MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
129
MASAL JANRI HAQIDA VA UNING TARIXIY GENEZISI
O’rozova Muborak
Termiz davlat universiteti
O’zbek filologiyasi fakulteti 2-bosqich talabasi
ANNOTATSIYA:Ushbu maqolada masal janriga alohida e‘tibor
qaratilgan boʻlib, bu janrning adabiyotda paydo bo‘lishi, rivojlanishi va tarixiy
shakllanish bosqichlari haqida fikr yuritiladi. Masalning asosiy belgilari, undagi
o‘ziga xos badiiy xususiyatlari ushbu janrning oʻlmas bo'lishiga zamin yaratgan
adiblar va ularning beqiyos masallarini tahlil qilish orqali ochib beriladi.
KALIT SOʻZLAR: masal janri, genezis, didaktika, badiiy shakl, xulosa,
pand-nasihat, masalchilik otasi, rus masalchiligi, mumtoz adabiyotda masalchilik.
ANNOTATION:This article focuses specifically on the fable genre,
exploring its emergence, development, and historical formation within literature. The
main characteristics of fables and their unique artistic features are examined through
the analysis of prominent authors whose invaluable contributions and timeless fables
have ensured the immortality of this literary genre.
KEYWORDS:fable genre, genesis, didactics, literary form, moral, advice
and counsel, father of fables, Russian fabulism, fables in classical literature.
АННОТАЦИЯ:В данной статье особое внимание уделяется жанру
басни, рассматриваются этапы его появления, развития и исторического
формирования в литературе. Основные черты басни и её художественные
особенности раскрываются через анализ выдающихся авторов, чьё бесценное
творчество и бессмертные басни способствовали сохранению этого жанра на
протяжении веков.
КЛЮЧЕВЫЕ
СЛОВА:жанр
басни,
генезис,
дидактика,
художественная форма, мораль, наставление, отец баснописания, русская
басня, баснописание в классической литературе.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
130
Adabiyot insoniyat tafakkuri va tajribasining badiiy aksidir. Uning shakl va
janrlari inson ongining turli bosqichlarida yuzaga kelib, jamiyat ehtiyojiga qarab
taraqqiy etgan. Shunday janrlardan biri — masaldir. Masal — bu insoniyatning
jonivorlar haqidagi ilk ibtidoiy ertaklari bilan ulardan ancha keyin paydo boʻlgan
maqol, matal va zamonaviy latifalar orasidagi muhim bir majoziy bekatdir. Uning
yoshi ming yillar bilan oʻlchanadi.
1
Masaldan,asosan, kishilar oʻz mustaqil fikrini
ochiq-oydin ifoda etolmaganliklari natijasida foydalanishgan. Masalda turmush va
undagi voqealar, insonlar hayoti kinoyaviy obrazlar orqali tasvir etiladi. Unda
ko'pincha hayvonlar, qushlar, ba‘zan esa narsa-predmetlat obrazi yaratiladi. Ayni
paytgacha oʻsha hayvon va qushlar xarakter-xususiyatlari, qiliq-odatlari haqida
ma‘lum bir tasavvur shakllanib boʻlgan. Masalan, yo'lbars - pahlavon, boʻri - laqma,
yirtqich, ayiq - qoʻpol, galvars, tulki - ayyor, mugʻombir, qoʻy - sodda, yuvosh, echki
- dono, mehnatkash, mehribon, quyon - qoʻrqoq, it - sadoqatli doʻst, hoʻkiz -
menatkash va hokazo.
2
Masal xalq og'zaki ijodida ham she'riy, ham nasriy yoʻlda yozilgan, asosini
majoziy va ramziy obrazlarning faol harakati tashkil etgan , ta'limiy mazmundagi
satirik va yumoristik tanqid ruhida bayon qilingan kichik hikoyadir. Bu janrning xalq
poetik ijodiga yaqinligi, uni avvalo donishmand xalq yaratganligi, soʻng esa
yozuvchilar, shu jumladan, Ezop oʻz ijodida takomillashtirgani xususida soʻz boradi.
Masal janri II asrlarda Babriy, Rimda Fyodr (eramizning I asri)tomonidan
rivojlantirildi. Masal janri taraqqiyotiga fransuz masalchisi Lafonten (XVIII asr), rus
masalchisi Krilov, Daniya masalchisi Golberg (XVIII asr), nemis masalchisi
Lessing(XIX asr) katta hissa qo'shdilar.
3
Eng avvalo, masal janri xalq og'zaki ijodi mahsuli boʻlgan, keyinchalik
adabiyotga janr sifatida eramizning I va II asrlarida Babriy va Fyodr tomonidan
kiritilgan boʻlsa-da, masalchilik otasi - bu Ezopdir.
