MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
353
BADIIY-ESTETIK IDEAL VA HAQIQAT JOZIBASI
Nilufar Dilmurodova,
TDIU dotsenti, PhD
Omina Toirova,
TDIU BIA-04 guruhi talabasi
Ma’lumki, mutolaa, faqat mutolaa badiiyat sehri va haroratini teranroq tuyish,
obrazlar qiyofasida, ramzlar va iboralar tarkibida jam nafosatni va ruhiy evrilishlar
miqyosini yaqqolroq idrok etishga ko‘mak beradi. So‘z olamida yashash ko‘nikmasi
tufayli tafakkurimiz, ong
-
shuurimiz va qalbimizda badiiy-estetik sintez, badiiy-
estetik inqilob sodir bo‘ladi, so‘z bilan fikr, botin bilan zohir, dil bilan dunyo
birlashadi. Ana shu asnoda ezgu ma’no – estetik ideal vujudga keladi.
Nemis olimi G.Gegel bu murakkab holatni kuzatib: “...har qanday so‘z o‘z-
o‘zicha emas, balki ma’nosi bilan ahamiyatlidir. Ruh, jon-u dil insoniy ko‘z, yuz, teri
orqali, xullas, insonning butun qiyofasi orqali gavdalanadi va uning ma’nosi bevosita
voqelikdagiga qaraganda qandaydir boshqacharoq bo‘ladi”, - deb ta’riflagan edi.
Ana shu ilmiy
-
estetik e’tirofga ko‘ra, demak, har qanday janrdagi badiiy asar,
xususan, hikoya janrida mazmun
-
mohiyat jozibadorligi teran ma’no
-
maqsad
vositasida ta’min etilishi lozim.
Ko‘plab iqtidorli qalamkashlar singari, Xurshid Do‘stmuhammad ijodi,
malakasi va dunyoqarashi shakllanishiga jiddiy ta’sir o‘tkazdi. Adib bu jarayon
faollaridan bo‘lib, ulkan ma’naviy
-
ma’rifiy boylik hisoblangan so‘z olamining
kuzatilmagan qatlamlarini kuzatishga kirishdi, oddiy so‘zni badiiylashtirish, ya’ni
so‘zdagi isyonkorlik ruhini ilg‘ash va anglashga intildi, poetika zamirida pinhon
anglash qiyin mantiqni anglash mashaqqatidan cho‘chimadi, qolaversa, bu mantiqnni
hissiy idrok etish tamoyillariga suyandi.
Adib so‘z san’atini jo‘n hodisa sifatida tushunmaydi, uni moddiy va ruhoniy
dunyo sirlarini kashf etuvchi mo‘jizaviy vosita – barcha fanlar bilan aloqada
rivojlanuvchi ezgulik quroli deb biladi. Shuning uchun ham, har bir asarida badiiy-
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
354
estetik mezonlarni, binobarin, estetik idealini ohorli me’yorlar bilan boyita bordi,
badiiyat bilan ko‘ngil ko‘zini topishtirish orqali moddiy va ruhoniy dunyo, turli
zuhuriy va botiniy qiyofaga ega bo‘lgan odamlar, jamiyat va insonlar psixologiyasi
ko‘zgusi sanalgan har xil tarixiy va zamonaviy voqea
-
hodisalarni sinchkovlik bilan
kuzatadi.
Adib adabiyot masalalari, xususan, hikoyachilik borasida olib borgan
kuzatuvlar ijodiy jarayon zavqi-qiynog‘i, so‘z san’atiga xos estetik
-
falsafiy
tamoyillar, ijodkor dunyosi, jasorati va irodasiga borib taqaladi. Kichik epik turga
mansub bo‘lgan hikoya poetik miqyosi aslida so‘z dunyosi qadar kengligini, ana shu
poetik kenglikda turli ijtimoiy va axloqiy muammolarni qamrab olish imkoni mavjud
ekanini teran anglagan adib quyidagi dolzarb nazariy mulohazani o‘rtaga tashlaydi:
“Har safar yangi hikoyani xayolda pishitib yurganingizda, uni qog‘ozga tushira
boshlaganingizda avvalgilaridan zo‘rroq asar yarataman degan tuyg‘u sizga rag‘bat
berib turadi. Bu foydali tuyg‘u, lekin hikoya yaratish musobaqa emas. Qaysidir
boshqa yozuvchidan yoki bo‘lmasa o‘zimning burungi hikoyalarimdan o‘zib
ketadigan yangisini yozishga intilish emas. Har bir hikoya – yangi ijodiy kayfiyat!
