MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
302
OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA DAVLAT XUSUSIY
SHERIKCHILIKNI IQTISODIY SAMARADORLIKLARI VA
ISTIQBOLLARINI TAHLIL QILISH
Axmadaliyev Shoxbozbek Ma’rufjon o'g'li
O'zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi
Loyiha boshqaruvi (Project management) mutaxasisligi
2-kurs magistranti.
Annotatsiya: Mazkur maqolada oliy ta’lim tizimida davlat-xususiy
sherikchilik (DXSh) asosida amalga oshirilayotgan loyihalarning iqtisodiy
samaradorligi va istiqbollari tahlil qilinadi. Davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi
hamkorlik orqali ta’lim infratuzilmasini yaxshilash, zamonaviy texnologiyalarni jalb
etish, investitsiya hajmini oshirish hamda ta’lim sifatini yuksaltirish imkoniyatlari
ko‘rib chiqiladi. Tahlil jarayonida DXShning muvaffaqiyat omillari, mavjud
muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari ham yoritiladi. Xulosa va takliflar esa
ushbu sohani takomillashtirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: Davlat-xususiy sherikchilik, oliy ta’lim, iqtisodiy samaradorlik,
ta’lim investitsiyasi, strategik hamkorlik, innovatsiya, moliyalashtirish modeli, ta’lim
infratuzilmasi.
Hozirgi globallashuv sharoitida oliy ta’lim tizimining raqobatbardoshligini
ta’minlash, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va o‘quv muassasalarining
moddiy-texnik bazasini mustahkamlash dolzarb masalalardan biriga aylangan. Bu
jarayonda davlat-xususiy sherikchilik modeli ta’lim sohasiga yangi moliyaviy
manbalarni jalb qilish va xususiy sektorning innovatsion imkoniyatlaridan
foydalanish orqali ijobiy natijalarga erishish imkonini bermoqda. Jumladan,
O‘zbekistonda ham DXSh mexanizmlarini joriy qilish orqali oliy ta’lim muassasalari
infratuzilmasini rivojlantirish va ta’lim xizmatlari sifatini oshirish borasida salmoqli
ishlar amalga oshirilmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
303
Oliy
ta’lim muassasalarida davlat-xususiy
sherikchilik
(DXSH)
O‘zbekistonning ta’lim tizimini modernizatsiya qilish va iqtisodiy samaradorlikni
oshirishda muhim strategik yo‘nalish sifatida ko‘rilmoqda. Ushbu tahlilda DXSHning
iqtisodiy samaradorligi, afzalliklari, kamchiliklari, O‘zbekiston kontekstidagi holati
va kelajakdagi istiqbollari batafsil yoritiladi. Shuningdek, xalqaro tajriba va amaliy
misollar asosida tahlil keltiriladi.
DXSHning iqtisodiy samaradorligi
DXSH oliy ta’lim sohasida davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlik
orqali resurslarni samarali boshqarish, sifatni oshirish va iqtisodiy foyda keltirishga
xizmat qiladi. Quyida DXSHning iqtisodiy samaradorligini ta’minlovchi asosiy
jihatlar keltiriladi:
Moliyaviy resurslarni optimallashtirish
- Davlat byudjetiga yukni kamaytirish: Oliy ta’lim muassasalari davlat
byudjetidan moliyalashtiriladi, lekin xususiy sektorning investitsiyalari orqali bu
xarajatlar sezilarli darajada kamayadi. Masalan, O‘zbekistonda to‘lov-kontrakt
asosida o‘qitish tizimi mavjud bo‘lsa-da, DXSH orqali xususiy kompaniyalar
infratuzilma (o‘quv binolari, laboratoriyalar, kutubxonalar) va zamonaviy
texnologiyalarni moliyalashtirishi mumkin.
- Kapital xarajatlarni qisqartirish: Yangi kampuslar qurish, zamonaviy
jihozlar sotib olish kabi kapital xarajatlarni xususiy sektor qoplaydi. Masalan, xususiy
universitetlar yoki qo‘shma loyihalar (xorijiy universitetlar filiallari) orqali davlat o‘z
resurslarini boshqa sohalarga yo‘naltirishi mumkin.
- Operatsion xarajatlarni pasaytirish: DXSH doirasida xususiy sektor
boshqaruv jarayonlariga zamonaviy yondashuvlarni joriy etadi, bu esa operatsion
xarajatlarni optimallashtiradi (masalan, energiya tejovchi texnologiyalar yoki raqamli
boshqaruv tizimlari).
Ta’lim sifatini oshirish orqali iqtisodiy samaradorlik
- Raqobat muhitini yaratish: Xususiy sektorning ishtiroki oliy ta’lim
muassasalari o‘rtasida raqobatni kuchaytiradi. Bu universitetlarni o‘quv dasturlarini
mehnat bozori talablariga moslashtirishga va sifatni oshirishga undaydi. Masalan,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
304
O‘zbekistonda “Universitet 3.0” konsepsiyasi doirasida ta’lim, ilmiy-tadqiqot va
biznes integratsiyasi rag‘batlantirilmoqda.
