MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
42
MAVZU:
NAFAS SISTEMASIGA TA`SIR ETADIGAN VOSITALAR
Ozodbekova Moxlaroyim Alisher qizi
Bo’ston Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi texnikumi
Umimiy farmakologiya va retseptura fani o’qituvchisi
Nafas olishn tizimi
Fiziologik nafas olish jarayoni ikkita yirik qismdan: tashqi nafas olish va
ichki nafas olishdan iborat.
Tashqi nafas olish
oʻpkaga havoni soʻrib olish (nafas olish) va havoni
tashqariga chiqarish (nafas chiqarish)ni oʻz ichiga oladi.
Ichki nafas olish
davomida qontomirlar va hujayralar orasida kislorod hamda
karbonat angidrid almashinuviyuz beradi.
Nafas olish jarayonida kislorodga boy havo burun yoki ogʻizdan
boshlanib,
halqum
,
hiqildoq
va
traxeya
ga oʻtkaziladi. Traxeya oʻpka ichida
shoxlanadigan ikkita
bronx
ga boʻlinib ketadi. Har bir bronx maydaroq bronxlarga va
yanada
kichikroq
naychalar
–
bronxiola
larga
shoxlanadi.
Bronxiolalar
oxirida
alveola
lar deb nomlangan havo xaltachalari bor. Ularda gaz almashinadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
43
Nafas tizimining muhim tuzilmasi – bu
diafragma
. Diafragma qisqarganda u
tekislanadi va oʻpkalar kengayib, ularning ichiga havo kiradi. U boʻshashganida havo
sizib chiqadi, oʻpkalar puchayadi.
Shamollash va nafas a’zolari kasalliklariga davo qilishda bir qancha
shifobaxsh o’simliklardan foydalaniladi. Ularning umumiy soni 50 dan ham ortiq.
Ba’zilari balg’am ko’chiruvchi, yo’talni qoldiruvchi va ko’krakni yumshatuvchi
xossaga ega bo’lsa, boshqalari bakteriyalarga qarshi, burushtiruvchi ta’sir ko’rsatadi.
Shu sababli ular og’iz-tomoqni chayish uchun yoki terlatuvchi shifobaxsh vosita
sifatida qo’llaniladi
Nafas a’zolariga ta’sir etadigan dorivor o’simliklar va ularning
preparatlari
Gulxayri.
Altey (Althaea). Tibbiyotda gulxayrining 2 turi: dorivor gulxayri –
altey lekarstvenniy (Althaea officinalis L.) va arman gulxayrisi – altey armyanskiy
(Althaea armeniaca Ten.) dorivor vosita sifatida ishlatiladi.
Dorivor gulxayri – bo’yi 1, 5 m gacha bo’ladigan ko’p yillik o’t o’simlik.
Gulxayrining bir qancha turi bo’lib, ular o’tloqlarda to’qayzorlarda, soylarda,
botqoqliklarda, begona o’t sifatida ekinlar orasida, bog’larda hamda tog’larning o’rta
qismigacha bo’lgan yon bag’irlarida va boshqa nam yerlarda o’sadi. O’zbekistonning
deyarli hamma viloyatlari to’qayzorlarida, tog’li tumanlarining nam yerlarida
gulxayri turlarini uchratish mumkin. Tibbiyotda gulxayrining har ikkala turi ildizidan
va bargidan bir xilda foydalaniladi. Tarkibida 11% shilliq moddalar, 37% kraxmal va
boshqa moddalar bor. Gulxayri qadim zamonlardan beri xalq tabobatida turli
kasalliklarni davolashda ishlatilib kelingan dorivor o’simliklardan. Ibn Sino uning
ildizidan, bargidan va urug’idan tayyorlangan damlama bilan yo’tal, qon tupurish,
zotiljam va buyrak kasalliklarini davolagan hamda balg’am ko’chiruvchi va shishlarni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
44
qaytaruvchi vosita sifatida ishlatgan. Hozirgi vaqtda ham gulxayri ildizidan
tayyorlangan damlama xalq tabobatida yo’tal, ko’k yo’tal, o’pka shamollashi, nafas
qisishi, tomoq yallig’lanishi, ko’krak og’rishi xastaliklarida yumshatuvchi, og’riq
qoldiruvchi sifatida qo’llaniladi. Tibbiyotda gulxayri ildizining dorivor preparatlari
(damlama, quruq ekstrakt, sharbat) nafas yo’llari kasalliklarida (ayniqsa bolalarning
nafas yo’llari yallig’lanishiga qarshi) va yallig’lanishda balg’am ko’chiruvchi hamda
me’da-ichak kasalliklarida (ich ketganda)o’rab oluvchi vosita sifatida ishlatiladi.
