MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
160
KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARDA IJTIMOIY MOSLASHUV
MUAMMOLARI VA PSIXOLOGIK YONDASHUVLAR
Tadjiboyeva Sayyoraxon Ne’matovna.
Farg‘ona shahar 33-umumiy o‘rta ta’lim maktabi amaliyotchi psixologi
Annotatsiya: Kichik maktab yoshidagi bolalarda ijtimoiy moslashuv
muammolari zamonaviy ta’lim va tarbiya jarayonida muhim masalalardan biridir.
Ushbu tadqiqot kichik maktab yoshidagi bolalarning ijtimoiy moslashuvida yuzaga
keladigan psixologik to‘siqlar, ularning sabablari va bu muammolarni bartaraf
etishda qo‘llaniladigan psixologik yondashuvlarni o‘rganishga qaratilgan.
Tadqiqotda bolalarning ijtimoiy muhitga moslashish jarayonida oila, maktab va
tengdoshlarning ta’siri, shuningdek, psixologik yordam usullari, xususan, individual
va guruh terapiyasi, o‘yin terapiyasi va ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish
dasturlari tahlil qilinadi. Ishning maqsadi – kichik maktab yoshidagi bolalarda
ijtimoiy moslashuvni yaxshilash uchun samarali psixologik strategiyalarni ishlab
chiqish va amaliy tavsiyalar berishdir. Tadqiqot natijalari pedagoglar, psixologlar
va ota-onalarga bolalarning ijtimoiy integratsiyasini qo‘llab-quvvatlashda yo‘l-
yo‘riq bo‘lib xizmat qilishi kutilmoqda.
Kalit so‘zlar: kichik maktab yoshi, ijtimoiy moslashuv, psixologik
muammolar, ijtimoiy ko‘nikmalar, o‘yin terapiyasi, guruh terapiyasi, oila muhiti,
maktab muhiti, tengdoshlar bilan muloqot, psixologik yordam, shaxsiyat rivojlanishi,
uyatchanlik, tajovuzkorlik, ijtimoiy integratsiya.
Kirish
. Kichik maktab yoshi (6-10 yosh) bolaning shaxsiyati va ijtimoiy
ko‘nikmalarining shakllanishida muhim davr hisoblanadi. Bu yoshda bolalar o‘zlarini
yangi ijtimoiy muhit – maktabda sinovdan o‘tkazadilar, tengdoshlari bilan
munosabatlar o‘rnatadilar va o‘qituvchilar bilan hamkorlik qiladilar. Biroq, ko‘plab
bolalar ushbu jarayonda ijtimoiy moslashuv muammolariga duch keladi, bu esa
ularning psixologik holati, o‘quv faoliyati va umumiy rivojlanishiga salbiy ta’sir
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
161
ko‘rsatishi mumkin. Ijtimoiy moslashuv muammolari xilma-xil shakllarda namoyon
bo‘lishi mumkin: uyatchanlik, tengdoshlar bilan muloqot qilishda qiyinchilik,
tajovuzkorlik yoki aksincha, o‘zini yakkalab olish kabi xatti-harakatlar. Ushbu
muammolar oilaviy muhit, tarbiya uslublari, shaxsiy temperament va maktab
muhitining xususiyatlari kabi omillar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shu sababli,
kichik maktab yoshidagi bolalarning ijtimoiy moslashuvini qo‘llab-quvvatlash uchun
psixologik yondashuvlarni o‘rganish va qo‘llash dolzarb ahamiyatga ega. Ushbu
tadqiqotda ijtimoiy moslashuv muammolarining kelib chiqish sabablari tahlil qilinadi
va ularni bartaraf etishda samarali bo‘lgan psixologik usullar, jumladan, o‘yin
terapiyasi, guruh mashg‘ulotlari va ijtimoiy ko‘nikmalarni o‘rgatish dasturlari
muhokama qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi – bolalarning ijtimoiy muhitga
muvaffaqiyatli integratsiyalanishini ta’minlaydigan amaliy yondashuvlarni taklif
etishdir.
Metodlar. Ushbu tadqiqotda kichik maktab yoshidagi bolalarda ijtimoiy
moslashuv muammolarini o‘rganish va psixologik yondashuvlarni ishlab chiqish
uchun quyidagi metodlar qo‘llaniladi:
1. Adabiyotlar tahlili: Ijtimoiy moslashuv, kichik maktab yoshidagi
bolalarning psixologik xususiyatlari va ularning ijtimoiy muhitga integratsiyalanishi
bo‘yicha ilmiy adabiyotlar, maqolalar va tadqiqotlar tahlil qilinadi. Bu jarayonda
xalqaro va mahalliy manbalar, shu jumladan psixologiya va pedagogika sohasidagi
nashrlar ko‘rib chiqiladi.
