MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
15
TARJIMANING EKSTRALINGVISTIK MUAMMOLARI
Cho’liyeva Ruxshona
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o’zbek tili va adabiyoti
Universiteti
Annotatsiya: Ushbu maqolada tarjima jarayonida yuzaga keladigan
ekstralingvistik muammolar tahlil qilinadi. Muallif til va matnning tashqi omillari –
madaniy, tarixiy, ijtimoiy va milliy-madaniy sharoitlarning tarjima jarayoniga ta’siri
va ularni to‘g‘ri talqin etishning ahamiyatini ochib beradi. Shuningdek,
ekstralingvistik komponentlarni noto'g'ri yoki yetarlicha hisobga olmaslik natijasida
yuzaga kelishi mumkin bo'lgan semantik siljishlar, kommunikativ uzilishlar va
madaniy nomuvofiqlik holatlari misollar asosida yoritilgan.
Kalit so'zlar: tarjima, ekstralingvistik muammolar, madaniy kontekst,
semantik siljish, tarjimashunoslik.
KIRISH
XXI asrda globallashuv jarayonlari natijasida fan va texnikaning jadal rivojlanishi,
tillararo va madaniyatlararo aloqalar tobora kengayib bormoqda. Bu esa tarjima
faoliyatining ahamiyatini yanada oshirib, uni nafaqat til birliklarini bir tildan ikkinchi
tilga o‘tkazish jarayoni, balki madaniy va ijtimoiy axborot almashishning muhim
vositasiga ham aylantiradi. Tarjima jarayonida lingvistik elementlar bilan bir qatorda
ularning orqasida yashiringan ekstralingvistik omillar – madaniy, tarixiy, ijtimoiy,
psixologik va milliy qadriyatlarni ham to‘g‘ri anglab, maqsadli auditoriyaga
yetkazish zarur. Matnni to‘g‘ri talqin qilish va uning asl ma’nosini buzmasdan
yetkazishda tildan tashqari omillar muhim rol o‘ynaydi. Chunki har bir til ma’lum bir
xalqning tarixi, madaniyati, ijtimoiy hayoti bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu
omillar tarjimada bevosita yoki bilvosita namoyon bo‘ladi. Shunday ekan, tarjimon
nafaqat til qoidalarini mukammal bilishi, balki manba va ko‘rsatuvchi tillarga xos
bo‘lgan madaniy sharoit, tarixiy zamin, an’ana va urf-odatlarni ham yetarli darajada
bilishi kerak. Amaliyot shuni ko'rsatadiki, ekstralingvistik omillar e'tibordan chetda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
16
qolsa, matnning asl mohiyati noto'g'ri talqin qilinishi, madaniy va kommunikativ
nomuvofiqliklar paydo bo'lishi mumkin. Ekstralingvistik muammolar, ayniqsa,
badiiy, publitsistik, reklama va siyosiy matnlarni tarjima qilishda keng tarqalgan.
Bunday hollarda tarjimonning madaniy malakasi, kontekstni tushunish qobiliyati va
pragmatik
fikrlash
asosiy
vosita
bo'lib
xizmat
qiladi.
Ushbu maqolada tarjima jarayonida uchraydigan ekstralingvistik muammolarning
turlari, ularning paydo bo‘lish sabablari va bu muammolarni samarali hal etish yo‘llari
tahlil qilinadi. Shuningdek, u zamonaviy tarjima nazariyalari va tarjima amaliyoti
misollarida ekstralingvistik omillarni hisobga olishning dolzarbligini ta’kidlaydi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Tarjima jarayonida ekstralingvistik muammolarni o‘rganishda ko‘plab
olimlar madaniy, ijtimoiy, tarixiy va pragmatik omillarni hisobga olish zarurligini
ta’kidlaganlar. Quyida tadqiqot uchun asos bo‘lgan asosiy manbalar va ularning
ekstralingvistik muammolarga yondashuvlari batafsil ko‘rib chiqiladi.
