MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
134
O’ZBEK SHEVALARINI TASNIF QILISH TAMOYILLARI
Muxammadiyeva Madina Abdunazar qizi
Termiz davlat universteti 2-kurs talabasi
madinamuhammadiyeva21@gmail.com
Muborak O’rozova O’ral qizi
Termiz davlat universiteti 2-kurs talabasi
Annotatsiya:Mazkur maqolada o’zbek shevalarini tasnif qilish
tamoyillari,ularning kelib chiqib rivojlanishi va o’rganilish tarixi haqida so’z
boradi.Qolaversa,o’zbek shevalarini tansif qilishda o’zining ulkan hissasini
qo’shgan buyuk o’zbek olimlari,jumladan, Ye.D.Polivanov,Borovkov kabi
olimlarning qarluq,qipchoq va o’g’uz lahjalariga doir olib borgan tadqiqotlari
xususida ham mulohazalar yuritilgan.
Kalit
so’zlar:Til
sistematikasi,sheva,lahja,dialekt,shevalar
tasnifi,lingvisti
klaster,metisatsiya,gibridizatsiya,umlaut,eronlashgan
va
eronlashmagan shevalar,chig’atoy lahjasi,o’g’uz lahjasi,turk-barlos lahjasi.
Dialektologiya fan sifatida jonli xalq nutqiga qiziqish tufayli XVII asr
oxirlarida Germaniyada shakllandi.Bu davrda Germaniyada xalq shevalaridan
mahalliy so’zlar yig’ilgan va lug’atlar tuzilgan.Shevalarni ilmiy asosda o’rganish esa
XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab o’rganila boshlangan.
O’zbek xalq shevalarini o’raganishga qiziqish va uning tasnif masalalari
XIX asrning oxirlariga kelib ancha kengaya bordi.O’tgan asrning 20-30- yillarida esa
bu ishlar rivojlanib,jonlangan.Bu sohada Ulug’ Tursunov,G’ozi Olim Yunusov,
Polivanov kabi yirik olimlarning xizmatlari katta bo’ldi.
Mashhur tilshunos olim V.Reshetov o’zining nomzodlik dissertatsiyasini
o’zbek tilining Marg’ilon shevasiga va doktorlik dissertatsiyasini Toshkent
viloyatining Qurama shevalariga bag’ishladi.U birinchilardan bo’lib o’zbek shevalar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
135
tasnifiga oid materiallarni to’plagan va o’zbek shevashunosligi taraqqiyotiga ulkan
hissa qo’shgan.O’zbek shevalari 1920-1930- yillardan boshlab ilmiy asosda o’rganila
boshlandi va shu asnoda uning dastlabki tasniflari paydo bo’ldi.
Tilshunoslikda “til sistematikasi” degan tushuncha bot.U to’rt a’zoli
shkalani
aks
ettiradi:sheva,dialekt,lahja,til.Bunda
til
tarkibiga
kiruvchi
lahjalar,dialektlar,shevalarning muayyan tartibini belgilash lingvistik klaster deyiladi.
O’zbek shevalarini tasnif qilishda quyidagi qator tamoyillardan
foydalaniladi:
- o’zbek shevalarida o’zbek tilidagi unli va undosh tovushlarning mavjudligi
Ozbek dialektologiyasidan kurs materiallari.-Samarqand,SamDU,54-55-
betlar:Ozbek tilining g`arbiy Samarqand shevalari.-Toshkent,Fan,5-13 betlar.
- o’zbek shevalarining singarmonizm va umlautni saqlash darajasi
- o’zbek shevalariga qardosh va qardosh bo’lmagan tillarning ta’siri
- tarixiy qatlamga oid leksik birliklar va o’zlashgan qatlamga oid so’zlarning
mavjudligi
- so’zning fonetik va morfologik strukturasi va boshqalar.
