MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
139
ANUSHTEGIN XORAZMSHOHLAR DAVLATIDAGI DIPLOMATIK
MUNOSABATLARDA ELCHILIK MASALALARI
Tog’aymurodova Zulayxo Faliddin qizi
AIFU Ijtimoiy fanlar kafedrasi
Tarix yo‘nalishi 2-kurs magistratura bosqichi talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada Xorazmshohlar davlati davrida elchilarning
siyosiy hayotdagi o‘rni, ularning shaxsiy fazilatlari hamda diplomatik vazifalari
yoritiladi. Tarixiy manbalar asosida elchilar davlatlararo munosabatlarda vositachi,
siyosiy ta’sir vositasi va ma’naviy elchi sifatida muhim rol o‘ynagani aniqlanadi.
Shuningdek, elchilarga ko‘rsatilgan ehtirom, ular uchun tashkil etilgan tantanali
marosimlar va hurmat-munosabatlar orqali bu davr diplomatiyasining murakkabligi
va yuksak madaniy darajasi namoyon bo‘ladi.
Kalit so‘z: Elchi, diplomatiya, aloqa, maktub.
Аннотация: В данной статье рассматривается роль послов в
политической жизни государства Хорезмшахов, а также их личные качества
и дипломатические обязанности. На основе исторических источников
выявляется, что послы играли важную роль как посредники в международных
отношениях, политические инструменты влияния и духовные представители.
Особое внимание уделено почестям, оказываемым послам, торжественным
церемониям и уважительному отношению к ним, что демонстрирует высокий
уровень дипломатии и культуры того времени.
Ключевые слова: посол, дипломатия, коммуникация, письмо.
Annotation: This article explores the role of ambassadors in the political life
of the Khwarazmian state, along with their personal qualities and diplomatic
responsibilities. Based on historical sources, it is revealed that ambassadors served
not only as intermediaries in international relations but also as instruments of
political influence and spiritual representatives. Special attention is given to the
honors bestowed upon them, ceremonial receptions, and the respectful treatment they
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
140
received, all of which reflect the high level of diplomacy and cultural sophistication
of the period.
Keywords: Ambassador, diplomacy, communication, letter.
KIRISH.
Davlatlarning siyosiy munosabatlarida eng muhim jihatlaridan biri bu elchilik
vazifalaridir. Turkchada xalq, davlat, o‘lka tushunchasida kelgan “el” so‘zi asosida
“elchi” kalimasi xabarchi, xabar keltirib ko‘rsatgan kishiga berilgan unvondir. Turk
davlatlarida eskidan buyon hukmdorlarning rasmiy xabarchilari elchilaridir
1
. Keng
ma’noda elchi bir davlatda vakil sifatida boshqa bir davlat tarafidan tayinlangan
diplomatdir
2
. Ma’lumki elchilarning Turkiya davlat tizimida alohida o‘rni bor va ular
muayyan xususiyatga ega.
Adabiyotlar tahlili va metodlar.
Turk tarixida eng muhim asarlardan biri bo‘lgan “Qutadg‘u bilig” asarida
elchilarda bo‘lishi kerak bo‘lgan xususiyatlar batafsil bayon etilgan. Avvalo, elchi
tanlashda juda sezgir bo‘lish kerak. Tanlangan kishi bilimli, zukko, obro‘li, mard va
hammadan ustun bolishi kerak. Chunki elchilar orqali har xil ishlar amalga oshirilib
u orqali natijaga erishilar edi. Elchi yеtqazishi kerak bo‘lgan masalani juda yaxshi
bilishi kerak va bundan tashqari yaxshi niyatli odam bo‘lishi kerak bo‘lgan. Ochko‘z
shaxslar elchilikka mos kelmas edi. Elchi bilimdon inson bo‘lishi va harbiy malakaga
ham ega bo‘lishi kerak edi. U aqlli, hushyor, bilimli, ishonchli va qiyinchiliklarga
chidamli bo‘lishi, shuningdek boshqa tillarda gapirish va yozish qobilyatiga ega
bo‘lishi kerak edi. Ana shunday xususiyatlarga ega bo‘lgan elchi tufayli
humkdorlarning obro‘si boshqa davlatlar nazdida oshardi, aksi bo‘lsa hurmati pasayib
ketardi.
Agarda podsholar o‘rtasida ziddiyat yo dushmanlik vujudga kelsa va shu
sharoitda elchilar kelib, farmon bo‘yicha ish yuritsalar, hech qachon ular xafa
bo‘lmaydilar va yaxshilikni ulardan darig‘ tutmaydilar
3
.