- Amaliy ko‘nikmalarga e’tibor: DXSH loyihalari orqali xususiy
kompaniyalar o‘quv dasturlariga o‘z tajribalarini kiritadi. Bu bitiruvchilarning amaliy
ko‘nikmalarini oshiradi va ularni ish beruvchilar uchun jozibador qiladi.
- Xorijiy tajriba joriy etish: Xorijiy universitetlar bilan hamkorlikda tashkil
etilgan DXSH loyihalari (masalan, Turin politexnika universitetining Toshkentdagi
filiali) global ta’lim standartlarini joriy etadi, bu esa bitiruvchilarning xalqaro mehnat
bozoridagi raqobatbardoshligini oshiradi.
Bitiruvchilarning bandligi va iqtisodiy foyda
- Mehnat bozoriga mos mutaxassislar tayyorlash: DXSH orqali xususiy
korxonalar o‘z ehtiyojlariga mos keladigan kadrlar tayyorlashga hissa qo‘shadi.
Masalan, IT-sohasida “EPAM Systems” yoki “Huawei” kabi kompaniyalar
universitetlar bilan hamkorlikda maxsus kurslar tashkil qilishi mumkin.
- Ishsizlik darajasini pasaytirish: O‘zbekistonda yoshlar bandligi muhim
masala bo‘lib, DXSH orqali ta’lim muassasalari bitiruvchilarning ishga joylashish
ko‘rsatkichlarini oshirishi mumkin. Bu iqtisodiyot uchun qo‘shimcha foyda keltiradi,
chunki band bo‘lgan yoshlar soliq to‘lovchilarga aylanadi.
- Iqtisodiyotning real sektori bilan integratsiya: DXSH loyihalari orqali
universitetlar sanoat, qishloq xo‘jaligi, turizm va boshqa sohalarga yo‘naltirilgan
mutaxassislar tayyorlaydi, bu esa iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shadi.
O‘zbekistonda DXSHning hozirgi holati
O‘zbekistonda oliy ta’lim sohasida DXSHni rivojlantirish bo‘yicha bir qator
islohotlar amalga oshirilmoqda. Quyida asosiy jihatlar keltiriladi:
Normativ-huquqiy baza
- 2030-yilgacha oliy ta’limni rivojlantirish konsepsiyasi: Ushbu hujjatda
DXSHni qo‘llab-quvvatlash, xususiylashtirish va korporativ boshqaruv tamoyillarini
joriy etish ko‘zda tutilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
305
-
Qonunchilikdagi o‘zgarishlar: 2020-yildan boshlab oliy ta’lim
muassasalariga mustaqillik berish bo‘yicha islohotlar boshlandi. Bu universitetlarga
xususiy sektor bilan hamkorlik qilishda ko‘proq erkinlik beradi.
- Xususiy universitetlarning rivojlanishi: O‘zbekistonda “TEAM University”,
“Akfa University” kabi xususiy oliy ta’lim muassasalari faoliyat yuritmoqda, bu
DXSHning dastlabki shakllaridan biridir.
Amaliy misollar
- Xorijiy universitetlar filiallari: O‘zbekistonda Turin politexnika universiteti,
Vestminster universiteti va boshqa xorijiy OTMlarning filiallari DXSHning
muvaffaqiyatli misollaridir. Bu filiallar xususiy investitsiyalar hisobiga tashkil etilgan
va global ta’lim standartlarini joriy etmoqda.
- Texnoparklar va inkubatorlar: Toshkent axborot texnologiyalari universiteti
(TATU)da tashkil etilgan IT-Park DXSH doirasida xususiy kompaniyalar bilan
hamkorlikda startaplarni qo‘llab-quvvatlamoqda.
- Sanoat bilan hamkorlik: Masalan, “UzAuto Motors” kabi yirik korxonalar
universitetlar bilan hamkorlikda muhandislik va avtomobilsozlik sohasida
mutaxassislar tayyorlamoqda.
Muammolar va to‘siqlar
- Normativ-huquqiy bazaning yetishmasligi: DXSHni tartibga soluvchi aniq
qonunchilik hali to‘liq shakllanmagan, bu investorlarning ishonchini pasaytirishi
mumkin.
- Moliyaviy xavf-xatarlar: Xususiy sektorning investitsiyalari foyda
keltirmasa, loyihalar muvaffaqiyatsiz yakunlanishi mumkin.
- Malakali kadrlar yetishmasligi: DXSH loyihalarini boshqarish uchun
professional menejerlar va tajribali mutaxassislar yetishmaydi.
- Ijtimoiy tengsizlik xavfi: DXSHning xususiy sektor yo‘nalishi ta’lim
xizmatlarining narxini oshirishi mumkin, bu esa ijtimoiy tengsizlikka olib kelishi
ehtimol.
DXSHning kelajakdagi istiqbollari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
306
O‘zbekistonda DXSHning rivojlanishi uchun katta imkoniyatlar mavjud.
