MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
382
AVTOSERVIS ISHCHILARINI MAXSUS KIYIM MATOLARINING
FIZIK-MEXANIK XUSUSIYATLARI TADQIQI
Nuriddinova Rohila Pazlitdin qizi
Namangan davlat texnika universiteti
Annotatsiya: Avtomatlashtirilgan manzilli loyihalashning taklif qilingan
algoritmiga ko‘ra materiallar axborot bazasini shakllantirish uchun respublikada
maxsus va firmali kiyimlarni ishlab chiqaradigan Toshkent shahridagi “Liniya
zaщitы” va Namangan shahridagi “Golden ring” korxonalarida keng
foydalanilayotgan zamonaviy materiallar bo‘yicha ma’lumotlar o‘rganildi.
Annotatsiya: To form a materials database according to the proposed
algorithm of automated targeted design, information on modern materials widely
used in the republic was studied at the enterprises "Liniya zaщity" in Tashkent and
"Golden Ring" in Namangan, which produce special and branded clothing.
Аннотатция Для формирования материально-информационной базы
по
предложенному
алгоритму
автоматизированного
адресного
проектирования широко используются сведения о современных материалах на
предприятиях «Линия защиты» в Ташкенте и «Золотое кольцо» в Намангане,
выпускающих специальную и брендовую одежду в республике. , был изучен.
Avtomatlashtirilgan manzilli loyihalashning taklif qilingan algoritmiga ko‘ra
materiallar axborot bazasini shakllantirish uchun respublikada maxsus va firmali
kiyimlarni ishlab chiqaradigan Toshkent shahridagi “Liniya zaщitы” va Namangan
shahridagi “Golden ring” korxonalarida keng foydalanilayotgan zamonaviy
materiallar bo‘yicha ma’lumotlar o‘rganildi. “Liniya zaщitы” korxonasi nafaqat
respublikamiz, balqi chet el mamlakatlariga buyurtma asosida turli vazifadagi maxsus
kiyimlarni tayyorlab kelmoqda. Ushbu korxonada turli omillardan himoyalovchi
materiallar namunalari kataloglari mavjudligi va ularning narxlari qimmat (40
mingdan 80 ming gacha) ekanligi kuzatildi. 3.1-jadvalda turli himoya materiallarining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
383
nomi, ishlab chiqaruvchi mamlakat, himoya ko‘rsatkichlari bo‘yicha oxorlash turi
bo‘yicha ma’lumotlar keltirilgan. Materiallar aralash tolali, asosan poliestr, poliefir
tolasi aralash paxta tolali matolar, bunda paxta tolasi nisbatan kam, matolarning yuza
zichligi esa turlicha - 180 g/m
2
dan 460 g/m
2
gacha ekanligi aniqlandi.
Maxsus kiyimlarni tayyorlashda keltirilgan korxonalarda o‘z faoliyati
davomida buyurtma asosida, asosan Xitoy Respublikasida ishlab chiqarilayotgan turli
omillardan himoyalovchi materiallaridan foydalanilayotganligi kuzatildi. Ushbu
korxonalar buyurtmachi korxonalarning himoya topografiyasi ko‘rsatilgan maxsus
kiyim texnik eskiziga muvofiq himoya materiallarini qo‘llash bo‘yicha topshirig‘iga
asosan buyurtmani bajaradi. Respublikamiz avtoservis korxonalari ushbu
korxonalarning doimiy buyurtmachisi ekanligi va maxsus kiyimlar eskizi
(buyurtmachi korxonananing maxsus kiyimlarga qo‘yiladigan talablari asosidagi
fikrlarini inobatga olgan holda) birgalikda ishlab chiqilishi, biroq kasb lavozimlariga
ko‘ra maxsus kiyim dizaynining yaratilmasligi hamda himoya materiallaridan
foydalanilmasligi aniqlandi. Avtoservis korxonalarining maxsus kiyim narxiga ko‘ra
talablari bo‘yicha turli tarkibli matolardan foydalanilishi, bunda maxsus kiyimlarning
himoya vazifasi qo‘shimcha detallar, qoplama cho‘ntaklar evaziga kuchaytirilishi
bilan izohlandi.