P. Newmark (1988), Newmarkning “Tarjima darsligi” asarida tarjima nafaqat
til darajasida, balki madaniy kontekstni ham hisobga olgan holda amalga oshirilishi
kerakligi ta’kidlangan. Ekstralingvistik muammolarni, jumladan, madaniy
voqeliklarni, milliy an'analarni, tarixiy va ijtimoiy hodisalarni tarjima qilishda alohida
yondashuvlar talab qilinishini ko'rsatadi. Newmark madaniy ekvivalentlik
kontseptsiyasiga katta e’tibor berib, tarjimada so‘zlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima
qilish o‘rniga ba’zan ma’noni anglatuvchi madaniy jihatdan mos elementlardan
foydalanish zarurligini ta’kidlaydi [2].
L. Venuti (1995)Venuti ekstralingvistik muammolarni hal qilish uchun
tarjima nazariyasida ikkita asosiy strategiyani tavsiya qiladi - mahalliylashtirish va
xorijiylashtirish. U tarjimonning madaniyatlararo vositachi rolini ko'rsatadi va
madaniy farqlarni saqlab qolish yoki yo'qotish masalasiga chuqur yondashadi.
Venutining fikricha, tarjimon nafaqat tilni, balki madaniyatni ham o‘rganishi kerak
edi, chunki madaniy kontekstni hisobga olmaslik tarjimada tushunmovchiliklarga olib
kelishi mumkin [5].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
17
E.A. Nida va C.R. Taber (1969), Nida va Taber tarjimada dinamik
ekvivalentlik va formal ekvivalentlik rivojlanishini oldinga surdilar. Ular madaniy
voqeliklar va ekstralingvistik birliklarni madaniy maqsadli auditoriyaning
kontekstiga mos ravishda qayta ishlash zarurligini ta'kidlaydilar. Dinamik
ekvivalentlik yorug'ligi so'zma-so'z tarjimadan ko'ra matnning ta'sirini saqlab
qolishga olib keladi. Bu yerda, ayniqsa, ekstralingvistik hal qilishda samarali [3].
M. Baker (2011), Bakerning “Boshqa so‘zlar bilan aytganda” asarida
ekstralingvistik sifat va tarjimadagi pragmatik kontekstual farqlarni bartaraf etishda
hal qiluvchi omil sifatida qaraladi. U voqeliklarni tarjima qilishda madaniy hujjatlar
kontekstini chuqur anglash va o‘quvchi madaniyatiga moslashtirish zarurligini
ta’kidlaydi. Baker ekstralingvistik birliklarni to‘g‘ri yordam va ularga mos
ekvivalentlarni topish orqali tarjimaning to‘g‘riligi va o‘quvchi uchun tushunarliligini
ko‘rish uchun [1].
Sh. G‘aniev (2019), Sh. G‘anievning o‘zbek tiliga oid ishlab chiqarishi
ekstralingvistik masalalar, muammolarni, madaniy voqelik tarixiy va diniy vaziyatlar
jarayonida qanday murakkabliklar tug‘dirayotganini ko‘rsatish. G‘aniev milliy
an’analar va madaniy kontekstni asrab-avaylash, ularni tarjimada kontekstual ishlab
chiqarish orqali yetkazish zarurligini ta’kidlaydi. Bu usul tarjima qilingan matnning
originalligini saqlashga yordam beradi [6].
C. Nord (2005), Nord tarjimada yuborishni oldin surib, ekstralingvistik
mahsulotning har doim ma’lum funksiyaga ega bo‘lgan yordam ko‘rsatish. U
ekstralingvistik hal qilishda bilish tarjimaning umumiy funksiyasiga qanday ta’sir
qilishini o‘rganishni va vaziyatga mos funksional ekvivalent topishni taklif qiladi.
Nordning ta'mirlash jarayonida madaniyatlararofovutlarni saqlab qolish bilan,
matnning kommunikativ birlashmasi bilan ham harakatga jalb qilish [4].
