MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
424
ZAMONAVIY INGLIZ TILIDA QISQARTMALAR TURLARI VA
ULARNING FUNKSIONAL XUSUSIYATLARI
Akramova Nazira Abdusamatovna
EFL teacher at Practical English and literature department
Faculty of foreign philology
National University of Uzbekistan named after Mirzo Ullugbek
Oraltayev Risbek Nurqan uli
3rd-year student at Practical English and literature department
Faculty of Foreign Philology
National University of Uzbekistan named after Mirzo Ullugbek
Abstract: This article is devoted to a systematic analysis of the types of
abbreviations commonly found in modern English and their functional
characteristics. In the context of globalization and technological advancement, the
communicative load on language is rapidly increasing, leading to the emergence and
widespread use of new linguistic units—abbreviations—across all spheres of life. In
English, abbreviations appear in various forms, including acronyms, initialisms,
clipped words, blends, and contracted forms. These elements play an essential role in
simplifying communication, increasing the speed and efficiency of information
exchange, compressing texts, and expressing stylistic nuances related to different
social groups.
The article examines the grammatical and semantic properties of
abbreviations, their morphological structures, contextual dependence, and their use
in both formal and informal registers. Special attention is paid to abbreviations
arising from internet and mobile communication technologies (internet slang
abbreviations), along with their impact on speech culture and contemporary
linguistic practices. Abbreviations are viewed as indicators of the dynamic
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
425
development of language and as linguistic tools that reflect the socio-cultural state of
society.
The findings of this study may be beneficial for researchers and students
engaged in English linguistics, translation studies, sociolinguistics, and language
teaching methodology. The accurate interpretation of abbreviations and their
adequate translation into Uzbek requires methodologically sound approaches.
Therefore, the article also highlights principles for analyzing abbreviations based on
their context of use.
Annotatsiya: Ushbu maqola zamonaviy ingliz tilida keng tarqalgan
qisqartmalarning turlari va ularning funksional xususiyatlarini tizimli tahlil qilishga
bag‘ishlangan. Globalizatsiya va texnologik taraqqiyot sharoitida tilga
yuklanayotgan kommunikativ bosim natijasida yangi lingvistik birliklar —
qisqartmalar (abbreviations) juda tez rivojlanmoqda va barcha sohalarda faol
qo‘llanilmoqda. Ingliz tilida qisqartmalar har xil ko‘rinishlarda: akronimlar, harfiy
qisqartmalar, kesilgan so‘zlar, qo‘shma qisqartmalar va shartli qisqarishlar kabi
namoyon bo‘ladi. Ushbu birliklar muloqot jarayonini soddalashtirish, axborot
yetkazishda tezlik va samaradorlikni oshirish, matnni ixchamlashtirish, shuningdek,
ijtimoiy guruhlarga oid til uslublarini ifodalashda muhim rol o‘ynaydi.
Maqolada qisqartmalarning grammatik va semantik xususiyatlari, ularning
morfologik tuzilishi, kontekstga bog‘liqligi, rasmiy va norasmiy uslubdagi roli tahlil
qilinadi. Shuningdek, internet va mobil texnologiyalar vositasida yuzaga kelgan yangi
turdagi qisqartmalar (internet slang abbreviations) va ularning nutq madaniyatiga
ta’siri muhokama qilinadi. Qisqartmalar tilning dinamik rivojlanishini aks ettiradi va
jamiyatdagi sotsiokulturning holatni ifodalovchi vosita sifatida qaraladi.
Ushbu
tadqiqot
natijalari
ingliz
tilshunosligi,
tarjimashunoslik,
sotsiolingvistika va til o‘qitish metodikasi bo‘yicha izlanishlar olib borayotgan
mutaxassislar hamda talabalar uchun foydali bo‘lishi mumkin. Ayniqsa,
qisqartmalarni to‘g‘ri talqin qilish va ularni o‘zbek tiliga adekvat tarzda tarjima
qilish muhim metodologik yondashuvlarni talab qiladi. Shu sababli, maqolada
qisqartmalarni kontekstdan kelib chiqib tahlil qilish tamoyillari ham yoritilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
426
Kirish
Zamonaviy ingliz tili bugungi kunda global aloqa, xalqaro siyosat, ilm-fan,
texnologiya, ta’lim va ommaviy axborot vositalarining asosiy vositasiga aylangan.