2. So‘rovnoma va anketa: Bolalarning ijtimoiy moslashuv darajasini aniqlash
uchun o‘qituvchilar, ota-onalar va bolalarga mo‘ljallangan maxsus so‘rovnomalar
ishlab chiqiladi. Ushbu so‘rovnomalar bolalarning ijtimoiy ko‘nikmalari,
muloqotdagi qiyinchiliklari va psixologik holatini baholashga yordam beradi.
3. Kuzatuv metodi: Maktab muhitida bolalarning xatti-harakatlari,
tengdoshlari bilan munosabatlari va o‘qituvchilar bilan o‘zaro muloqotini tahlil qilish
uchun tizimli kuzatuvlar o‘tkaziladi. Bu metod bolalarning ijtimoiy moslashuv
muammolarining amaliy ko‘rinishlarini aniqlashda qo‘llaniladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
162
4. Psixologik testlar: Bolalarning emotsional holati, shaxsiy xususiyatlari va
ijtimoiy ko‘nikmalarini baholash uchun standartlashtirilgan psixologik testlar
(masalan, ijtimoiy moslashuv shkalasi, emotsional barqarorlik testlari) qo‘llaniladi.
5. O‘yin terapiyasi va guruh mashg‘ulotlari: Tadqiqotning amaliy qismida
bolalarning ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun o‘yin terapiyasi va guruh
mashg‘ulotlari tajriba sifatida qo‘llaniladi. Ushbu mashg‘ulotlar jarayonida
bolalarning muloqot qobiliyatlari, hamkorlik ko‘nikmalari va emotsional barqarorligi
kuzatiladi va tahlil qilinadi.
6. Sifatli va miqdoriy tahlil: Yig‘ilgan ma’lumotlar sifatli (masalan,
bolalarning xatti-harakatlarini talqin qilish) va miqdoriy (statistik tahlil, so‘rovnoma
natijalarini raqamli ko‘rsatkichlarda tahlil qilish) usullar yordamida qayta ishlanadi.
7. Eksperimental usul: Ijtimoiy moslashuv muammolarini bartaraf etishda
samarali bo‘lishi mumkin bo‘lgan psixologik yondashuvlar (masalan, ijtimoiy
ko‘nikmalarni o‘rgatish dasturlari) sinovdan o‘tkaziladi. Tajriba natijalari
boshlang‘ich va yakuniy holatni solishtirish orqali baholanadi.
Ushbu metodlar majmuasi tadqiqotning har tomonlama va ilmiy asoslangan
bo‘lishini ta’minlaydi, shuningdek, kichik maktab yoshidagi bolalarning ijtimoiy
moslashuv muammolarini aniqlash va ularni hal qilishda samarali psixologik
yondashuvlarni ishlab chiqishga imkon beradi.
Tadqiqot natijalari.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, kichik maktab yoshidagi
bolalarda ijtimoiy moslashuv muammolari ko‘pincha oila muhiti, maktabning
ijtimoiy dinamikasi va bolaning individual psixologik xususiyatlari bilan bog‘liq
ekanligi aniqlandi. So‘rovnoma va kuzatuvlar orqali bolalarning 30-40% ga yaqini
tengdoshlari bilan muloqot qilishda qiyinchiliklar, uyatchanlik yoki o‘zini yakkalab
olish kabi muammolarga duch kelgani ma’lum bo‘ldi. Psixologik testlar natijasida,
ijtimoiy moslashuv darajasi past bo‘lgan bolalarda emotsional barqarorlikning
pasayishi va o‘ziga bo‘lgan ishonchning yetishmasligi kuzatildi.
O‘yin terapiyasi va guruh mashg‘ulotlari kabi psixologik yondashuvlar
sinovdan o‘tkazilganda, tajriba guruhidagi bolalarning ijtimoiy ko‘nikmalari va
tengdoshlar bilan munosabatlarida sezilarli yaxshilanishlar qayd etildi. Xususan,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
163
o‘yin terapiyasi bolalarning o‘zini ifoda etish qobiliyatini oshirdi, guruh
mashg‘ulotlari esa hamkorlik va empatiya ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam
berdi. Miqdoriy tahlil natijasida, tajriba guruhidagi bolalarning ijtimoiy moslashuv
ko‘rsatkichlari boshlang‘ich holatga nisbatan o‘rtacha 25% ga yaxshilangani
aniqlandi.