1
Mecdud Mansuroğlu, “Elci”, IA,IV, 231
2
Mehmet Ipsirli, “Elci”, DIA, XI,3
3
Nizomulmulk. Siyosatnoma. – Toshkent., “Trust and Support” 2023. B 116.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
141
Yana “Siyosatnoma” asarida ham elchilarda bo‘lishi kerak bo‘lgan
xususiyatlar ko‘rsatilgan. Unda yozilishicha elchilar ko‘p sayohatlar qilgan bo‘lishi,
turli ilmlardan xabardorligi, xotirasi yaxshi va uzoqni ko‘ra bilishi, shuningdek
baland bo‘yli bo‘lishi maqul edi
4
. Botir, jasur, qurol-yarog‘ tutgan, ot minadigan
jangchini elchi qilib yuborish ham o‘rinli bo‘lardi. Shuningdek elchining Sayyid va
Sharif kabi diniy nasabga ega bo‘lgan kishi bo‘lishi muhim edi. Chunki bunday
odamlarga ko‘proq e’tibor qaratilar va yomon munosabatda bo‘lmaydilar. Shu bilan
birga elchilarda bo‘lmasligi kerak bo‘lgan xislatlar sirasiga vinoga ishqibozlik,
qimorbozlik suhbatdosh hazilkashlik va noma’lim shaxs bo‘lish ham bor edi
5
.
Xorazmshohlar davlati tarixiga oid ma’lumotlarni beruvchi manbalarda bu
boradagi tarixiy misollar hamda bu davrda elchi etib saylangan kishilarning
xususiyatlari haqida turli ma’lumotlar keltirilgan. Avvalo elchi ishonchli bo‘lishi juda
muhim. U obro‘li inson bo‘lishi, ma’lumoti yuqori bo‘lishi, elchilarni ham shu
kishilar orasidan saylashi kerak edi. Xorazmshohlar va gurjular O‘rtasidagi
yozishmalarda g‘uriylarga yuborilgan xatlardan elchilarning xususiyatlari haqida
ma’lumotlar paydo bo‘ladi. “At-tavassul”ga kiritilgan va 576-yil zul-hijja oyining
oxirida (1181-yil may) Xorazmshohlardan G‘uriylarga yuborilgan maktubda
G‘uriylar davlatidan elchi bo‘lgan amir Humomiddinning xususiyatlari qayd etilgan.
Bu odam mard, jasur, xushmuomala va ko‘p yaxshi fazilatlarga ega edi. Humomiddin
o‘z xabarini aqlli va yaxshi til bilan yеtkazadi
6
.
Elchilar o‘sha davrning mashhur olimlari hamda davlat amaldorlari orasidan
saylangan. Xorazmshohlar vaqti-vaqti bilan o‘sha davrning mashhur olimlarini elchi
qilib saylaganlar. Shulardan biri Alovuddin Muhammad davrida Abbosiy xalifasi an-
Nosir-Lindillahga; Jaloliddin Xorazmshoh davrida Turkiya Saljuqiylari hukmdori
Alouddin Kaykubodga yuborilgan
Kadi’l-kudat
7
ya’ni qozilar qozisi Mujariddin
Tahir Umar al-Xorazmiy edi. Ibn Bibiy, Mujariddin Umar al-Xorazmiyning
4
Nizomulmulk. Siyosatnoma. – Toshkent., “Trust and Support” 2023. B 116
5
Gulserin AZAR NASIRABADI. HARAZEMSAHLAR DONEMINDE DIPLOMASI VE ELÇILIK
FAALIYETLERI. - Baski Eylul. 2021 -s. 189
6
Gulserin AZAR NASIRABADI. HARAZEMSAHLAR DONEMINDE DIPLOMASI VE ELÇILIK
FAALIYETLERI. - Baski Eylul. 2021 -s. 191.