Ushbu tilning jadal rivojlanishi, ayniqsa, internet texnologiyalari, ijtimoiy tarmoqlar
va mobil aloqa vositalarining keng tarqalishi bilan yanada tezlashdi. Shu bilan birga,
ingliz tilida yangi so‘zlar, iboralar va ayniqsa qisqartmalar (abbreviations) ning paydo
bo‘lishi va rivojlanishi yanada faollashdi. Qisqartmalar tili — zamonaviy
muloqotning ajralmas qismi bo‘lib, u axborotni tez va ixcham yetkazishga, nutqni
soddalashtirishga, matnni ixchamlashtirishga va ba’zida uslubiy rang-baranglik
kiritishga xizmat qiladi.
Lug‘at birliklarining qisqartirilgan shaklda qo‘llanilishi faqatgina tilni
soddalashtirish bilan cheklanib qolmay, balki uni yangilash, ijtimoiy guruhlar tilini
ifodalash, professional jargonlar va ixtisoslashtirilgan terminlarni yaratish kabi
funksiyalarni ham bajaradi. Ayniqsa, internet foydalanuvchilari orasida “LOL”,
“BRB”, “BTW”, “ASAP” kabi qisqartmalar muloqotning asosiy komponentlaridan
biriga aylanib ulgurgan. Shu bilan birga, rasmiy hujjatlar, ilmiy maqolalar, texnik
matnlar va tibbiy terminologiyada qisqartmalarning roli beqiyosdir.
Bu tadqiqotda qisqartmalarning morfologik tuzilishi, sintaktik va semantik
xususiyatlari, ularning ishlatilish doirasi, kontekstga bog‘liqligi va tarjima
jarayonidagi ahamiyati o‘rganiladi. Tadqiqot nafaqat tilshunoslik nuqtai nazaridan,
balki kommunikativ, madaniy va sotsiolingvistik yondashuvlar asosida olib boriladi.
Qisqartmalarning zamonaviy ingliz tilidagi o‘rni va ahamiyatini chuqur o‘rganish
orqali biz tilning o‘zgarish dinamikasi, ijtimoiy talablarga moslashuvchanligi va
zamon ruhiga javob beruvchi vosita sifatida shakllanayotganligini ko‘rishimiz
mumkin.
Qisqartmalar turlari
Ingliz tilida qisqartmalar quyidagi asosiy shakllarda namoyon bo‘ladi:
1.
Initialisms
(harfiy
qisqartmalar)
Bu qisqartmalar har bir so‘zning bosh harfidan tashkil topadi va harflab o‘qiladi:
o
BBC (British Broadcasting Corporation)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
427
o
FBI (Federal Bureau of Investigation)
o
USA (United States of America)
2.
Acronyms (akronimlar)
Bu qisqartmalar ham bosh harflardan iborat
bo‘ladi, biroq so‘z sifatida talaffuz qilinadi:
o
NATO (North Atlantic Treaty Organization)
o
NASA (National Aeronautics and Space Administration)
o
UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural
Organization)
3.
Clipped words (kesilgan so‘zlar)
Bu usulda so‘zning biror qismini
tashlab ketish orqali yangi so‘z hosil qilinadi:
o
ad (advertisement)
o
exam (examination)
o
lab (laboratory)
4.
Blends (aralashmalar yoki qo‘shma qisqartmalar)
Bu usulda ikki yoki
undan ortiq so‘zlar birlashtirilib, yangi qisqartma hosil qilinadi:
o
brunch (breakfast + lunch)
o
smog (smoke + fog)
o
motel (motor + hotel)
5.
Contracted forms (shartli qisqarishlar)
Bu og‘zaki va norasmiy nutqda
keng ishlatiladigan qisqartmalardir:
o
I’m (I am)
o
don’t (do not)
o
we’ve (we have)
Funksional xususiyatlari
Ingliz tilidagi qisqartmalar tilning turli funksiyalarini bajaradi:
Ekspressivlik va soddalik:
qisqartmalar muloqotni soddalashtiradi,
ayniqsa og‘zaki va yozma tezkor muloqotda (e.g., SMS, e-mail).
Matnni ixchamlashtirish:
ayniqsa akademik va texnik matnlarda joy
tejaladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
428
Ixtisoslashtirilgan terminologiyani yaratish:
ilmiy, tibbiy va
texnologik sohalarda qisqartmalar soha mutaxassislari uchun qulaylik yaratadi (e.g.,
DNA, CPU, MRI).
Ijtimoiy tarmoqlarda qo‘llanish:
qisqartmalar zamonaviy internet va
matnli yozishmalarda keng qo‘llaniladi (e.g., LOL, BRB, IMO, FYI).
Identitet va guruh mansubligini ifodalash:
professional, yoshlar va
internet foydalanuvchilari orasida qisqartmalar o‘zaro tushunishni kuchaytiradi.