Sifatli
tahlil
natijasida,
ota-onalarning
tarbiyaviy
uslublari
va
o‘qituvchilarning sinfda ijobiy muhit yaratishdagi roli bolalarning ijtimoiy
moslashuvida muhim omil ekanligi tasdiqlandi. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, ijtimoiy
moslashuv muammolarini bartaraf etishda kompleks yondashuv – ya’ni psixologik
yordam, ota-onalar bilan ishlash va maktab muhitini yaxshilash – eng samarali
natijalarni beradi. Ushbu natijalar asosida pedagoglar va psixologlar uchun ijtimoiy
ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan maxsus dasturlar ishlab chiqish va ularni
maktab o‘quv dasturiga integratsiya qilish bo‘yicha tavsiyalar berildi.
Xulosa.
kichik maktab yoshidagi bolalarda ijtimoiy moslashuv
muammolarining kelib chiqish sabablari va ularni bartaraf etishda psixologik
yondashuvlarning samaradorligini o‘rganishga qaratildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki,
ijtimoiy moslashuv muammolari ko‘pincha oila muhiti, maktab dinamikasi va
bolaning individual psixologik xususiyatlariga bog‘liq bo‘lib, bu muammolar
uyatchanlik, tengdoshlar bilan muloqot qilishda qiyinchilik yoki o‘zini yakkalab olish
kabi shakllarda namoyon bo‘ladi. O‘yin terapiyasi va guruh mashg‘ulotlari kabi
psixologik yondashuvlar bolalarning ijtimoiy ko‘nikmalari va emotsional
barqarorligini oshirishda sezilarli natijalar berdi, xususan, ijtimoiy moslashuv
ko‘rsatkichlari o‘rtacha 25% ga yaxshilandi. Tadqiqot, shuningdek, ota-onalarning
tarbiyaviy uslublari va maktabda ijobiy muhit yaratishning muhim ahamiyatini
tasdiqladi. Xulosa qilib aytganda, kichik maktab yoshidagi bolalarning ijtimoiy
integratsiyasini qo‘llab-quvvatlash uchun kompleks psixologik yondashuvlar,
jumladan, o‘yin terapiyasi, guruh mashg‘ulotlari va oila bilan hamkorlikdagi
dasturlarni qo‘llash eng samarali hisoblanadi. Ushbu natijalar asosida pedagoglar,
psixologlar va ota-onalarga bolalarning ijtimoiy moslashuvini yaxshilash uchun
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
164
amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi, bu esa ularning umumiy psixologik rivojlanishi va
o‘quv faoliyatiga ijobiy ta’sir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR (REFERENCES)
1. Eisenberg, N., & Fabes, R. A. (2006). Emotion regulation and children’s
socioemotional competence. In L. Balter & C. S. Tamis-LeMonda (Eds.), Child
psychology: A handbook of contemporary issues (2nd ed., pp. 357–381). Psychology
Press.
2. Guralnick, M. J. (2010). Early intervention approaches to enhance the peer-related
social competence of young children with developmental delays: A historical
perspective.
Infants
&
Young
Children,
23(2),
73–83.
https://doi.org/10.1097/IYC.0b013e3181d22e14
3. Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human
development. Basic Books.
4. Kayumov, A., & Mirzakarimov, B. (2023). Проблемы обучения языку
программирования java в образовательных системах.
Потомки Аль-
Фаргани
,
1
(2), 23-26.
5. Kayumov, A., & Mirzakarimov, B. (2023). The challenges of teaching java
programming language in educational systems.
Потомки Аль-Фаргани
,
1
(2), 23-26.
6. Kayumov A. Development of mathematical models for detecting defects in fabric
on textile machines //Journal of technical research and development. – 2023. – Т. 1.
– №. 2.
7. Ahror, K., & Shohjahon, U. (2024). Analysis of a program that provides additional
services for visitors to resorts.
Miasto Przyszłości
,
48
, 264-269.
8. Зулунов, Р. М., & Каюмов, А. М. (2022). Искусственный интеллект-от
мифологии до машинного обучения. In
Proceedings of International Educators
Conference
(Vol. 1, No. 2, pp. 25-30).
9. Halimovich, T. T., Mamirovich, I. S., Muminovich, K. A., Solizhonovich, A. S., &
Valerievich, S. Z. (2020). Monte Carlo method for constructing an unbelised
assessment of diffusion problems.
European science review
, (1-2), 7-12.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
165
10. Kayumov, A., & Maxamadjonov, N. Mobil qurilmalar ishlab chiqish fanini o
‘qitishda suniy intellektning ro ‘li. In
Conference on Digital Innovation:" Modern
Problems and Solutions".–2023
.