7
O‘sha davrda Qozikalon. Eng oliy qozi degan ma’noda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
142
xususiytalarini sanab o‘tar ekan, uning Xorazmning yеtuk imomlaridan biri, ko‘zga
ko‘ringan allomalardan, shuningdek ilm ahlidan ham benazir shaxs ekanligini
ta’kidlaydi. Mujriddin fiqh va boshqa fanlarda teran fikrlaydigan, falsafadan ham juda
bilimdon kishi edi. U shunday buyuk shaxs ediki Iroqda, Xurosonda Ozarbayjonda
hech kim u bilan bellasha olmasdi. Xorazmshoh Jaloliddin Manguberdi 622 (1225)
yili Alouddin Kaykubodga yo‘llagan maktubida Mujariddin Xorazmiy haqida
shunday deydi: “Buyuk zot, mujtahid olim, saltanat ustuni, davlat, millat, xalq va
dinning suyanchig‘i, islom va musulmonlarning sha’ni zamonining allomasi, o‘z
davrining dahosi, Xorazm va Xuroson iftixori, noiblar podshosi, sulton va
podsholarning qozisi, buyuklar zanjirining boshi, saltanat zodagonlarining ulug‘i,
davlat arboblarining kattasi Mujariddin Tohir ibn Umar al-Xorazmiydir” kabi
jumlalarni ishlatgan.
Bu shaxsni yaqinlari va yordamchilari hamrohligida zarur asbob-uskunalar va
jihozlar bilan ta’minlangan holda Sulton Alouddin huzuriga jo‘natgani va elchilarning
tilidan foydalanib, ikki taraf o‘rtasida birlik va hamjihatlilikni taminlash to‘g‘risida
kelishildi. Shunday qilib ikki davlat o‘rtasida endi maktublar kelib ketar, elchilar va
savdogarlarning kelib ketishi ko‘payadi. Sulton Jaloliddin elchisi Mujariddinning
so‘zlari inobatga olinishi va o‘zi so‘zi sifatida qabul qilinishini istardi
8
.
Sulton Alouddin Kaykubod ham Jaloliddinga yozgan maktubida Mujariddin
al-Xorazmiy xususida “ Sizning tarafingizdan dunyoning buyuk vaziri, dinining va
davlatining dastakchisi, Islomning va musulmonlarning qo‘riqchisi, podshohlarning
va sultonlarning yordamchisi, davlatning iftixori, millatning nuri, xalifalik
maqomining sevimlisi, dunyoda insonlarga rahbar, noiblarning rahbari, buyuklarning
va avval kelganlarning afandisi, zamonining qozisi, Xorazm va Xuroson vazirlarining
vaziri, toza qalbli kimsalarning rahbari Mujariddin bu yerga kelib sizning
so‘zlaringizni, habarlaringizni yetkazdi. Uning keltirgan maktubini o‘qish,
qalbimizda do‘stlik va samimiyat tuyg‘ularini to‘ldirdi. Bu yerda qolgan kunlarida
8
Gulserin AZAR NASIRABADI. HARAZEMSAHLAR DONEMINDE DIPLOMASI VE ELÇILIK
FAALIYETLERI. - Baski Eylul. 2021 s.192
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
143
hikmatli so‘zlari bilan ko‘nglimizni fath etdi. O‘zining fazilatlari bilan sevinchimizni
va mamnuniyatimizni oshiridi”- kabi ifodalarni qo‘llagan
9
.
Jaloliddin Xorazmshoh, Xalifa Mustansir tomonidan yuborilgan elchi
Sadeddinni kutb olib mehmon qilganidan so‘ng, uning qaytishida o‘zining elchisi
Badriddin Tutukni u bilan birga xalifa huzuriga yubordi. Albatta Inonch xonning
o‘g‘li Badriddin Tutukni elchi qilib yuborilish sababi, uning shaxsiy xususiyatlari edi.
Chunki turklar orasida undan yaxshisi yo‘q edi. U ilimli va so‘z ustasi bo‘lishidan
tashqari, forscha yozishda, she’r o‘qishda ham mohir edi. U o‘qish usullarini bilar edi
yosh bo‘lishiga qaramasdan saroyning barcha marosimlarini va qonun qoidalarini
yaxshi bilar edi
10
.
Yuqorida takidlanganidek elchilar ega bo‘lishi kerak bo‘lgan muhim
xususiyatlardan biri bu-ishonchlilik edi. Bu boradagi misolni Xorazmshohlarning
Mozandaron olimlariga yozgan maktubida keltirish mumkin. Bu yerda elchilarning
ishonchliligi ta’kidlanadi va bu xususiyatga ega bo‘lgan odam tomonidan keltirilgan
xabarlar mamnuniyat bilan qabul qilinadi.
