, UTT, H. pylori uchun nafas testi yoki serologik
testlar ishlatiladi. Davolashda esa antatsidlar, proton pompasi inhibitörlari
(omeprazol, pantoprazol), H. pylori eradikatsiyasi va parhez tavsiya etiladi.Surunkali
pankreatit esa o‘tkir og‘riq, ovqat hazm bo‘lmasligi va vazn yo‘qotilishi bilan
kechadi. Uning asosiy sabablaridan biri — uzoq muddatli spirtli ichimliklar
iste’molidir. Davolashda fermentlar, og‘riqni kamaytiruvchi vositalar va ovqatlanish
rejimi muhim ahamiyatga ega.
Endokrin tizim kasalliklari.Endokrin tizim kasalliklari organizmdagi
gormonal muvozanatning buzilishi bilan bog‘liq. Ular ichida qalqonsimon bez
(gipotiroidizm, gipertiroidizm), buyrak usti bezlari, gipofiz va jinsiy bezlar
faoliyatidagi buzilishlar ko‘p uchraydi. Ayniqsa, qalqonsimon bez kasalliklari ayollar
orasida
keng
tarqalgan
bo‘lib,
metabolizmning
buzilishiga
olib
keladi.Gipotiroidizmda umumiy sustlik, sovuqsevarlik, terining qurishi va yurak urish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
38
tezligining kamayishi kuzatiladi. Tashxis qo‘yishda TSH, T3, T4 gormonlari
aniqlanadi. Davolashda levotiroksin preparati ishlatiladi. Aksincha, gipertiroidizmda
esa yurak tez uradi, ozish, giperaktivlik, titroq holatlari kuzatiladi. Bu holatda
propiltiourasil, metimazol va radioaktiv yod terapiyasi qo‘llaniladi.Endokrin
kasalliklarning erta tashxisi va kompleks yondashuv asosida davolash ularning og‘ir
asoratlarining oldini olishda muhim hisoblanadi.
Yuqorida ko‘rib chiqilgan ichki kasalliklar — yurak-qon tomir, qandli diabet,
o‘pka, jigar, buyrak, ovqat hazm qilish va endokrin tizim kasalliklari — bugungi
kunda nafaqat O‘zbekistonda, balki butun dunyoda keng tarqalgan va sog‘liqni
saqlash tizimining eng dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. Maqola tahlillaridan
quyidagi muhim natijalar ajralib chiqadi:
1.
Ichki kasalliklar surunkali kechishi bilan ajralib turadi
va vaqtida
tashxis qo‘yilmasa, hayot uchun xavfli bo‘lgan asoratlarga olib keladi (masalan,
yurak infarkti, insult, buyrak yetishmovchiligi, jigar sirrozi).
2.
Yurak-qon tomir tizimi kasalliklari va qandli diabet
kasallanish va
o‘lim statistikalarida yetakchi o‘rinda turadi. Bu esa profilaktik choralarni
kuchaytirish va aholining sog‘lom turmush tarziga o‘tishini rag‘batlantirish
zarurligini ko‘rsatadi.
3.
SO‘OKK va gepatitlar ekologik muhit
va yashash sharoitlariga kuchli
bog‘liq bo‘lib, ularni nazorat qilish uchun davlat miqyosida salomatlik dasturlarini
kuchaytirish lozim.
4.
Tashxis qo‘yishning zamonaviy usullari
(masalan, EKG, spirometriya,
endoskopiya, laborator tahlillar) orqali kasalliklarni erta aniqlash imkoniyati mavjud,
biroq ularning barcha tibbiyot muassasalarida to‘liq joriy etilishi hali ham dolzarb
masala bo‘lib qolmoqda.
5.
Dori vositalari va zamonaviy davolash protokollari mavjud
, lekin
ayrim hollarda ularning narxi, mavjudligi yoki bemorlarning bilim darajasi
yetishmasligi davolanishda muammolar tug‘diradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
39
Ushbu natijalar ichki kasalliklar bo‘yicha kompleks yondashuvni, profilaktik
sog‘lomlashtirish dasturlarini kuchaytirish, shuningdek, sog‘liqni saqlash tizimini
raqamlashtirish va innovatsion uslublarni joriy etish zarurligini ko‘rsatadi.
Xulosa va takliflar
Ichki kasalliklar bugungi kunda inson salomatligiga tahdid solayotgan
asosiy xastaliklar sirasiga kiradi. Maqola davomida yurak-qon tomir tizimi, qandli
diabet, surunkali obstruktiv o‘pka kasalligi, jigar, buyrak, ovqat hazm qilish va
endokrin tizim kasalliklari chuqur tahlil qilindi. Bu kasalliklarning tarqalish omillari,
diagnostika va zamonaviy davolash usullari ko‘rib chiqildi.