Gulxayraning mayda kesilgan ildizi nafas yo’llari, ko’krak kasalliklarida
qo’llaniladigan balg’am ko’chiruvchi turli yig’ma-choylar tarkibiga kiradi.
Dalachoy.
Zveroboy (Hypericum perforatum L.). Tibbiyotda dalachoyning 3
turidan foydalaniladi.
Teshik dalachoy
(Hypericum perforatum L.),
dag’al dalachoy
(Hypericum scavrum L.) va
dog’li dalachoy
(Hypericum maculatum Grantz.) Teshik
dalachoy (Hypericum perforatum L.) - bo’yi 100 sm gacha (ko’pincha 30-35 sm)
bo’lgan ko’p yillik o’t o’simlik.
Dalachoy keng tarqalgan o’simliklardan bo’lib, u yo’l yoqalarida, ariq
bo’ylarida, o’tloqlarda, o’rmonlarda, o’rmon chetlarida, bo’talar orasida,
bedazorlarda, bog’larda, sug’oriladigan va boshqa nam yerlarda, tog’larning
etaklaridan to o’rta qismigacha bo’lgan mayda tosh-tuproqli joylarda o’sadi.
O’zbekistonning hamma viloyatlarida uchraydi. Tarkibida oshlovchi moddalar,
antrasten unumlari, flavonoidlar va boshqa moddalar bor. Ibn Sino dalachoyni og’riq
qoldiruvchi, siydik haydovchi vosita sifatida va turli yaralarni davolash uchun
ishlatgan. Xalq tabobatida dalachoy yer ustki qismidan tayyorlangan damlama asosan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
45
me’da-ichak kasalliklari (ich ketish)ni davolash va qon oqishni to’xtatish uchun
qo’llaniladi. Ilmiy tibbiyotda dalachoy yer ustki qismining dorivor preparatlari
(damlama, suyuq ekstrakt) og’iz bo’shlig’ining yallig’lanish kasalliklarida (gingivit,
stomatit) va tomoq yallig’lanishida og’iz va tomoqni chayish hamda me’da-ichak
kasalliklarida (kolit, ichburug’) ichish uchun ishlatiladi. Kuygan joyni va yaralarni
davolash uchun dalachoy yer ustki qismidan tayyorlangan novoimanin preparati
qo’llaniladi. Bu preparat eritmasi og’iz va tomoqni chayish uchun xam ishlatiladi.
Dalachoy yer ustki qismi og’iz va tomoqni chayish, me’da-ichak va boshqa
kasalliklarni davolash uchun ishlatiladigan turli yig’ma-choylar tarkibiga kiradi. Xalq
tabobatida yuqorida ko’rsatilgan kasalliklarga davo qilish uchun dalachoyning yana
ikki turi: dag’al dalachoy va cho’ziqbarg dalachoy yer ustki qismlaridan tayyorlangan
damlamalar ham ishlatiladi.
Andiz.
Devyasil (Inula L.). Tibbiyot va xalq tabobatida andizning bir necha
turidan foydalaniladi. Bulardan qora andiz devyasil visokiy (Inula helenium L.), sariq
andiz- devyasil krupniy (Inula grandis Schrenk.), Britaniya andizi (chachalbosh) -
devyasil britanskiy (Inula britannica L.)va boshqalarni aytib o’tish mumkin.
Qora andiz bo’yi 150 sm achabo’lgan ko’p yillik o’t o’simlikdir. U tog’li
yerlarda, tog’ etaklarida, tekisliklarda, cho’l va o’rmon - cho’l xududlaridagi
o’tloqlarda, butalar orasida, tepaliklarning pastki qismida, suv bo’ylarida va boshqa
nam yerlarda o’sadi. O’zbekistonda Toshkent, Samarqand, Jizzax, Andijon,
Namangan, Farg’ona, Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlarining tog’li
tumanlarida, tog’ etaklaridan tog’larning o’rta qismigacha bo’lgan nam yerlarda,
to’qayzorlarda, daryolar, vodiylarda va chakalakzorlarda o’sadi. Tibbiyotda andiz
turlarini ildizpoya va ildizdan foydalaniladi. Andiz antiseptik, yallig’lanishga qarshi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
46
va organizmdan gijjalarni haydash xossasiga ega. Andiz qadimdan tabobatda
ishlatilib kelingan dorivor vosita bo’lib, Ibn Sino uni o’z vaqtida turli kasalliklarda,
jumladan ko’krakni tozalovchi va balg’am ko’chiruvchi vosita sifatida qo’llagan.