Metodologiya
Ushbu tadqiqotda tarjimaning ekstralingvistik muammolarini aniqlash, tahlil
qilish va ularning tarjima sifatiga ta’sirini o‘rganish maqsadida zamonaviy tarjima
nazariyasiga asoslangan kompleks usullar va amaliy tarjima usullaridan
foydalanilgan. Tadqiqotning nazariy asosi sifatida ekstralingvistik birliklar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
18
tushunchalari va ularning tarjimada ifodalanishi P.Nyumarkning “Tarjima darsligi”
(1988), E.A. Nida va C.R.Taberning “Tarjima nazariyasi va amaliyoti” (1969),
L.Venutining “Tarjimonning ko‘rinmasligi” (1995), M.Beykerning “Boshqa so‘zlar
bilan aytganda” (2011), C. Nordning “Tarjimada matn tahlili” (2005) kabi asarlari.
Tadqiqotda ekstralingvistik birliklarning nazariy tavsifi va tavsifiy-tahliliy
usul yordamida tarjimada qabul qilingan yondashuvlar tahlil qilindi. Tarjimada
madaniy voqelik, tarixiy, ijtimoiy va mintaqaviy ma’lumotlarning aksini o‘rganish
uchun qiyosiy metod yordamida ingliz tilidan o‘zbek tiliga tarjima namunalari tanlab
olindi. Ushbu tahlil tarjima strategiyalarining samaradorligini va ekstralingvistik
muammolarni hal qilishni turli yo'llar bilan aniqlash imkonini berdi.
Pragmatik yondashuv matn konteksti, muallif niyati va maqsadli auditoriyaning
madaniy xususiyatlarini hisobga olgan holda ekstralingvistik elementlarning
kommunikativ funktsiyalarini o'rganishga xizmat qildi. Shunday qilib, tarjima
jarayonida yuzaga keladigan madaniy va ijtimoiy farqlar, ularning tarjima
mazmuniga ta’siri va yechimlari tahlil qilindi.
Tadqiqot uchun ingliz tilidagi badiiy va publitsistik matnlar tanlab olindi va
ularning o‘zbek tiliga tarjimalari bilan solishtirildi. Tarjima jarayonida yuzaga kelgan
ekstralingvistik muammolarni aniqlash va hal qilish usullari statistik va sifat jihatidan
baholandi. Olingan natijalar tizimli ravishda umumlashtirilib, tarjima amaliyotida
ekstralingvistik muammolarni samarali hal etishga qaratilgan uslubiy tavsiyalar
ishlab chiqildi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Tadqiqot shuni ko'rsatdiki, ekstralingvistik muammolar tarjima jarayonining
eng murakkab va ko'p qirrali jihatlaridan biridir. Ingliz tilidan o‘zbek tiliga tarjimada
madaniy voqelikni, tarixiy atamalarni, milliy qadriyatlarni, ijtimoiy-ma’naviy
kontekst bilan bog‘liq birliklarni to‘liq va to‘g‘ri yetkazish qiyin. Madaniy voqeliklar
ko'pincha o'ziga xosligini saqlab qolish uchun majburlash strategiyasidan
foydalangan holda tarjima qilinadi, ammo bu holda o'quvchi uchun matnni tushunish
qiyin bo'ladi. Mahalliylashtirish strategiyasi madaniy elementlarni o‘zbek
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
19
madaniyatiga moslashtirish orqali tushunarli qiladi, lekin asl mazmunning bir qismini
yo‘qotish xavfi mavjud.
Tarjimada tarixiy atamalar va shaxslarning ismlariga aniq va kontekstli
tushuntirishlar berilishi kerak, aks holda noto‘g‘ri talqin yoki tushunmovchilik
yuzaga keladi. Milliy qadriyatlar va an'analarni tarjima qilish ko'pincha qo'shimcha
tushuntirishlarni talab qiladi, bu esa matn hajmini oshirishi va uning uyg'unligini
zaiflashtirishi mumkin. Shu bilan birga, tarjimonning ekstralingvistik birliklarni
aniqlash tajribasi va ularga mos ravishda tarjima qilish qobiliyati tarjima sifatini
sezilarli darajada oshiradi.