3.2-jadvalda turli davlatlarda ishlab chiqrilgan matolarning fizik mexanik
ko‘rsatkichlari keltirilgan bo‘lib bunda matoning havo o‘tkazuvchanligi, uzilishdagi
uzayishi, pishiqligi, rang mustahkamligi va matoning yuza zichliklari ko‘rsatkichlari
keltirilgan.
3.1-jadval
Turli
davlatlarda
ishlab
chiqrilgan
matolarning
fizik mexanik ko‘rsatkichlari
M
at
er
ial
nom
i
Is
hl
ab
chi
qa
ruvch
i
m
am
lak
at
T
ol
a
tar
ki
b
i,
%
Q
al
inl
ig
i
mm
X
avo
o`
tkazuvc
hanl
igi
Sm
3
/s
m
2
/s
ek
U
zul
is
hdagi
uzayi
shi
(a
rqoq)
,
mm
U
zul
is
hdagi
uzayi
shi
,
(t
anda)
,
mm
R
ang
m
us
tahka
m
li
gi
et
al
on
baho
Y
uza
zi
chl
ig
i,
g/
m
2
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
384
Challenger
Xitoy
20
paxta
80
poliefer
0,5
3,75
15
10
3
250
Xisimua
Xitoy
20
paxta
80
poliefer
0,5
3,5
17
13
3,5
220
Kintaxiy
Xitoy
20
paxta
80
poliefer
0,5
3,5
18
15
3,5
230
Megates
Italiya
35
paxta
65
poliefer
0,5
3
19
16
3
245
Hidrosafe
Angliya
35
paxta
65
poliefer
0,5
3
15-
17
3
250
Mewatk
taliya
18
poliefer
80
paxta 2
karbon
0,7
4
10
8
5
350
Kintaxiy
Xitoy
100
poliefer
0,6
6,5
20
15
5
255
Hidrosafe
Angliya
2
karbon
0,5
5,75
10
12
6
255
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
385
98
poliefer
Xinsakio
Xitoy
35
paxta
65
poliefer
0,5
3
15
13
3
230
Kixakio
Xitoy
35
paxta
65
poliefer
0,5
3
20
15
3
230
Knso
Xitoy
35
paxta
65
poliefer
0,5
3
18
15
2,5
230
Knsio
Italiya
18
poliefer
80
paxta 2
karbon
0,7
4,25
10
8
5
350
Xisimua
Xitoy
20
paxta
80
poliefer
0,4
4
17
15
3,5
220
Foreman
Komfort
Xitoy
30
paxta
70
poliefer
0,5
3,5
18
15
3
240
Xisimuats
Xitoy
25
paxta
0,4
4
18
15
3,5
220
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
386
75
poliefer
3.2-jadval
Turli davlatlarda ishlab chiqrilgan xususiyat berilgan matolarning
fizik mexanik ko‘rsatkichlari
M
at
er
ial
nom
i
Is
hl
ab
chi
qar
uv
chi
M
am
laka
t
T
ol
a
tar
ki
b
i,
%
Q
al
inl
ig
i
mm
X
avo
o`
tkazuvc
hanl
igi
Sm
3
/s
m
2
/s
ek
U
zul
is
hdagi
uzayi
shi
(ar
qoq
),
mm
U
zul
is
hdagi
uzayi
shi
,
(t
anda
),
mm
R
ang
m
us
tahkam
li
gi
et
al
on
baho
Y
uza
zi
chl
igi
,
g/
m
2
Kintaxiy
WP
XXR
30
paxta
70
poliefer
0.4
3,5
19
15
4
Xisimua
WR XXR
25
paxta
75
poliefer
04
4
20
17
4
245
Kintaxiyts WR XXR
30
paxta
70
poliefer
0.4
3,5
20
15,5 4
240
Megates
WR XXR
35
paxta
65
poliefer
0.4
3
16
15
4
220
Megates
WR XXR
40
paxta
0.5
2,5
20
19
3
320
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
387
60
poliefer
Mewatk
WR XXR
20
poliefer
80
paxta
0.5
4
17
15
3,5
235
Herkules
WR XXR
20
poliefer
80
paxta
0.5
4
18
15
3,5
250
Megates
WR XXR
35
paxta
65
poliefer
0.4
3
19
16
4
220
Sonsordia
WP
XXR
30
paxta
70
poliefer
0.4
4
19
17
4
235
Hidrosafe
WR XXR
35
paxta
65
poliefer
0.4
3
19
15,5 3
360
Klopman
WR XXR
35
paxta
65
poliefer
0.4
3
19
15
4
245
Tomboy
WR XXR
