MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
31
ELEKTR UZATISH YO‘LLARINING ENERGIYA ISROFI
Tolipov Usubjon Zoxidjon o‘g‘li
“Elektr va Energetika muhandisligi fakulteti
“Energiya tejamkorligi va energoaudit” yoʻnalishi
4- kurs 96-21 guruh talabasi
Ilmiy rahbar: Dotsent M.E. Yo’lchiyev
Taqsimlovchi
tarmoq
va
korxonalar
elektr
ta’minlash
tizimining
asosiy
tuzilmalaridan
biri,
bu
havo
yoki
kabel
elektr
uzatish yo‘llari (EUY-LEP).
Uch fazali elektr tarmog‘ining EUY-dagi elektr energiya isrofi
quyidagi formula asosida hisoblanadi:
∆
𝐸
=∆
𝑃𝑚𝑎𝑥
∙
𝑇𝑛𝑏
=(
𝐸𝑈
∙
𝑐𝑜𝑠𝜑
)2∙
𝑅
∙
𝑇𝑛𝑏
yohud
bir
sutkali
isrof
∆
𝐸𝑠𝑢𝑡
=3∙
𝐼𝑠𝑘
2.
𝑘𝑣
∙
𝑅
∙24
Bu
formulaga
kirgan
kattaliklarni
batafsil
sharhlaymiz:
E – shu EUYga ulangan, barcha iste’mol qilingan
va qaydlangan
elektr
energiya.
Hisoblagichdan
(hisoblagichlari)
olinadi.
U
–
kuchlanish.
Kuchlanish
elektr
energiyasining
asosiy
parametrlaridan
biri
bo‘lib,
uning
me’yor
(nominal)
qiymatidan
og‘ishi,
O‘zbekiston
Respublikasida
qabul
qilingan
davlat
andozalari
asosida
aniqlanadi
va
“O‘zstandart”
agentligi
tomonidan
nazorat
qilinadi.
Kuchlanishning
me’yorini
elektr
ta’minlovchi
korxona,
ya’ni
“Elektr
tarmoqlari”
AJ
ta’minlashi
kerak.
Hamdo‘stlik
mamlakatlari
qabul
qilgan
davlatlararo
standartga
asosan
kuchlanishning
og‘ishida
shikastlanishdan
keyingi
rejimlar
(vaqt)
istisno,
±5%
umumsanoat
iste’molchilar,
±2,5%
yoritish
iste’molchilar uchun aniqlangan.
cosφ – quvvat koeffisienti. Umumiy to‘liq quvvati 750 kVA oshiq
iste’molchilar
uchun,
“Elektr
tarmoqlari”
AJ
tomonidan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
32
cosφ=0,96÷0,97
ga
baravar
me’yorlanadi.
Quvvat
koeffisienti
kattaligini
iste’molchi,
ya’ni,
korxona
ta’minlashi
kerak.
Quvvat
koeffisienti
me’yordan
past
bo‘lgan
taqdirda
korxonadan
qo‘shimcha to‘lov olinadi.
T – elektr energiyasining isrofi hisoblanadigan vaqt, bir oy, bir yil
bo‘lishi mumkin.
Ro – EUY bir kilometr solishtirma aktiv qarshiligi. Bu kattalik EUY
simlarining
kesim
yuzasiga
teskari
proporsional.
ℓ-EUYmasofasi.
Elektr
energiya
isrofini
kamaytirish
uchun
iste’mol
qilingan
elektr energiya – E, EUY masofasi - ℓ, T – vaqtga ta’sir ko‘rsata
olmaymiz,
chunki
bu
kattaliklar
bizlarning
ixtiyorimizda
emas.
EUY
kesim
yuzasi
qancha
katta
bo‘lsa,
solishtirma
qarshilik
Ro
shuncha
kamayadi,
demak
isrof
ham
kamayadi.
Lekin,
kesim
yuzasi oshsa, EUY simlarining qiymati oshadi. Demak, EUY elektr
energiya
isrofini
kamaytirish
faqat
kuchlanish
–
U
va
quvvat
koeffisienti,
cosφ
–
orqali
amalga
oshirilishi
mumkin.