Elchilarning vazifalari
Xorazmshohlar davriga oid ma’lumotlarga nazar solsak, elchilarning
vazifalari haqida ham bir qancha ma’lumotlar bor. Kadi’l-kudat Mujariddin Tohir ibn
Umar al-Xorazmiyning keltirgan maktubida elchining vazifalari aniq bayon etilgan.
Avvalo u elchilar ishlatadigan tilni qo‘llashi zarurligi ta’kidlanadi. Ibn Bibiyning
fikricha, bu til ikki taraf o‘rtasidagi do‘stlikka yo‘l ochar va ikki taraf o‘rtasidagi
ajralishga barham berar edi. Shu tariqa u birlik va hamjihatlikni o‘rnatardi. Bundan
buyon ikki tomon o‘rtasida elchilar kelib ketar, munosabatlar diplomatiya bilan bir
qatorda iqtisodiy jihatdan ham rivojlanib, savdogarlar o‘z savdolarini amalga oshirar
edi.
Jaloliddin Xorazmshoh davlatida munshiylik vazifasini bajargan Nasaviy ham
elchi qilib tayinlandi. Nasaviy Iroqqa elchi qilib yuborilganda, Xorazmshohlardagi
9
Gulserin AZAR NASIRABADI. HARAZEMSAHLAR DONEMINDE DIPLOMASI VE ELÇILIK
FAALIYETLERI. - Baski Eylul. 2021 s.192
10
Gulserin AZAR NASIRABADI. HARAZEMSAHLAR DONEMINDE DIPLOMASI VE ELÇILIK
FAALIYETLERI.-Baski Eylul 2021 s.193
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
144
elchilarning vazifalari haqida ba’zi tafsilotlar mavjud. Ma’lumki, Ismoiliylar
kelishilgan 30.000 dinor soliqda 20.000 dinor olib kelib, 10.000 dinor kam qolgan
edi. Shu sababli Nasaviyning vazifalaridan biri Alamutga boorish edi. Ikkinchi
masala Jibol podshosi Imodaddin Pehlivon Hizorasp va Ayva shohi Shahobiddin
Sulaymonshoh uni xalifaning vassal deb hisoblar, ilarga humronlik qilmas va ulardan
yordam so‘ramas edi. Biroq, bu qaroridan afsusda edi. Iroq noibi Sharafiddin Ali bu
ishni noto‘g‘ri deb hisobladi va sultonga : “Bular Sharaful Mulkning xohishi, chunki
bu ikki kishisiz Iroq mamlakati foydasiz va u yerda hech kim hukmronlik qila
olmaydi”, dedi. Biroq bu ikki amirning asl fikrlarini, sulton tarafga o‘tishga rozi
bo‘lganliklarini o‘rganmasdan turib, ularga hech narsa yozilmasligi kerak edi. Sulton
ular bilan ayni bir xil fikrda ekanliklarini bilish uchun, Isfahonga bir kishini yuborib,
yozgan maktubida ularning ham ayni bir xil fikrda ekanliklarini bilishni va shundan
keyin ular bilan qarorga kelishlarini aytdi. Shu maqsadda Sulton Nasaviyni Iroqqa
elchi qilib yuboradi. Qarorga ko‘ra, u avval Isfahonga borib, Iroq noibi bilan
uchrashib u yerdan bu ikki Malikka biror narsa yozadi. Agar itoat etsalar, ulardan va
Yazd egasidan askar so‘rar edi. Keyin bu ikki qo‘shin bilan Iroq noibining nutqi
uchun Qavzinga boradi. Ularni Qavzinda qoldirib, yolg‘iz Alamutga ketardi.
Nasaviyning ikkinchi vazifasi Alamutga borib, u yerda elchilik burchini
bajarish edi. Uning Ismoiliylar boshlig‘I Alouddin huzuriga borganining sababi xutba
o‘qib, pul so‘rash edi. Agar mol bermasa, Qavzindagi askarlari bilan Alamutga borib,
bu yerni xarobaga aylantirib molni u yerdan olib ketardi. Nasaviy istamasdan yo‘lga
chiqdi. Qavzinga kelgach Iroq noibi Sharafiddin Alining hojiblaridan biri unga
Sharafiddindan maktub berdi. Bu maktubda safar davomida barcha qulayliklar bilan
ta’minlanishi va hurmat ko‘rsatilishi yozilgan edi. Isfahonda bir konak masofadagi
Sinega borganida bir hojib kelib “Sharafiddin uning odamlari kelguniga qadar bir kun
bu yerda qolishing kerak, shi vaqt Ichida xalq bilan uchrashishing mumkin”, dedi.