40
paxta
60
poliefer
0.5
2,5
20
17
3
320
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
388
Herkules
WR XXR
25
paxta
75
poliefer
04
3,5
20
18
3
270
Gemini
WR XXR
40
paxta
60
poliefer
0.5
2,5
20
18
3
320
Challenger WR Angliya
2
karbon
98
poliefer
0,5
6
19
17
6
255
Mehnat sharoitiga muvofiq odam qomati yuzasini himoyalash topografiyasi
haqidagi ma’lumotlarga asoslanib maxsus kiyimlarni tayyorlash jarayonida
texnologik shartlarning muvofiqligini ta’minlash hamda ekspluatatsiya jarayonidagi
kiyim shaklining (tashqi ko‘rinishi) saqlanishi kabi omillarni inobatga olgan holda
himoya materiallarining xossalariga yaqin yoki aksincha asosiy material xossalariga
yaqin bo‘lgan himoya materiallarini tanlash kabi vazifalarni yechishni talab qiladi.
“Liniya zaщitы” MChJ va Namangan shahridagi maxsus kiyim ishlab
chiqaruvchi “GOLDEN RING” korxonalaridagi 50 dan ortiq materiallar tanlandi,
asosiy xossalari: havo o'tkazuvchanligi, yuza zichligi, qalinligi, rang mustahkamligi,
matoning uzilish kuchi, bo'yicha tajriba sinov tadqiqoti olib borildi [89]. Tajribalar
Namangan
muhandislik
texnologiya
institutining
“To'qimachilik-trikotaj
maxsulotlarini sinash” laboratoriyasi hamda Toshkent to'qimachilik va yengil sanoat
institutining “SENTEX” laboratoriyalarida o'tkazildi. Quyida avtomobil va
avtoservis korxonalari ishchilari uchun foydalanilayotgan himoya materiallarining
fizik-mexanik xususiyatlari bo’yicha tajribalar natijalari keltirilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
389
3.1-rasm. Uzilishdagi uzayish
bo’yicha sinova natijalari
3.2-rasm. Havo o’tkazuvchanlik
bo’yicha sinova natijalari
3.3 - rasm. Yuza zichlik
bo’yicha sinova natijalari
3.4 – rasm. Qalinlik bo’yicha
sinova natijalari
`
0
5
10
15
20
25
Arqoq
Tanda
0
2
4
6
18%PL80% C 2 CF
98% S 2% CF
65% C 35% PL
35% C 65% PL
100% PL
35% C 65% PL
20% C 80% PL
20% C 80% PL
20% C 80% PL
0
50
100
150
200
250
300
350
400
0
0,1
0,2
0,3
0,4
0,5
0,6
0,7
0,8
0
1
2
3
4
5
6
Quruq
Ho`l
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
390
3.5 – rasm. Rang mustahkamligi bo’yicha sinova natijalari
3.3-jadvalda avtoservis ishchilari uchun tavsiya etiladigan oleofob xususiyatli
himoya materiallarining fizik-mexanik ko‘rsatkichlari keltirilgan. Himoya
materialining texnik pasport bo‘yicha ko‘rsatkichi va tajriba natijalari orasida yuza
zichligi bo‘yicha tavofutlar aniqlandi. Tajriba natijalariga ko‘ra “Foreman Komfort”
gazlamasi (98% paxta, 2% karbon tarkibli) yuza zichligi pasport ko‘rsatkichidan
yuqori, “Tomboy FS” gazlama turlarida (80% paxta, 18% poliefir, 2% karbon
tarkibli) esa aksincha – sezilarli darajada pastligi (84 g/sm
2
ga ) aniqlandi. “CD20”,
“CDP20” gazlamalarida esa deyarli pasport ko‘rsatkichlariga yaqinligi aniqlandi.