Ushbu tahlillar asosida quyidagi xulosalar chiqarildi:
Ichki kasalliklar erta tashxis va to‘g‘ri davolash orqali nazoratga olinishi
mumkin, biroq ko‘plab holatlarda kech aniqlanish va noto‘g‘ri yondashuv asoratlarni
kuchaytiradi.
Sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish, aholi orasida tibbiy savodxonlikni
oshirish va muntazam tibbiy ko‘riklarni tashkil etish eng samarali profilaktik
choradir.
Har bir bemorga individual yondashuv, zamonaviy diagnostik vositalar
va ilg‘or davolash protokollari asosida xizmat ko‘rsatish ichki kasalliklarning oldini
olish va ularni samarali davolashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Takliflar:
Aholi orasida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish
bo‘yicha keng
ko‘lamli targ‘ibot ishlari olib borilishi kerak (ovqatlanish madaniyati, jismoniy
faollik, chekish va alkogol iste’molining oldini olish).
Birlamchi tibbiy yordam tizimini kuchaytirish
, ayniqsa, qishloq
joylarda profilaktik tekshiruvlarni joriy qilish zarur.
Tibbiy xodimlar malakasini oshirish
, ular uchun ichki kasalliklar
bo‘yicha doimiy o‘quv-treninglar tashkil etish.
Ilmiy tadqiqotlar va statistik ma’lumotlarni ko‘paytirish
, ichki
kasalliklar bo‘yicha milliy monitoring tizimini yaratish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
40
Innovatsion texnologiyalarni keng joriy etish
— telemeditsina, sun’iy
intellekt asosidagi diagnostika, elektron sog‘liq pasportlari kabi vositalarni
rivojlantirish.
Yuqoridagi takliflar tibbiyot sohasida ichki kasalliklar bo‘yicha amaliy
choralarni kuchaytirishga xizmat qiladi hamda ushbu yo‘nalishda ilmiy va amaliy
rivojlanish uchun mustahkam poydevor yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
HARRISON’S PRINCIPLES OF INTERNAL MEDICINE. 20TH EDITION.
MCGRAW-HILL EDUCATION, 2018.
2.
KASABOV, R. A., & RAKHIMOV, A. A. “ICHKI KASALLIKLAR” (O‘QUV
QO‘LLANMA). TOSHKENT: O‘ZBEKISTON TIBBIYOT NASHRIYOTI, 2020.
3.
WORLD HEALTH ORGANIZATION (WHO). “NONCOMMUNICABLE
DISEASES.”
2023.
HTTPS://WWW.WHO.INT/NEWS-ROOM/FACT-
SHEETS/DETAIL/NONCOMMUNICABLE-DISEASES
4.
NATIONAL INSTITUTE OF DIABETES AND DIGESTIVE AND KIDNEY
DISEASES (NIDDK). “CHRONIC DISEASES.” 2022.
5.
GLOBAL BURDEN OF DISEASE STUDY (GBD) 2019. THE LANCET, 2020.
6.
GUYTON A.C., HALL J.E. “TEXTBOOK OF MEDICAL PHYSIOLOGY.”
14TH EDITION. ELSEVIER, 2020.
7.
QODIROV, U. B. “ICHKI KASALLIKLAR DIAGNOSTIKASI VA DAVOSI.”
TOSHKENT TIBBIYOT AKADEMIYASI, 2019.
8.
AMERICAN DIABETES ASSOCIATION (ADA). “STANDARDS OF
MEDICAL CARE IN DIABETES – 2023.” DIABETES CARE, 2023.
9.
EUROPEAN
SOCIETY
OF
CARDIOLOGY
(ESC)
GUIDELINES.
“CARDIOVASCULAR DISEASE PREVENTION IN CLINICAL PRACTICE.”
2021.
10.
UPTODATE
—
INTERNAL
MEDICINE
RESOURCES.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
41
11.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI SOG‘LIQNI SAQLASH VAZIRLIGI: ICHKI
KASALLIKLAR BO‘YICHA MILLIY YO‘RIQNOMALAR (2020–2024
YILLAR).
12.
TOSHKENT TIBBIYOT AKADEMIYASI – "ICHKI KASALLIKLAR
PROPEDEVTIKASI" O‘QUV QO‘LLANMASI (MUALLIFLAR: T.A. G‘ANIYEV
VA BOSHQALAR).
13.
·RESPUBLIKA IXTISOSLASHTIRILGAN ILMIY-AMALIY TIBBIYOT
MARKAZLARINING KLINIK TAVSIYALARI (HAR BIR YO‘NALISH
BO‘YICHA).