O’zbek shevalari turkolog va dialektologlar tomonidan turlicha tasnif
qilingan.Professor
Zarubin
o’zbek
shevalarini
4
guruhga
ajratgan.Xiva,Farg’ona,Toshkent va Samarqand-Buxoro shevalari.Zarubin bu
tasnifida o’zbek shevalari orasida kemg tarqlagan qipchoq shevalari va shimoliy
o’zbek shevalari hisobga olinmay qolgan.Professor K.Yudaxin o’zbek shevalari
tasnifining ikki variantini taqdim etadi: 1-variantda o’zbek shevalarining tojik tili
bilan munosabati,2- variantda shevalarning darajasiga ko’ra 4 guruhga
ajratgan.Polivanov o’zbek shevalarining birinchi bo’lib ilmiy tasnifini yaratdi va
asosan ikki narsaga e’tibor berdi:
1.Metisatsiya.
2.Gibridizatsiya.
Keyingi davr dialektologlari Polivanov o’zbek shevalarini tasnif qilishda 2
tamoyil:1) metisatsiya (qardosh tillarning chatishuvi) va 2) gibridizatsiya(qardosh
bo’lmagan tillarning aralashuvi) hisobga olgan holda tasnif qilgan degan fikrni ilgari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
136
surganlar.Qolaversa,mazkur olim o’zbek shevalarini etnik jihatdan,ya’ni kelib
chiqishiga qarab juda sinchiklab o’rgangan.O’zbek shevalarida tojik tilning ta’sirini
hisobga olib,o’zbek shevalarini:eronlashgan va eronlashmagan shevalarga
bo’ladi.Olim “eronlashish” nazariyasini ilgari surgan va mohiyatini tushuntiirb
bergan.U unli fonemalar sistemasining tasnifini berib eronlashmagan shevalarda
vokalizm tarkibi to’qqizta,eronlashgan,jumladan Toshkent shevasida uchta unli
fonema o’z xususiyatini yo’qotgan,degan xulosa chiqaradi.
Eronlashgan va eronlashmagan shevalar o’rtasida eronlashishning
kuchsizlanishi,gibridizatsiya jarayonida turkiy elementlarning kuchlilanishiga ko’ra
eronlashgan shevalarni 4 guruhga ajratdi:
I.Chig’atoy lahjasi.
1)Samarqand-Buxoro shevalari
2)Toshkent tipidagi shevalar (Toshkent va uning atrofidagi qishloq shevalari-
Xonobod,Telov)
3)Qo’qon-Marg’ilon (Qo’qon,Marg’ilon shahar va qishloq shevalari)
4)Andijon shahar tipidagi shevalar.
II.O’g’uz lahjasi o’z ichiga ikki guruh shevani oladi.Bular:
1) janubiy Xorazm ( Xiva, Yangi Urganch Shovot,G’azovot,Xonqa
shevalari):bu guruhga Sho’raxon shevasi alohida bir tip sifatida kiritlgan.2)Shimoliy
o’g’uz guruh shevalari (Iqon-Janubiy Qozog’istondagi Qorabuloq shevalari): bu
guruhga Forish tumanidagi Bag’dod shevasi alohida tip sifatida kiritilgan.
III.Qipchoq lahjasi quyidagi 7 tip shevani o’z ichiga oladi:
1)o’rta Xorazm(Gurlan,Shabboz) Shimoliy Xorazm (Qipchoq, qo’ng’irot
tumanlari shevalari)
:2)”O” lovchi tip ( qozoq-nayman,Farg’ona –qoraqalpoq shevalari)
3) Qurama shevalari(Ohangaron vodiysi shevalari)
4)shimoliy o’zbek shevalari (Turkistondagi So’zoq shevasi)
5) o’rta o’zbek (Qirq shevalari va janubiy o’zbek shevalari)
6)laqay shevalari va h.k
7)Afg’onistondagi qipchoq -o’zbek shevalari va boshqalar kiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
137
Professor G’ozi Olim Yunusov o’zbek shevalarini sheva vakillari orasida
tushunilmaydigan leksik,fonetik,morfologik xususiyatlarini hisobga olib tasnif
qildi.U o’zbek shevalarini uch lahjaga ajratdi:o’zbek,turk-barlos,Xiva- Urganch.