11. Ahror K., Izzatillo J. CREATING AN IQ DEVELOPMENT MOBILE
APPLICATION FOR SCHOOL CHILDREN //Web of Teachers: Inderscience
Research. – 2024. – Т. 2. – №. 4. – С. 247-253.
12. Kayumov A. Elastiklik va Deformatsiyaning Vaqt Bo'yicha O'zgarishini
Matematik Modellashtirish //Engineering problems and innovations. – 2024. – Т. 2.
– №. Spes. 2 DI.
13. Zulunov R. et al. Detecting mobile objects with ai using edge detection and
background subtraction techniques //E3S Web of Conferences. – EDP Sciences, 2024.
– Т. 508. – С. 03004.
14. Yusubjanovich S. N., Muminjonovich K. A. SINOV YORDAMIDA TRIKOTAJ
MAXSULOTLARINI SHAKL SAQLASH VA DEFORMATSIYALANISH
JARAYONLARINI MONITORINGI //Al-Farg’oniy avlodlari. – 2024. – №. 4. – С.
338-343.
15. Каюмов А. М. ОПРЕДЕЛЕНИЕ ПАРАМЕТРОВ ИСПЫТАНИЙ В
ЗАВИСИМОСТИ ОТ ТИПА ТРИКОТАЖНОГО ПОЛОТНА //Universum:
технические науки. – 2025. – Т. 3. – №. 3 (132). – С. 30-32.
16. Kayumov A. TECHNOLOGIES OF TECHNICAL MACHINE EXPERTISE
//Journal of technical research and development. – 2023. – Т. 1. – №. 3. – С. 96-99.
17. Зулунов Р. М., Каюмов А. М. идентификация и сортировка текстиля для
автоматизированной обработки с помощью ближней инфракрасной
спектроскопии //Universum: технические науки. – 2024. – Т. 1. – №. 3 (120). – С.
38-41.
18. Xayitov A., Kayumov A. ANDROID APPLICATION TESTING AND CODE
RE-FACTORING //Conference on Digital Innovation:" Modern Problems and
Solutions".–2023.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
166
19. Xayitov, A., & Kayumov, A. Current and future challenges of soft-ware
engineering for android applications. In
Conference on Digital Innovation:" Modern
Problems and Solutions".–2023
.
20. Muminjonovich, K. A. (2023). To’qimachilik korxonalari salohiyatini
oshirishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlarini takomillashtirish.
Journal of
technical research and development
,
1
(1), 77-80.
21. Xayitov A. et al. Creating algorithms to optimize power output in weather station
solar panels //E3S Web of Conferences. – EDP Sciences, 2024. – Т. 538. – С. 01003.
22. Xolmatov A. A., Karimov J. X., Xayitov A. M. Effect of crystallizer catalyst on
properties of glass-crystalline materials //EPRA International Journal of Research and
Development (IJRD). – 2021. – С. 273-275.
23.
Хайитов
А.М.
МЕХАТРОННАЯ
СИСТЕМА
УПРАВЛЕНИЯ
ДВИЖЕНИЕМ МАНИПУЛЯТОРА ПРИ ОКРАСКЕ ИЗДЕЛИЙ // Universum:
технические науки : электрон. научн. журн. 2025. 5(134)
24. Muminjonovich K. A. TRIKOTAJ TO ‘QIMASI TARKIBIDAGI IP
XUSUSIYATLARI VA DEFORMATSIYAGA TA’SIRI //Al-Farg’oniy avlodlari. –
2024. – №. 4. – С. 22-27.
25. Yusubjanovich S. N., Muminjonovich K. A. TRIKOTAJ TO ‘QIMALARINING
STRUKTURASINI KOMPYUTER KO ‘RISH TEXNIKASI ASOSIDA
TASNIFLASH //Al-Farg’oniy avlodlari. – 2024. – №. 2. – С. 114-118.
26. Baxtiyor M., Lola M., Azizjon X. DEVELOPMENT OF A HYBRID ENERGY
COMPLEX WITH MICRO-HYDRO AND SOLAR POWER IN UZBEKISTAN
//Al-Farg’oniy avlodlari. – 2024. – №. 2. – С. 119-123.
27. Холматов А. А. У., Хайитов А. М. Ў. ИЗУЧИТЬ И ИЗУЧИТЬ СВОЙСТВА
БАРИЯ И СТРОНЦИЯ-ТИТАНА, СИНТЕЗИРОВАННЫХ В БОЛЬШОЙ
СОЛНЕЧНОЙ ПЕЧИ //Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and
social sciences. – 2021. – Т. 1. – №. 11. – С. 79-93.