Quyida kelajakdagi istiqbollar va rivojlanish yo‘nalishlari keltiriladi:
Normativ-huquqiy bazani takomillashtirish
- DXSHni tartibga soluvchi maxsus qonun loyihasi ishlab chiqilishi kerak. Bu
investorlar uchun shaffof shart-sharoitlar yaratadi va loyihalarni amalga oshirishni
osonlashtiradi.
- Soliq imtiyozlari va subsidiyalar orqali xususiy sektorning oliy ta’lim
sohasiga investitsiya kiritishi rag‘batlantirilishi mumkin.
- Akkreditatsiya va sifat nazorati tizimlari xalqaro standartlarga
moslashtirilishi kerak.
Xalqaro tajribadan foydalanish
- Singapur modeli: Singapurda DXSH orqali universitetlar global ta’lim
markazlariga aylandi. O‘zbekiston ushbu tajribani qo‘llab, xorijiy universitetlar bilan
qo‘shma loyihalarni kengaytirishi mumkin.
- AQSh va Yevropa tajribasi: AQShda xususiy universitetlar (masalan,
Stenford) va Yevropada davlat-xususiy hamkorlikdagi ilmiy-tadqiqot markazlari
muvaffaqiyatli ishlamoqda. Bu tajribalar O‘zbekistonda qo‘llanilishi mumkin.
- Janubiy Koreya modeli: Janubiy Koreyada universitetlar sanoat bilan yaqin
hamkorlik qilib, innovatsion mahsulotlar ishlab chiqaradi. O‘zbekiston bu modelni IT
va muhandislik sohasida qo‘llashi mumkin.
Raqamli texnologiyalarni joriy etish
- Onlayn ta’lim platformalari: DXSH doirasida “Coursera” yoki “EdX” kabi
platformalar bilan hamkorlikda masofaviy ta’lim tizimlari rivojlantirilishi mumkin.
Bu ta’lim xarajatlarini kamaytiradi va qamrovni kengaytiradi.
- Sun’iy intellekt va Big Data: Universitetlarda sun’iy intellekt asosidagi tahlil
vositalari qo‘llanilishi, talabalarning o‘quv jarayonini optimallashtirish va sifatni
oshirish imkonini beradi.
- Raqamli infratuzilma: DXSH loyihalari orqali universitetlar raqamli
kampuslarga aylantirilishi mumkin, bu esa operatsion samaradorlikni oshiradi.
Xulosa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
307
Oliy ta’lim muassasalarida DXSH iqtisodiy samaradorlikni oshirishda katta
imkoniyatlarga ega. U davlat byudjetiga yukni kamaytiradi, ta’lim sifatini oshiradi,
bitiruvchilarning bandligini ta’minlaydi va innovatsion ekotizimni rivojlantiradi.
O‘zbekistonda DXSHning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun quyidagi
tavsiyalar beriladi:
Normativ-huquqiy bazani mustahkamlash: DXSHni tartibga soluvchi aniq
qonunlar va soliq imtiyozlari joriy etilishi kerak.
Xalqaro hamkorlikni kengaytirish: Xorijiy universitetlar va kompaniyalar
bilan qo‘shma loyihalar sonini ko‘paytirish.
Raqamli transformatsiya: Onlayn ta’lim va sun’iy intellektga asoslangan
tizimlarni joriy etish.
Sifat nazorati: DXSH loyihalarining sifati va shaffofligini ta’minlash uchun
mustaqil monitoring tizimi joriy etilishi kerak.
ADABIYOTLAR.
1.
The World Bank / Vsemirnыy Bank - What are Publis Private Partnerships /
Shto takoe gosudarstvenno-shastnoe partnerstvo [Elektronnыy resurs]. - Rejim
dostupa:
http://ppp.
worldbank.org/publis-private-partnership/overview/what-
arepublis-privatepartnerships.
2.
O‘zbekiston Respublikasining 2019 yil 10 mayda “Davlat-xususiy sheriklik
to‘g‘risida”gi O‘RQ-537-sonli Qonuni. Lex.uz.
3.
Utemuratova G. Xizmat ko‘rsatish sohasida davlat-xususiy sherikligi
rivojlanishining metodologik asoslarini takomillashtirish. I.f.d. diss. avtoreferati.
Nukus. 2023. – 13 B.
4.
Abdikarimova
Z.B.
Ta’lim
tizimida
davlat-xususiy
sherikchilik
munosabatlarini
rivojlantirish
yunalishlari
va
ustuvor
jixatlari
//
https://dx.doi.org/10.36522/2181-9637-2022-2-3 UDS: 334.723
5.
Варнавского В., Зелднера А., Мочалникова В., Силвестрова С. (2015)
“Основы государственно - частного партнерства теория методология практика
кол. авт ” под ред В Варнавского А Зелднера В Мочалникова С Силвестрова –
Москва Анкил: – С.16.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
308
6.
Общая характеристика текущего состояния сферы образования
Российской Федератсии, основные показатели и анализ сотсиалных,
финансовоекономических и прочих рисков реализатсии государственной
программы”. ҳттпс://росму.ру/аsтивитй/аттач/евентс/1179/состояние.пдф
7.
А.В. Мантуленк. Государственно-частное партнерство в образовании
Вестник СамГУ. 2014. № 8 -184 с