I.O’zbek-qipchoq lahjasi: bu lahjaga Ohangaron vodiysi,Mirzacho’l,
Zarafshon atrofida yashovchi o’zbeklar kiradi.Bu lahjaning fonetik va morfologik
xususiyatlari quyidagicha:
y-dj: yer-ǯer,yol-ǯol
q-g’:aq-aγar,aq-aγ,qulaq-qulaγ
k-g: yek-jegip,kok-kӧgi
p-b:top-tābi ,qap -qabï
g,g-y:tegdi-tijdi,yegdi-ijdi sigdi-sijdï ,yigin-ǯijin soz oxirida q,g tushib
qoladi:sari,tari.
Jonalish kelishigi qoshimchasi:-ga,-qa,-gä,-kä,-a,-ä tarzida keladi:
koplik qoshimchasi: lar,-lär,-nar,när,-tar,tär, kabi.
Turk-barlos lahjasi.Bu lahjaga Toshkent, Qoqon,Namangan,Andijon
shaharlarida va ularning atrofida yashovchi o’zbeklar kiritiladi.Bu lahjada jo’nalish
kelishigi qo’shimchasi qattiq unlilar va jarangsiz undosh bilan tugasa -qa, jarangli
bilan tugasa -γa, yumshoq ozak jarangsiz undosh bilan tugasa -gä tarzida qoshiladi.
Gozi Olim Yunusov bu lahjani 4 shevaga boladi:
1.Sayram-Chimkent shevasiga oid sozlar
2.Toshkent-Xovos shevasida tushum kelishigi -ti shaklida boladi.Hozirgi
zamon davom feli: -vāt kevāttï ,āvātti.
3.Andijon shevasida tushum kelishigi
4.Namangan shevasida hozirgi zamon davom feli.
III.Xiva-Urganch lahjasi Xiva,Qarluq,Xonqa,Katda yashovchi ozbek
shevalari kiradi.Jonalish kelishik qoshimchasi -ga,-ga,-a,ä kabi ishlatiladi.Kelasi
zamon feli yasovchi affiksi-ǯaq,-ǯaq kabi korinishlarda boladi.
Umuman,ozbek sheva va dialektlarini tadqiq va tasnif qilishda
K.Yudaxin,Gozi Olim,K.Borovkov kabi olimlarning buyuk xizmatlari bor.Bu olimlar
rahbarligida mahalliy ozbek olimlari yetishib chiqdi.Ozbek shevalari akademik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
138
Sh.Shoabdurahmanov,professor Mirzayev, F.Abdullayev va boshqa fan doktorlari
bilan birga 50 ga yaqin fan nomzodlari,dotsentlar ozbek shevalari boyicha ilmiy
tadqiqiot ishlarini olib borgan va davom ettirmoqda.Ozbek dilektlari ozbek
shevalarining barcha masalalari boyicha nazariy muammolar: ozbek shevalari
fonologiyasi turkiy tillar bilan qiyosiy jihatdan organilishi ozbek tilshunosligini
yanada boyitishga,qolaversa,ozbek shevalarini o’rganishga bolgan qiziqishni yanada
orttiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Fayziyeva X. Ozbek dilektologiyasi.Termiz:Kitob nashr,2024.
2.Ashirboyev S. Ozbek dialektologiyasi.Toshkent:Nodirabegim,2020.
3.Ashirboyev S. Ozbek dialektologiyasi.Toshkent: Navroz,2016.
4.Ernazarov T. Karimjonova A. Ozbek dialektologiyasi.Toshkent:2012.192-bet.
5.Reshetov
V.
Shoabdurahmanov
Sh.Ozbek
dialektologiyasi,Toshkent,
O`qituvchi,1978
6.https//oefen.uz
7.https//uz.wikipedia.org.