Xalq tabobatida hozir ham ildizpoya va ildizidan tayyorlangan qaynatma o’pka sili
va nafas yo’llarining shamollash kasalliklarida balg’am ko’chiruvchi, isitmada
haroratni pasaytiruvchi hamda siydik va gijja haydovchi dori sifatida ishlatiladi.
Yaralar, jarohatlar, ekzema, qo’tir va terining boshqa kasalliklariga davo qilishda
ularning ildizpoya va ildizidan tayyorlangan qaynatma shimdirilgan doka yaraga
qo’yiladi. Sariq andiz farmastevtika institutining farmakognoziya kafedrasida prof.
A.Yo.Yoqubov tomonidan o’rganilgan va amaliyotda tatbiq etilgan. Tibbiyotda andiz
ildizpoyasi va ildiz qaynatmasi (10g-200 ml) nafas yo’llarining yallig’lanishi
kasalliklarida balg’am ko’chiruvchi dori sifatida xamda me’da- ichak kasalliklariga
davo qilish uchun qo’llaniladi. Qaynatma yo’talni qoldirish va balg’am ko’chiruvchi
vosita sifatida kuniga 3-4 maxal ovqatdan 20 daqiqa oldin 1osh qoshiqdan iste’mol
qilinadi.
Afsonak
. Termopsis (Thermopsis R.Br.). Afsanakning bir necha turlari
ishlatiladi: nashtarsimon afsanak (Thermopsis lanceolate R.Br.). Ketma – ket gulli
afsanak (Thermopsis.alterniflora Rgl. et Schmalh), Turkiston afsanagi (Thermopsis
turkestanica Gand.).
Nashtarsimon afsonak ko’p yillik, bo’yi 10-14 sm keladigan o’to’simlik.
Turkiston afsanagi bo’yi balanligi, sershoxligi bilan ajralib turadi. Nashtarsimon
afsonak qozog’istonda, Ukrainada, Rossiyaning Evropa qismida va O’rta Osiyoda
uchraydi. Turkiston afsanagi, ketma – ket gulli afsanak G’arbiy Tyanshan tog’larida,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
47
Toshkent viloyatining tog’li tumanlarida o’sadi va mahsulot tayyorlanadi.
Afsanakning urug’I tarkibida 2 - 3% alkaloid (sitizin) va boshqa moddalar bor.
O’simlikning yer ustki qismida 0, 5 - 3, 6% alkaloidlar (termopsin, paxikarpin
va b.) mavjud. Ushbu alkaloidlarning farmakologik xossasi balg’am ko’chiruvchi
ta’sirdir, sitizin alkaloidi esa nafas markazini qo’zg’atuvchi ta’sirga ega. O’simlikdan
tayyorlangan galen preparatlari (damlama va qaynatmalar) nafas markazini
qo’zg’atadi, qusish markazini jonlantiradi. Termopsis yaxshigina balg’am ko’chiradi.
Chunki Bronx shilliq pardasidagi bezlarning ishini kuchaytirib balg’amni suyultiradi,
kipriksimon epiteliy xarakatini tezlashtiradi va balg’am ajralib chiqishini
yengilashtiradi. Shu sababli o’simlikning yer ustki qismidan tayyorlangan
fitopreparatlar surunkali bronxitlarda keng miqyosda ishlatiladi.
ASOSIY ADABIYOTLAR
1. M.N.Maxsumov, M.M.Malikov “Farmakologiya”. Toshkent., 2006y.
2. M.N.Maxsumov, X.X.Xolmatov “Fitoterapiya farmakologiya asoslari bilan birga”.
Toshkent., 2003y.
3.B.A.Samura, L.T.Malaya “Fitoterapiya v klinike vnutrennix bolezney”. Xarkov.
2003.
4.M.D.Mashkovskiy “Lekarstvennыye sredstva” (1–2 tom). Moskva. 2004y.
Internet saytlari:
ziyonet.uz/http://www.
lex.uz/ httpwww.gugle.com/