Gazlamalarning tolaviy tarkibi uning havo o‘tkazuvchanlik ko‘rsatkichiga ta’siri
aniqlandi.
Xulosa
Tadqiqot natijalari asosida avtomatlashtirilgan loyihalash tizimi uchun
maxsus kiyim assortimentlariga ko‘ra materiallar bo‘yicha axborot banki
shakllantirildi. Maxsus kiyim uchun tanlangan asosiy mato tolaviy tarkibi, yuza
zichligi va havo o‘tkazuvchanligi ko‘rsatkichlariga yaqin bo‘lgan himoya materialini
qo‘llash maxsus kiyimning ekspluatatsion ishonchliligini ta’minlash imkoniyatini
beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Н.К. Воропаева. Разработка метод проектированния фирменной
производственной одежды дис..док. техн. наук: ТИТЛП, Москва 2004. - 248 с
2.
М.А.Абдукаримова,
Ш.А.Маҳсудов,
Д.А.Хакимова
Кийимларни
конструкциялашнинг автоматлаштирилган усулларини такомиллаштириш
аспектлари // Наманган-муҳандислик технология институти Илмий-техника
журнали, 2020 йил, Том 5-Махсус сон №1. 49-55 б. (05.00.00; №33)
3.
Афиногентова Н.В. Исследование и разработка спецодежды для рабочих
автомобильной промышленности: диссертация кандидата технических наук:
05.19.04. Москва, 2004. -230 стр.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
391
4.
Мамасолиева Ш. Л. Юқори гигиеник ва эксплуататсион хусусиятли махсус
кийим ишлаб чиқариш технологиясини такомиллаштириш. Дис. PhD. (PhD).
Тошкент – 2023.й. 101 б.
5.
Xakimova D.A. VSN 108-15 «Инструксия по изготовлению и исползованию
комплекта защитных одежд для спесиалистов автомобилных дорог», Научно-
исследователский институт автомобилных дорог, Т., 2015 г., 90 с.
6.
Тарасенко С.Л. Обоснование защитных свойств спецодежды горнорабочих с
учетом условий труда: диссертация …кандидата технических наук: 05.19.04.
Макеевка, 2018. -202 стр.
7.
Михайлова В.Н. Методология комплексной оценки качества спецодежды
горнорабочих для защиты от неблагоприятного воздействия пониженных
температур: автореф. дис. канд. техн. наук: 05.19.04. Москва, 2010. -39 стр.
8.
Сорокина Д.Н. Разработка и исследование специальной теплозащитной
одежды с теплоаккумулирующим материалом: автореф. дис. канд. техн. наук:
05.19.04. Шахты, 2012. -22 стр.
9.
Кокина Д.С. Совершенствование процесса и методов проектирования
одежды сотрудников отряда специального назначения: диссертация
…кандидата технических наук: 05.19.04. Москва, 2019. -18 стр.
10.
Попадько Е.А. Разработка технологии проектирования кислотозащитной
одежды для работников химических предприятий: автореф. дис. канд. техн.
наук: 05.19.04. Москва, 2008. -17 стр.
11.
Загоруйко М.В. Бесшапошникова В. И Косыгина А.Н. Анализ
ассортимента огнезащитных текстильных материалов и их классификация с 64.
12.
О. Н. Микрюкова, В. А. Штейнле, С. Н. Иванова, М. В. Загоруйко В. И.
Бесшапошникова В.И. Анализ требований и оценка значимости показателей
качества огнезащитных 63 тканей., с 80-86.
13.
А.Ф. Давыдов, С.В. Кудринский., Фгбоу во 52 определение теплопередачи
при воздействии пламени на ткани для спецодежды работников нефтегазовых
комплексов, на основе разработанного экспресс-метода с 88 93.