Muhokama
Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, ekstralingvistik muammolarni hal
qilishda strategik yondashuvlar muhim ahamiyatga ega. Mahalliylashtirish va forsage
strategiyalari o'rtasidagi tanlov tarjimaning maqsadli auditoriyasiga, matn turiga va
kommunikativ funktsiyaga bog'liq. Garchi xonadonlashtirish strategiyasi matnni
o‘quvchiga yaqinlashtirishda samarali bo‘lsa-da, madaniy ma’no va tarixiy jihatlarni
yetarli darajada saqlay olmasligi mumkin. Forsage, aksincha, asl madaniyatni saqlab
qolish imkonini beradi, ammo bu o'quvchilarning tushunishini qiyinlashtirishi
mumkin. Shuning uchun tarjimon har bir holatda mos yondashuvni tanlashda ehtiyot
bo'lishi kerak.
Bundan tashqari, tarjima matniga qo‘shimcha izoh va tushuntirishlar kiritish
zarurati ba’zan matnning uyg‘unligini buzadi va o‘quvchini chalg‘itadi. Bu muammo,
ayniqsa, tarixiy-madaniy mazmunga boy matnlarda yaqqol seziladi. Shunday ekan,
tarjimonlarga ekstralingvistik elementlarni aniq tushunish, ularni maqbul tarzda
moslashtirish va tinglovchilar uchun qulay shaklda yetkazish uchun chuqur tahlil va
ijodiy
yondashuv
zarur.
Pragmatik yondashuv, ya'ni tarjimonning maqsadli auditoriyaga, matn turiga va
kommunikativ vazifasiga e'tibori - ekstralingvistik muammolarni samarali hal
qilishda hal qiluvchi omil hisoblanadi. Natijada, ekstralingvistik birliklarni to'g'ri
aniqlash va ularni tegishli strategiyalardan foydalangan holda tarjimada ifodalash
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–6_Июнь –2025
20
tarjima sifatini sezilarli darajada oshiradi va madaniyatlararo muloqot
samaradorligini ta'minlaydi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, ushbu maqola tarjimaning ekstralingvistik
muammolarini o'rganish va ularning tarjima jarayoniga ta'sirini tahlil qilishga
qaratilgan. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, madaniy voqelik, tarixiy atamalar, milliy
qadriyatlar, ijtimoiy-ma’naviy kontekst kabi ekstralingvistik omillar tarjima sifatiga
sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Tarjimon uchun bunday birliklarni aniqlash, ularni
kontekstga mos tarzda etkazish va tegishli tarjima strategiyalarini qo'llash katta
ahamiyatga ega.Mahalliylashtirish va forsaj strategiyalari o'rtasida to'g'ri tanlov
qilish, shuningdek, pragmatik yondashuvdan foydalanish tarjima samaradorligini
oshiradi va matnni o'quvchi uchun tushunarli qiladi. Shu bois ekstralingvistik
muammolarni chuqur o‘rganish va ularni tarjima jarayonida muvaffaqiyatli hal etish
tarjima sifatini oshirish va madaniyatlararo muloqotni rivojlantirishda katta
ahamiyatga ega. Maqola natijalari tarjima nazariyasi va amaliyotida ekstralingvistik
omillarga doimiy e’tibor qaratish zarurligini ta’kidlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Baker, M. (2011). In Other Words: A Coursebook on Translation. Routledge.
2.
Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. Prentice Hall.
3.
Nida, E. A., & Taber, C. R. (1969). The Theory and Practice of Translation.
Brill.
4.
Nord, C. (2005). Translating as a Purposeful Activity: Functionalist
Approaches
5.
Venuti, L. (1995). The Translator’s Invisibility: A History of Translation.
Routledge.
6.
G‘aniev, Sh. (2019). Madaniy realiyalarni tarjima qilishda ekstralingvistik
muammolar. Til va Adabiyot, 2(15), 45–53.