Ingliz tilidagi qisqartmalar zamonaviy til tizimining ajralmas va faol
elementiga aylangan. Ular nafaqat nutqni ixchamlashtirish, balki tilda yangi ma’no
qatlamlarini yaratish, ijtimoiy guruhlarga oid til birliklarini shakllantirish, muloqotni
tezlashtirish va ba’zan uslubiy effekt berish kabi funksiyalarni ham bajaradi. Quyida
qisqartmalar bajaradigan asosiy funksional vazifalar kengaytirilgan holda ko‘rib
chiqiladi:
1. Kommunikativ ixchamlik (brevity)
Qisqartmalar muloqotda axborotni imkon qadar ixcham shaklda
yetkazish imkonini beradi. Ayniqsa, elektron pochta, xabar almashish platformalari
(messengers) va ijtimoiy tarmoqlarda matn hajmini qisqartirish zarur bo‘lgan hollarda
qisqartmalarning roli beqiyos bo‘ladi. Masalan, “ASAP” (“as soon as possible”)
iborasi 4 ta harfdan iborat qisqartma bilan ifodalanadi, biroq to‘liq ibora funktsiyasini
bajaradi.
2. Ma’lumotni tez yetkazish (efficiency in communication)
Zamonaviy jamiyatda tezkor axborot almashinuvi muhim omil
hisoblanadi. Qisqartmalar bu jarayonda vaqtni tejash, yozuv va og‘zaki nutqni
tezlashtirish vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Ayniqsa, professional sohalarda — tibbiyot
(MRI – Magnetic Resonance Imaging), IT texnologiyalari (HTML, AI), harbiy
terminologiyada qisqartmalar funksional ahamiyatga ega.
3. Uslubiy identifikatsiya (stylistic identity)
Qisqartmalar matnning uslubiy rang-barangligini ta’minlaydi. Masalan,
rasmiy hujjatlar va ilmiy maqolalarda qisqartmalar terminologik aniqlikni oshiradi,
norasmiy muloqotda esa ular ijtimoiy guruhga mansublikni bildiruvchi vosita sifatida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
429
ishlatiladi. Masalan, yoshlar orasida “LOL” (laughing out loud), “IDK” (I don’t
know) kabi qisqartmalar ularga xos nutq uslubini aks ettiradi.
4. Til iqtisodiyoti (language economy)
Qisqartmalar til iqtisodiyotining yaqqol namunasidir. Ular murakkab
ibora yoki so‘zlarni qisqa shaklga keltirib, nutqni soddalashtiradi. Bu hodisa ayniqsa
tezkor axborot uzatishda (yangiliklar, reklama, SMS) qulaylik yaratadi.
5. Ijtimoiy va madaniy moslashuv (socio-cultural adaptation)
Qisqartmalar ijtimoiy guruhlar, kasbiy jamoalar, millatlar yoki madaniy
qatlamlar tilida o‘ziga xos bo‘lib shakllanadi. Masalan, internet-madaniyatda paydo
bo‘lgan qisqartmalar umumiy tildan farqli bo‘lishi mumkin va bu hodisa
sotsiolingvistik moslashuvni ko‘rsatadi.
6. Semantik zichlik (semantic density)
Ko‘plab qisqartmalar ortida keng semantik yuk yotadi. Masalan,
“NASA” degan qisqartma ortida butun boshli tashkilot va uning faoliyatiga oid
tushunchalar mavjud. Bu esa qisqartmalarning yuqori semantik zichlikka ega
ekanligini ko‘rsatadi.
7. Tarjimada murakkablik keltirib chiqarish (complexity in
translation)
Qisqartmalar tarjima jarayonida alohida e’tibor talab qiladi, chunki
ularning kontekstual ma’nolari va madaniy o‘ziga xosliklari bor. Ba’zida
qisqartmalarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilish mumkin bo‘lmaydi va ularni sharhlab
tarjima qilishga to‘g‘ri keladi.
Xulosa
Zamonaviy ingliz tilidagi qisqartmalar — bu tilning ijtimoiy, texnologik va
madaniy taraqqiyotining ajralmas qismi bo‘lib, ularning turlari va funksional
xususiyatlarini chuqur o‘rganish tilshunoslik, tarjimashunoslik va sotsiolingvistika
sohalarida muhim ahamiyatga ega. Qisqartmalar tilni soddalashtiradi, tezlashtiradi va
ayni vaqtda, ularning noaniq yoki noto‘g‘ri talqini kommunikativ xatolarga olib
kelishi mumkin. Shu bois, qisqartmalarning turlari, tuzilishi va ma’nolarini
kontekstdan kelib chiqqan holda to‘g‘ri talqin qilish muhimdir. Bu mavzu bo‘yicha
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
430
tadqiqotlar kelajakda yangi qisqartmalarni tahlil qilish, ularni o‘zbek tiliga tarjima
qilish va nutq madaniyatida to‘g‘ri qo‘llash yo‘nalishlarida davom ettirilishi kerak.