Biroq Nasaviy uning gapiga quloq solmay otiga mindi va 627-yil 28-ramazon (1230-
yil 10-avgust)da Isfahonga kirdi. Bu yerda Cibal va Eyve amirlariga yuborgan
odamlarining kelishini kutdi va bu so‘ngra bu kishilarda Sulton Jaloliddinga
bo‘ysunishni istashlari haqida xabar keldi. Keyin ularning askarlari ham Isfahonga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
145
yetib keldi. Bundan tashqari Yazd hokimi Mahmudshoh ham o‘z xohishi bilan kelib
ularga qo‘shildi. Biroq Mahmudshox o‘zining xotini Kirmonning hokimi Barak
Hojibning qizidan maktub oldi. Maktubda xotini Mahmudshohning Yazdda yo‘qligi
sabab o‘zining otasi Yazdga hujum qilmoqchiligi haqida yozilgan edi. Shundan so‘ng
Mahmudshoh va Nasaviy, Mahmudshohning Yazdga qaytishini ma’qul topdilar.
Hatto Mahmudshoh Nasaviyga o‘zining vaziri Sayfulmulk orqali 1000 dinor, otlar va
matolar yubordi. Keyinchalik Nasaviy harafiddin va askarlari bilan birgalikda
Qavzinga bordi u yerdan esa Alamutga ketdi
11
.
XULOSA
Xorazmshohlar davrida elchilar davlat siyosatida muhim o‘rin tutgan shaxslar
bo‘lgan. Elchi sifatida tayinlanganlar, odatda, yuqori martabali, bilimli, muloqotda
mohir va hurmatli insonlar orasidan tanlangan. Ularning asosiy xususiyatlari –
donishmandlik, diplomatik noziklik, so‘z boyligi va siyosiy vaziyatni to‘g‘ri baholay
olish qobiliyatidir. Ayniqsa, diniy va ilmiy mavqega ega bo‘lgan shaxslarning elchi
sifatida yuborilishi ular orqali nafaqat siyosiy, balki ma’naviy ta’sir o‘tkazishga
bo‘lgan urinish sifatida baholanishi mumkin.
Elchilarning vazifalari faqatgina xat yetkazish yoki og‘zaki salom aytish bilan
cheklanmagan. Ular ikki davlat o‘rtasidagi muzokaralarda muhim vositachi sifatida
qatnashgan, sulton yoki xalifaning qarashlarini ifoda etgan, kerak bo‘lsa, siyosiy
bosimlar yoki ittifoq takliflarini yetkazganlar. Bundan tashqari, ular harbiy tahdidlar,
ittifoqlar yoki urushlarning oldini olishga qaratilgan strategik vazifalarni ham
bajarganlar.
Manbalarda keltirilishicha, Xorazmshohlar elchilarni yuborish va qabul
qilishda ularga yuksak darajadagi izzat-ikrom ko‘rsatgan. Ularni qarshi olish
marosimlari, hadyalar, alohida mehmondo‘stlik va ular bilan olib borilgan muloqotlar
elchilik institutining davlat siyosatidagi salmog‘ini yaqqol ko‘rsatadi. Ayniqsa,
elchilarni kutib olishda yarim tizzada turish, ularning gapini tinglashda hurmat bajo
keltirish kabi holatlar ularning mavqeini belgilovchi muhim ramzlar bo‘lgan.
11
Gulserin AZAR NASIRABADI. HARAZEMSAHLAR DONEMINDE DIPLOMASI VE ELÇILIK
FAALIYETLERI.-Baski Eylul 2021 s.193
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
146
Shu asosda aytish mumkinki, Xorazmshohlar davlati elchilarga nafaqat
axborot tashuvchisi, balki diplomatik vakil va siyosiy strateg sifatida qaragan.
Ularning shaxsiy fazilatlari esa davlat manfaatlarini himoya qilish va o‘zaro
munosabatlarni rivojlantirishda hal qiluvchi omillardan biri sifatida ko‘rilgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.
1.
Mecdud Mansuroğlu, “Elci”, IA,IV, 231
2.
Mehmet Ipsirli, “Elci”, DIA, XI,3
3.
Gulserin AZAR NASIRABADI. HARAZEMSAHLAR DONEMINDE
DIPLOMASI VE ELÇILIK FAALIYETLERI. - Baski Eylul. 2021 -s. 191
4.
Nizomulmulk. Siyosatnoma. – Toshkent 2023. B 116
