MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
19
YURAK GLIKOZIDLARI TARKIBIDAGI ASOSIY DORIVOR
OʻSIMLIKLAR VA ULARNING FARMAKOLOGIK TAʼSIRI
Turdiniyazova Aytgul Uteniyazovna
Qoraqalpog‘iston tibbiyot instituti assistenti
998946663000
Xojambergenova P.E.
Qoraqalpog‘iston tibbiyot instituti kfn
998939203349
Annotatsiya: Yurak glikozidlari tabiiy moddalar boʻlib, ular asosan baʼzi
dorivor oʻsimliklarda uchraydi va yurak-qon tomir tizimi kasalliklarini davolashda
keng qoʻllaniladi. Ushbu maqolada yurak glikozidlarining asosiy manbalari
boʻlgan Digitalis, Strophanthus, Adonis, Convallaria va Nerium
oleander oʻsimliklari, ularning tarkibidagi faol moddalar hamda farmakologik
taʼsirlari tahlil qilinadi. Shuningdek, bu glikozidlarning klinik ahamiyati, terapiyada
qoʻllash usullari va ularning nojoʻya taʼsirlari haqida maʼlumotlar keltirilgan.
Kalit soʻzlar: yurak glikozidlari, Digitalis, Strophanthus, Adonis vernalis,
Convallaria
majalis,
Nerium
oleander,
digoksin,
ouabain,
adonitoksin,
konvallatoksin, oleandrin.
Аннотация: Сердечные гликозиды — это природные вещества,
которые в основном встречаются в некоторых лекарственных растениях и
широко применяются для лечения заболеваний сердечно-сосудистой системы.
В данной статье рассматриваются такие растения, как наперстянка
(Digitalis), строфант (Strophanthus), горицвет (Adonis vernalis), ландыш
майский (Convallaria majalis) и олеандр (Nerium oleander), являющиеся
основными источниками сердечных гликозидов, а также активные вещества,
входящие в их состав, и их фармакологическое действие. Также представлены
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
20
сведения о клиническом значении этих гликозидов, методах их применения в
терапии и возможных побочных эффектах.
Ключевые слова: сердечные гликозиды, Digitalis, Strophanthus, Adonis
vernalis, Convallaria majalis, Nerium oleander, дигоксин, уабаин, адонитоксин,
конваллатоксин, олеандрин.
Annotation: Cardiac glycosides are natural compounds predominantly found
in certain medicinal plants and are widely used in the treatment of cardiovascular
diseases. This article analyzes the main plant sources of cardiac glycosides such as
Digitalis, Strophanthus, Adonis vernalis, Convallaria majalis, and Nerium oleander,
their active constituents, and pharmacological effects. The clinical significance of
these glycosides, their therapeutic applications, and potential side effects are also
discussed.
Keywords: cardiac glycosides, Digitalis, Strophanthus, Adonis vernalis,
Convallaria majalis, Nerium oleander, digoxin, ouabain, adonitoxin, convallatoxin,
oleandrin.
Kirish
Yurak glikozidlari tabiatda uchraydigan kardiotonik moddalar boʻlib, ular
yurak mushaklarining qisqarish kuchini oshirish va yurak ritmini tartibga solish
xususiyatiga ega. Ushbu moddalar asosan angishvonagul (Digitalis), strofant
(Strophanthus), adonis (Adonis vernalis), marvaridgul (Convallaria majalis) va
oleander (Nerium oleander) kabi oʻsimliklardan olinadi. Yurak yetishmovchiligi,
aritmiya va boshqa yurak-qon tomir kasalliklarini davolashda qadimdan qoʻllanib
kelinadi.
Zamonaviy tibbiyotda yurak glikozidlarining ahamiyati katta boʻlsa-da,
ularning toksik taʼsiri tufayli diqqat bilan qoʻllash talab etiladi. Bu maqolada yurak
glikozidlari tarkibidagi asosiy dorivor oʻsimliklar, ularning farmakologik taʼsirlari va
klinik qoʻllanilishi haqida tahliliy maʼlumotlar keltiriladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
21
Tahlil va Muhokama
Yurak glikozidlari tabiiy manbalardan olinadigan kimyoviy birikmalar boʻlib,
ular asosan yurak mushaklarining qisqarish kuchini oshirish va yurak ritmini tartibga
solish xususiyatiga ega. Ushbu moddalar yurak yetishmovchiligi, atrial fibrillyatsiya
va boshqa yurak-qon tomir kasalliklarini davolashda qadimdan qoʻllanib kelinadi.