Xulosa qilib aytganda, qisqartmalar zamonaviy ingliz tilining doimiy rivojlanib
borayotgan va dinamik sohalaridan biridir. Ular nafaqat tilni ixcham va qulay shaklda
ifodalashga xizmat qiladi, balki zamonaviy jamiyatdagi sotsial, texnologik va
madaniy o‘zgarishlarning tilga qanday ta’sir qilayotganini ham aks ettiradi.
Qisqartmalar turli sohalarda – rasmiy va norasmiy muloqot, ilmiy va texnik yozuvlar,
ommaviy axborot vositalari, internet madaniyati hamda yoshlar tili kabi qatlamlarda
faol ishlatilmoqda.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, qisqartmalar tili kommunikatsiyaning
funksional samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Ular orqali matn qisqaroq
va tushunarli bo‘ladi, og‘zaki va yozma nutqda esa tejamkorlik ta’minlanadi.
Ayniqsa, texnologik taraqqiyot va raqamli kommunikatsiya vositalarining kengayishi
qisqartmalarning soni va ko‘lamini sezilarli darajada oshirmoqda. Shu bilan birga,
qisqartmalarning ko‘pligi ularning to‘g‘ri tushunilishi va tarjima qilinishi uchun
tilshunoslik va tarjimashunoslik nuqtai nazaridan chuqur tahlilni talab qiladi.
Qisqartmalar kontekstual ma’noga bog‘liq bo‘lganligi sababli ularni o‘rganish
faqatgina grammatik yoki leksik tahlil bilan cheklanmasligi, balki ular ishlatilayotgan
kontekst, maqsadli auditoriya va madaniy muhitni hisobga olgan holda yondashuvni
talab etadi. Shu bois, qisqartmalarni tarjima qilishda va ularni o‘zbek tiliga
moslashtirishda lingvokulturologik va pragmatik omillarni hisobga olish muhimdir.
Kelajakda qisqartmalar ustida olib boriladigan izlanishlar bu til birliklarining
chuqurroq strukturaviy, semantik va kommunikativ tahliliga yo‘l ochadi. Bundan
tashqari, ularni o‘quv jarayonida, tarjima amaliyotida va kasbiy til o‘rgatish
metodikalarida qo‘llash samaradorligini oshiradi. Mazkur maqola ingliz tilida
qisqartmalar masalasiga qiziqqan tadqiqotchilar, tarjimonlar, o‘qituvchilar va
talabalar uchun foydali nazariy va amaliy manba bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
431
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Crystal, D. (2003).
The Cambridge Encyclopedia of the English Language
.
Cambridge University Press.
2.
Yule, G. (2010).
The Study of Language
. 4th ed. Cambridge University Press.
3.
McArthur, T. (Ed.). (1998).
Concise Oxford Companion to the English
Language
. Oxford University Press.
4.
Bauer, L. (1983).
English Word-Formation
. Cambridge University Press.
5.
Fromkin, V., Rodman, R., & Hyams, N. (2014).
An Introduction to Language
.
10th ed. Cengage Learning.
6.
Algeo, J. (1991).
Fifty Years Among the New Words: A Dictionary of
Neologisms 1941–1991
. Cambridge University Press.
7.
Plag, I. (2003).
Word-Formation in English
. Cambridge Textbooks in
Linguistics. Cambridge University Press.
8.
Stockwell, R., & Minkova, D. (2001).
English Words: History and Structure
.
Cambridge University Press.
9.
UzSWLU (2022).
Tarjimashunoslik asoslari: Darslik
. Toshkent: O‘zbekiston
Davlat Jahon tillari universiteti nashriyoti.
10.
Khojayev, S. (2020). “Qisqartmalarning tarjima jarayonidagi lingvistik va
pragmatik xususiyatlari.” //
Filologiya Masalalari
jurnali, №2, 45–50-betlar.
11.
Oxford
Learner's
Dictionaries
Online.
https://www.oxfordlearnersdictionaries.com
12.
Abdurahmonova, M. (2021). “Ingliz tilidagi qisqartmalarning lingvistik
tahlili.” //
O‘zbek Tilshunosligi Ilmiy Jurnali
, №1, 33–39-betlar.
