MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
48
MAVZU:NAFAS OLISH TIZIMI KASALLIKLARIDA
HAMSHIRALIK PARVARISHI
Mamatqodirova Nargizaxon Bahromovna
Bo’ston Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi texnikumi
Hamshiralik ishi fani o’qituvchisi
Nafas olish tizimi
beradigan inson tanasining muhim tarkibiy qismi boʻlib, hayotni taʼminlovchi muhim
jarayondir.
U atrof—muhitdan kislorod olish va hujayra nafas olishining chiqindi mahsuloti
olib
tashlash
uchun
birgalikda
lar,
lar va tuzilmalarning murakkab tarmogʻidan iborat.
Nafas olish tizimining asosiy vazifasi gazlar almashinuvini osonlashtirishdir. Nafas
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
49
olish havodan kislorodning qon oqimiga kirishiga imkon beradi,
jarayonida hujayralar tomonidan ishlab chiqarilgan karbonat
angidridni chiqaradi. Sogʻlom nafas olish tizimini saqlash umumiy farovonlik uchun
juda
muhimdir.
Nafas
olish
tizimining
kabi bir qator muammolarga olib kelishi mumkin.
Nafas olish tizimi kasalliklari, jumladan, surunkali obstruktiv o‘pka kasalligi
astma, pnevmoniya va o‘pka infektsiyalari jahon salomatligiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi. Hamshiralar ushbu kasalliklarni boshqarish, oldini olish va davolashda
muhim rol o‘ynaydi. Ularning vazifalari bemorlarni o‘qitish, davolashni amalga
oshirish, simptomlarni kuzatish va sog‘liqni saqlash jamoalari bilan hamkorlik
qilishni o‘z ichiga oladi.Nafas olish tizimi organizmni kislorod bilan ta’minlab,
karbonat angidridni chiqarib tashlashga javobgardir. Ushbu tizimga ta’sir qiluvchi
kasalliklar nafas olishni qiyinlashtirishi, kislorod yetishmovchiligiga sabab bo‘lishi
va og‘ir asoratlarga olib kelishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
50
Shuning uchun, to‘g‘ri hamshiralik parvarishi ushbu kasalliklarni boshqarishda
muhim ahamiyat kasb etadi.Umumiy nafas olish tizimi kasalliklari va hamshiralik
parvarishiA. Surunkali obstruktiv o‘pka kasalligi (SO‘OK)Tavsifi: Surunkali
obstruktiv o‘pka kasalligi surunkali bronxit va emfizemani o‘z ichiga oladi,
natijada havo yo‘llari torayib, nafas olish qiyinlashadi.Hamshiralik parvarishi:-
Kislorod darajasini kuzatish va zarurat bo‘lsa, qo‘shimcha kislorod berish.-Lablarni
siqib nafas olish (pursed-lip breathing) usulini o‘rgatish.-Ko‘krak fizioterapiyasi
yordamida balg‘amni chiqarishga yordam berish.-Chekishni tashlash va sog‘lom
turmush tarzini targ‘ib qilish.
-Bronxodilatatorlar va kortikosteroidlar dorilaridan foydalanish bo‘yicha
bemorni o‘rgatish.AstmaTavsifi: Nafas yo‘llarining surunkali yallig‘lanishi bo‘lib,
yo‘tal, hansirash va xirillash bilan namoyon bo‘ladi.Hamshiralik parvarishi:-Astma
xurujini qo‘zg‘atuvchi omillarni aniqlash va oldini olish (chang, sovuq havo,
allergenlar).-Ingalatorlardan to‘g‘ri foydalanishni o‘rgatish.-Nafas chiqarish
maksimal oqimini (PEFR) nazorat qilish.-Xuruj paytida kislorod terapiyasi
ta’minlash.-Suyuqlik iste’molini oshirish, balg‘amni yupqalash uchun mukolitik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
51
dorilarni qabul qilish.C. PnevmoniyaTavsifi: O‘pka yallig‘lanishi natijasida
alveolalarda suyuqlik to‘planishi va nafas olish qiyinlashuvi.Hamshiralik parvarishi:
Hayotiy belgilarning (harorat, nafas olish, yurak urishi) monitoringi.-Chuqur
nafas olish va yo‘tal mashqlarini tavsiya etish.-Suyuqlik iste’molini oshirish,
balg‘amni suyultirish.-Antibiotiklar, antipiretiklar va bronxodilatatorlarni kerak
bo‘lsa qo‘llash.-Bemorni yarim o‘tirgan holatda joylashtirish (semi-Fowler
pozitsiyasi).Sil
kasalligi
(tuberkulyoz)Tavsifi:
Mycobacterium
tuberculosis
bakteriyasi sabab bo‘ladigan, o‘pka va boshqa organlarga ta’sir qiluvchi
infeksiya.Hamshiralik parvarishi:-Izolyatsiya choralariga rioya qilish (manfiy