Yurak glikozidlarining farmakologik taʼsiri ularning Na⁺/K⁺-ATPaza fermentini
inhibe qilish orqali amalga oshadi, bu esa hujayra ichidagi kaltsiy ionlarining
konsentratsiyasini oshiradi va natijada miokardning qisqarish kuchi kuchayadi.
Angishvonagul (Digitalis spp.) – Digoksin va Digitoksinning Asosiy
Manbai
Angishvonagul (Digitalis turkumi) yurak glikozidlarining eng mashhur
manbai hisoblanadi.
Digitalis purpurea
va
Digitalis lanata
turlari digoksin va
digitoksin kabi faol moddalarni oʻz ichiga oladi. Bu moddalar yurak mushaklarida
kaltsiy ionlarining miqdorini oshirib, miokardning qisqarish kuchini oshiradi (pozitiv
inotrop taʼsir). Shuningdek, ular vagus nervini ragʻbatlantirib, yurak urish tezligini
pasaytiradi (negativ chronotrop taʼsir).
Farmakokinetikasi:
Digoksin
– Ogʻiz orqali yaxshi soʻriladi, qonda oqsilga bogʻlanadi,
buyrak orqali chiqariladi.
Digitoksin
– Jigarda metabolizlanadi, uzoq taʼsir qiladi.
Klinik Qoʻllanilishi:
Yurak yetishmovchiligida miokardning kontraktil qobiliyatini oshirish.
Atrial fibrillyatsiyada yurak ritmini tartibga solish.
Nojoʻya Taʼsirlari:
Koʻp dozalarda zaharlanish (bulanti, qusish, koʻngil aynishi).
Kardiyak aritmiyalar (ventrikulyar ekstrasistoliya, atrial takikardiya).
Elektrolitlar balansining buzilishi (gipokaliemiya, giperkaltsemiya).
Zaharlanishda Davolash:
Digoksin immunosorbent terapiyasi (Digibind).
Kaliy preparatlari va antiaritmik dorilar bilan davolash.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
22
Strofant (Strophanthus kombe) – Tez Taʼsir Qiluvchi Ouabain Manbai
Strofant oʻsimligidan olinadigan ouabain (g-strofantin) tez taʼsir qiluvchi
yurak glikozidi boʻlib, u asosan Na⁺/K⁺-ATPaza fermentini kuchli inhibe qiladi. Bu
modda yurak mushaklarida kaltsiy ionlarining konsentratsiyasini keskin oshiradi, shu
bilan birga miokardning qisqarish kuchini kuchaytiradi.
Farmakodinamikasi:
Qisqa muddatli taʼsir qiladi (4-6 soat).
Buyrak orqali chiqariladi.
Klinik Ahamiyati:
Oʻtkir yurak yetishmovchiligida qoʻllaniladi.
Yurak stimulyatorlari bilan birgalikda ishlatilishi mumkin.
Nojoʻya Taʼsirlari:
Ventrikulyar aritmiyalar.
Giperkaltsemiya xavfi.
Adonis (Adonis vernalis) – Adonitoksin va Uning Diuretik Taʼsiri
Adonis vernalis oʻsimligida adonitoksin glikozidi mavjud boʻlib, u Digitalis
glikozidlariga oʻxshash, ammo unchalik kuchli boʻlmagan taʼsir koʻrsatadi. Bundan
tashqari, bu oʻsimlik diuretik taʼsirga ega boʻlib, organizmdan ortiqcha suyuqlik
chiqarilishiga yordam beradi.
Farmakologik Taʼsiri:
Yurak kontraktil qobiliyatini oʻrtacha darajada oshiradi.
Siydik haydovchi taʼsir koʻrsatadi.
Klinik Qoʻllanilishi:
Surunkali yurak yetishmovchiligida qoʻllaniladi.
Yengil aritmiyalarni davolashda foydalaniladi.
Nojoʻya Taʼsirlari:
Ortiqcha dozalarda yurak blokadasi.
Elektrolitlar balansining buzilishi.
Marvaridgul (Convallaria majalis) – Konvallatoksin va Uning Yurak
Tonik Taʼsiri
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
23
Marvaridgul (Convallaria majalis) oʻsimligi konvallatoksin glikozidini oʻz
ichiga oladi. Bu modda Digitalis glikozidlariga nisbatan kamroq toksik boʻlib, yurak
faoliyatini yaxshilashda qoʻllaniladi.
Farmakologik Xususiyatlari:
Yurak mushaklarining qisqarish kuchini oʻrtacha darajada oshiradi.