Bu
kattaliklarni
yuqorida
sharhlagan
edik,
bu
yerda
faqat
shuni
eslatish
joizki,
kuchlanishning
qiymati
kecha
–
kunduz
davomida
elektr
energiyaning
iste’moliga
bog‘liq
o‘zgaradi.
Kuchlanishni
me’yor
kattalikkacha
rostlashning
asosiy
vositasi
–
bu
transformatorlarning
qo‘shimcha
chulg‘amlaridan
foydalanish.
Transformatorlarning
quvvatidan
qat’iy
nazar,
har
bir
transformatorda, eng kamida ikkita, har biri kuchlanishning ±2,5%,
demak
jami
±5%
o‘zgartiruvchi
qo‘shimcha
chulg‘am
mavjud.
Quvvat
koeffisientini
«Elektr
tarmoq»
AJ
ko‘rsatgan
kattalikkacha
oshirmoq,
iste’molchining
reaktiv
quvvat
iste’molini
elektr
tarmoqdan
tashqari
reaktiv
quvvat
manbalari
hisobidan
kamaytirishdir.
Bu
ko‘rinishli
manbalardan
asosiysi
–
kondensatorli
qoplash
uskunalari
(kondensatornoe
kompensiruyuщee
ustroystvo
–
KKU).
Bu
holda
elektr
tarmoqning
EUY
orqali
uzatadigan
reaktiv
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
33
quvvat,
demak
quvvat
isrofi
kamayadi.
Lekin,
elektr
energiyani
tejashning
bu
usuli
qo‘shimcha
mablag‘
sarflashni
talab
qiladi.
Demak, iste’molchi
o‘zining reaktiv quvvat iste’molini kamaytirishi
lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. АЛЛАЕВ К. Р. “ЭЛЕКТРОЭНЕРГЕТИКА УЗБЕКИСТАНA И МИРА”. Т.
“ФАН ВА ТЕХНИКА”. 2009 Й.
2. Н. Н. МИРЗОЕВ, “КОГОН ТУМАН ЭЛЕКТР ТАРМОҚЛАРИДА
ҲИСОБЛАШ
АНИҚЛИГИНИ
ОШИРИШ
ОРҚАЛИ
ТИЖОРИЙ
ИСРОФЛАРИНИ КАМАЙТИРИШ ЧОРА” ТАДБИРЛАРИ. М5А520205
«ЭЛЕКТР ТАЪМИНОТИ» (СОҲАЛАР БЎЙИЧА) МАГИСТР ДАРАЖАСИНИ
ОЛИШ УЧУН ДИССЕРТАЦИЯСИ. БУХОРО 2011Й. 100 БЕТ.
3. L.N. QUVVATOV, «KS-1»-110/35/10 KV PODSTANSIYASIDA HISOBLASH
ANIQLIGINI OSHIRISH ORQALI ELEKTR ENERGIYANI TEJASH CHORA
TADBIRLARI. 5A310204 – “ELEKTR ENERGETIKASI TIZIMLARI VA
TARMOQLARI”. MAGISTR AKADEMIK DARAJASINI OLISH UCHUN
YOZILGAN DISSERTATSIYA, БУХОРО 2014Й. 100 БЕТ.
4.
Н. Н.
САЪДУЛЛАЕВ,
М.
М.
КАХХОРОВ
“РАЗРАБОТКА
ИНФОРМАЦИОННОЙ ИНФРАСТРУКТУРЫ И АЛГОРИТМ УПРАВЛЕНИЯ
ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫХ ЭЛЕКТРИЧЕСКИХ СИСТЕМ», МОНОГРАФИЯ.
БУХОРО 2016. 120 СТР.
5.
“HANDBOOK
OF
ELEKTRIC
POWER
CALCULATIONS”,
H. WAYNE BEATY, 2012.
6. “MONITORING AND REDUCING THE CONSUMPTION OF HOME
ELEKTRIC
APPLIANCES “ MASTER’S THESIS STUDENT: SUNNA BJÖRG
SIGURJÓNSDÓTTIR.