Voqelikni o‘zgacha idrok etishga harakat!”
Demak, adib an’anaviy va moderncha usullarni yonma-yon yoki tutashtirib
samarali qo‘llar ekan, avvalo, o‘zida yangicha ijodiy kayfiyat uyg‘otishni, eng
muhimi esa, qadimiy dunyoni – tabiat va jamiyatni yangicha idrok etish, odamzod
ko‘nglini yangicha tushunishni xohlaydi. Har bir hikoya orqali yuz bergan yoki yuz
berishi mumkin bo‘lgan voqea-hodisalr ichkarisiga chuqurroq kirib boradi, ayni
paytda, yaxshi-yomon ichra g‘imirlab, o‘zligini topishga urinadigan odamni yoki
bunday intilishdan olisdagi odam dilini badiiy talqin obyekti qilib oladi. Bunday
kuzatuvlar orqali tuygan quvonchlari va azoblari ruhlantiruvchi quvvatga ega bo‘ladi.
So‘z san’ati kenglikka intilish, joziba imkoniyatlari, hurlik ne’matlaridan
oziqlanish, ya’ni qadimiy olamning rang
-
barang qiyofasini shaklan va mazmunan
turfa poetik bo‘yoqlar vositasida namoyon etishni yoqtiradigan ijtimoiy
-
badiiy va
falsafiy
-
estetik hodisadir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
355
Adib hikoyaning kichik olamida katta olam – katta estetik ko‘lam yaratish
orqali estetik ideali yo‘nalishini belgilaydi, o‘quvchini, moddiy va ruhoniy olamga
jalb qilish barobarida, badiiy
-
estetik idealni ro‘yobga chiqaruvchi voqelar
ishtirokchisiga aylantiradi. Natijada o‘quvchi muayyan asar kompozitsiyasini tarang
ushlab turgan badiiy-estetik ideal va u namoyon etgan haqiqat jozibasidan ajralolmay
qoladi, mutolaa jarayonida uning ma’rifiy-tarbiyaviy miqyosi va boshqa turli qirralari
qayta-qayta kashf etadi.
Adib hikoyalarida hayotiy go‘zallik bilan badiiy go‘zallik, an’anaviy va
majoziy modern tamoyillari asosida, hayotiy ziddiyatlar bilan qalb tebranishlari
uzviyligi zaminida hamkorlik qilishga kirishadi, mana shu jarayon keskin poetik
ruhda kechishi uchun teran hayotiy ma’nolar tashuvchi so‘zlar ishtirok etadi,
faol
so‘zlar inqilobi – taranglashgan kompozitsiya
botini va zuhuridagi poetik
mutanosiblik
–
erkin badiiy-falsafiy
fikrlash yo‘sini
–
ruhiy olam tebranishlari talqini
badiiy sintez ishonarli me’yorlar bo‘yicha amalga oshganidan darak beradi, ayni shu
tushunchalar alal-oqibat hayotiy haqiqat estetik idealga aylanib borishini ta’minlaydi.
Muhimi, adib individiul uslubi, an’anaviy realizm va majoziy modern
usullaridan oziqlangan holda, ana shu to‘rt tushuncha zaminida shakllangani
kuzatiladi. Adib qalamini hayotning qadam tegmagan turli so‘qmoqlari, ruhiyatning
nazar tushmagan murakkab qatlamlariga safarbar qilishdan cho‘chimagani, obyektiv
borliqni o‘z “men”i orqali hissiy idrok etish malakasini to‘laqonli o‘zlashtirgani
uchun uslubi betakror individiul xarakter kasb etgani shubhasizdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
G.Gegel. Go‘zallik va badiiy ijod (“Estetika” kitobidan). “Jahon adabiyoti”
jurnali. 2006-yil, yanvar.
2.
Xurshid Do‘stmuhammad. Beozor qushning qarg‘ishi. Hikoyalar. “Sharq”, T.:
2007 yil, 3-bet.
3.
Yo‘ldoshev Q. Yoniq so‘z. Yangi o‘zbek adabiyoti: ildizlar, belgilar,
bosqichlar. “Sharq yulduzi” jurnali, 2007-yil, 1-son.