bosimli xonalar).-Silga qarshi dorilarni (Rifampin, Isoniazid) muntazam qabul
qilishni ta’minlash.-Sog‘lom ovqatlanish va immunitetni mustahkamlash.-Dori
vositalarining nojo‘ya ta’sirlarini kuzatish.-Gigiena qoidalariga rioya qilishni
o‘rgatish (yo‘talni to‘g‘ri yopish).O‘pka emboliyasiTavsifi: O‘pka arteriyasida qon
quyqasi hosil bo‘lishi natijasida yuzaga keladigan hayot uchun xavfli
holat.Hamshiralik parvarishi:-Kislorod darajasini nazorat qilish va kislorod
terapiyasini ta’minlash.-Antikoagulyantlar (geparin, varfarin) berish.-Tezda yurish va
oyoq mushaklarini harakatga keltirishni rag‘batlantirish.-DVT (chuqur vena
trombozi) belgilari bo‘yicha nazorat.-Kompression paypoqlardan foydalanish va ko‘p
suv ichishni tavsiya etish.Nafas yetishmovchiligiTavsifi: O‘pkaning yetarli miqdorda
kislorod yetkazib berish yoki karbonat angidridni chiqarib tashlash qobiliyatining
buzilishi.Hamshiralik parvarishi:
Arterial qon gazlari ko‘rsatkichlarini kuzatish.-Sun’iy nafas oldirish
tizimidan (ventilyator) foydalanish zarurati.-Namlangan kislorod terapiyasini
ta’minlash.-Bemorni yarim o‘tirgan yoki tik holatda (semi-Fowler, high-Fowler)
joylashtirish.-Yotoq yaralari va infeksiya xavfini oldini olish.Umumiy hamshiralik
parvarishiA. Havo yo‘llarini ochiq saqlash-Havo yo‘llarini tozalash, zarur bo‘lsa,
shilliqni so‘rib olish.-Bemorni to‘g‘ri joylashtirish, shilliq ajralishini osonlashtirish.-
Yo‘tal va chuqur nafas olish mashqlarini rag‘batlantirish.
Kislorod terapiyasi-Kislorod miqdorini shifokor ko‘rsatmasiga binoan
nazorat
qilish.-Gipoksiya
alomatlarini
aniqlash
(bezovtalik,
lablarning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
52
ko‘karishi).Dori vositalarini qabul qilish-Ingalatorlar va nebulizatorlardan to‘g‘ri
foydalanish.-Bronxodilatatorlarning yon ta’sirlarini (taxikardiya, titrash) nazorat
qilish.Infeksiyadan himoyalanish-Qo‘l gigienasi va antiseptik qoidalarga rioya
qilish.-Yuqumli bemorlar bilan ishlashda shaxsiy himoya vositalaridan
foydalanish.To‘g‘ri
ovqatlanish-Oqsil
va
kaloriyaga
boy
ovqatlanishni
rag‘batlantirish.-Nafas olishni osonlashtirish uchun suyuqlik iste’molini
oshirish.Ruhiy va psixologik yordam-Bemorning xavotirini kamaytirish, unga nafas
olish mashqlarini o‘rgatish.
-Kasallik haqida to‘liq ma’lumot berish, bemorni parvarish jarayoniga jalb
qilish.Nafas olish tizimi kasalliklarida samarali hamshiralik parvarishi havo
yo‘llarini ochiq saqlash, kislorod terapiyasi, infeksiyani oldini olish, dorilarni
to‘g‘ri qabul qilish va bemorlarni o‘qitish orqali amalga oshiriladi. To‘g‘ri
parvarish bemorlarning hayot sifatini yaxshilash va kasallik asoratlarini
kamaytirishga yordam beradi.
XulosaHamshiralar nafas olish kasalliklarini parvarish qilish va
boshqarishda muhim rol o‘ynaydi.
Ularning bemorlarni o‘qitish, simptomlarni kuzatish va favqulodda
yordam ko‘rsatishdagi ishtiroki sog‘liq natijalarini yaxshilaydi. Hamshiralik
o‘qitish dasturlarini kuchaytirish, nafas olish parvarishi uchun resurslarga
kirishni oshirish va tibbiyot amaliyotiga texnologiyalarni integratsiya qilish tavsiya
etiladi. Kelajakdagi siyosat nafas olish kasalliklarini yaxshiroq boshqarish uchun
keng qamrovli hamshiralik protokollarini ishlab chiqishga qaratilishi
lozim.Dalillarga asoslangan hamshiralik aralashuvlarini amalga oshirish orqali
sog‘liqni saqlash tizimlari nafas olish kasalliklari yukini kamaytirishi va
bemorlarning farovonligini oshirishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Zоkirоvа K.O’, Tохtаmаtоvа D.O’ «Hаmshirаlik ishi аsоslаri». Tоshkent, 2019 yil.
2. Tоlkаchyovа О.V., Zinkоvskаya I.V. «Оsnоvы sestrinskоgо delа». Tоshkent,
CHo’lpоn nаshriyoti, 2012 yil. 3. Inоmоv K.S. «Hаmshirаlik ishi аsоslаri». Tоshkent,
O’zbekistоn milliy nаshriyoti, 2007 yil