Yurak ritmini biroz sekinlashtiradi.
Klinik Ahamiyati:
Yurak yetishmovchiligining dastlabki bosqichlarida qoʻllaniladi.
Yurak tonigi sifatida ishlatiladi.
Nojoʻya Taʼsirlari:
Kam dozalarda ham toksik taʼsir koʻrsatishi mumkin.
Aritmiya va koʻngil aynishi kuzatilishi mumkin.
Oleander (Nerium oleander) – Oleandrin va Uning Kuchli Kardiotonik
Taʼsiri
Oleander oʻsimligida oleandrin glikozidi mavjud boʻlib, u yurak
mushaklarining qisqarish kuchini sezilarli darajada oshiradi. Biroq, bu modda juda
kuchli toksik taʼsirga ega boʻlib, klinikada cheklangan miqdorda qoʻllaniladi.
Farmakologik Taʼsiri:
Na⁺/K⁺-ATPaza fermentini kuchli inhibe qiladi.
Miokardning kontraktil qobiliyatini keskin oshiradi.
Klinik Qoʻllanilishi:
Eksperimental davolash usullarida sinovdan oʻtkazilmoqda.
Baʼzi mamlakatlarda yurak stimulyatorlari tarkibida ishlatiladi.
Nojoʻya Taʼsirlari:
Juda xavfli toksik taʼsirga ega.
Zaharlanish holatlari oʻlimga olib kelishi mumkin.
Yurak Glikozidlarining Zamonaviy Tibbiyotdagi Ahamiyati
Yurak glikozidlari yurak-qon tomir kasalliklarini davolashda muhim rol
oʻynaydi, ammo ularning toksik taʼsiri tufayli diqqat bilan qoʻllash talab etiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
24
Zamonaviy farmatsevtika sohasida ushbu moddalarning yangi formulalari va
xavfsizroq analoglarini ishlab chiqish boʻyicha izlanishlar olib borilmoqda.
Xulosa
Yurak glikozidlari tabiiy manbalardan olinadigan muhim farmatsevtik
moddalar boʻlib, yurak-qon tomir tizimi kasalliklarini davolashda keng qoʻllaniladi.
Biroq, ularning yuqori toksik potensiali tufayli dozalash va monitoring qatʼiy nazorat
qilinishi kerak. Kelajakda ushbu moddalarning yangi formulalari va xavfsizroq
analoglarini ishlab chiqish tibbiyotda yangi imkoniyatlar yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
KARIMOV,
A.
(2015).
DORIVOR OʻSIMLIKLAR VA ULARDAN
FOYDALANISH
. TOSHKENT: IBN SINO NASHRIYOTI, 45-52-BETLAR.
2.
XOLMIRZAYEV,
B.
(2018).
FARMAKOGNOZYA
ASOSLARI
.
SAMARQAND: TIBBIYOT UNIVERSITETI, 78-84-BETLAR.
3.
YUSUPOVA, M. (2017).
TABIIY DORI MODDALARI
. TOSHKENT: YANGI
ASR AVLODI, 112-118-BETLAR.
4.
QODIROV, Z. (2019).
YURAK GLIKOZIDLARI VA ULARNING KLINIK
QOʻLLANILISHI
. ANDIJON: TIBBIYOT JURNALI, 34-40-BETLAR.
5.
ABDULLAYEVA, N. (2020).
FITOTERAPIYA: NAZARIYA VA AMALIYOT
.
BUXORO: DURDONA, 67-73-BETLAR.
6.
TOSHMATOV, I. (2016).
FARMAKOLOGIYA
. TOSHKENT: OʻQITUVCHI,
89-95-BETLAR.
7.
RAHIMOV, S. (2018).
OʻSIMLIKLARDAN OLINADIGAN KARDIOTONIK
MODDALAR
. QARSHI: NASAF, 55-61-BETLAR.
8.
MIRZAYEVA, D. (2021).
TIBBIYOTDA TABIIY DORILAR
. NAMANGAN:
NAMANGAN NASHRIYOTI, 101-107-BETLAR.
9.
ISMOILOV, J. (2017).
YURAK DORILARI VA ULARNING TAʼSIR
MEXANIZMLARI
. FARGʻONA: FARGʻONA TIBBIYOT JURNALI, 23-29-
BETLAR.
10.
NAZAROV, O. (2019).
ZAMONAVIY FITOTERAPIYA
. TOSHKENT:
MAʼNAVIYAT, 76-82-BETLAR.