U tomonidan yaratilgan masallar og'izdan ogʻizga oʻtib, mazlum xalq tilida
dostonga aylangan. Ma‘lumotlarga koʻra, Ezop miloddan avvalgi VI asrda yashagan,
1
Igor Klex. Masalning xazina dunyosi. Toshkent. Jahon adabiyoti. 2020.101-b
2
O. Nodirov va boshqalar. Oʻzbek klassik she‘riyati janrlari. Toshkent. "Oʻqituvchi". 1979.148-b
3
Dilrabo Jumanova. Masal mumtoz adabiyotining qadimiy janri sifatida. Maqola.2021
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
131
dastlab qul boʻlgan, dono fikrlash qobiliyatiga ega bo'lganligi sababli oʻzini oʻzi
qullikdan xolos etgan."Kiyik bilan tokzor", "Eshak bilan baqalar", " Ustiga tuz
ortilgan eshak", "Yovvoyi echkilar bilan choʻpon", " Boʻri bilan laylak", "Burgut,
zogʻcha va choʻpon" kabi 500 ga yaqin masallar muallifi sanalgan Ezop masallaridagi
asosiy gʻoya jamiyat tubidagi xo'rlangan, ezilganlarning noroziliklarini ifodalash
boʻlgan. Shu sababli ham Ezop masallari hali hanuzgacha o'z mavqeini, ahamiyatini
yoʻqotmagan, yoʻqotmaydi ham.
Ezopdan keyin Gʻarb adabiyotida masalni shakllantirgan bu rus yozuvchisi
Krilovdir. U masallarni she'riy usulda yaratganligi bilan diqqatga sazovordir.Krilov
adabiyotda yozuvchi sifatida emas, balki o'tkir satirik masallar ijodkori sifatida nom
qoldirgan. Uning masallari syujeti ixcham, satirasi kuchli , tili o'tkir, obrazlari
ishonarli va qissadan chiqarilgan xulosaning aniq va ravshanligi bilan ajralib turadi.
Krilov masallari mavzu jihatidan bir qancha guruhlarga boʻlinadi: novella(" Dehqon
va tulki", "Eshak", "Tovuq va qargʻa"), satirik pamflet ( "Baliqlar raqsi", "Choʻrtan
baliq
"),
maishiy
tematika("Ikki
mushuk",
"Savdogar"),
satirik
epigramma("Tuhmatchi va ilon", "Dub daraxti va choʻchqa") kabi.
Hind adabiyotida ham masalchilik janri diqqatga sazovordir. Masalni
insonlarning xarakterini hayvonlarga ko'chirib, ularni oqlash yo qoralash, dedik,
hindlarda ham aynan shu uslubda yaratilgan, boshdan oyoq masal janrida yuzaga
chiqqan "Kalila va Dimna" asarini misol qilishimiz mumkin. Ushbu asar tarkibiga
kiruvchi "She'r va hoʻkiz", "Chinkabutar, qarg'a, sichqon, toshbaqa va ohu", "
Maymun va toshbaqa", "Boyqush va qargʻa", "Muahuk va kalamush" kabi naqllarni
biz ayan masalaga kiritishimiz haqli boʻladi. Negaki , bu naqllarning obrazlari
haqiqatdan hayvonlardan tashkil topgan, majoziy ruhda bitilgan hamda achchiq
kinoya bilan sugʻorilgandir.
Sharq adabiyotida masal janri XIV asrga kelib dunyo yuzini koʻrdi. Bu
davrda biz masalni Navoiy ijodida uchratamiz. Navoiyning "Majolis un-nafois"
asarida ham, "Lison ut-tayr" asarida ham masalning namunalarini uchratish mumkin.
Bundan tashqari, "Hayrat ul-abror" dagi " Sher bqilan Durroj", "Saddi
Iskandariy"dagi "Bulbul hikoyati", "Kabutar hikoyati" masallari masal janrining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
132
barcha formal-poetik va gʻoyaviy talablariga toʻla javob beradi.Chunonchi, Navoiy
"Majolis un-nafois" da Mirza Hoji Sugʻdiyning quyidagi baaytini keltirib, yozadi :
Oʻxshotti qomatingga sanubarni bog'bon
Bechora bilmas ermish alifdin tayogʻin.
Bugʻina masalni yaxshigʻina bogʻlogʻon uchun umid ulkim, tengri taolo anga
rahmat qilmish boʻlgʻay.
4
Navoiydan keyin masal namunalarini Nishotiy, Gulxaniy ijodiyotida
koʻramiz.
Nishotiyning "Husn va Dil" dostonida anchagina masallar berilgan. Ular
"Shahboz va bulbul", "Gul va Daf", "Nay va Shamshod", " Kosayi Chin va Nargis",
"Binafsha va Chang" masallaridir.
Gulxaniyni o'zbek klassik masalchiligining atoqli namoyandasiga
aylantirgan eng mashhur asari - bu "Zarbulmasal". Mazkur asar ijtimoiy hayotdagi
illatlarni o'tkir satira tigʻi bilan fosh etadi. Shoir oʻz zamonasi uchun xarakterli
boʻlgan voqea-hodisalarni yoritib beradi. Asarda feodalizmlarning dabdabali hayoti,
ochkoʻz, tamagir, qallob, maqtanchoq, xudbin, mansabparast ekanliklari boʻy-basti
bilan ochib tashlanadi. Ushbu maqsadlarni yoritib berishda muallif allegorik ifodalash
nuqtayi nazaridan "Zarbulmasal"da keltirilgan masallar ham qiymat jihatdan yuqori
turguvchidir. "Maymun bilan Najjor", "Tuya bilan Boʻtaloq", "Toshbaqa bilan
chayon" masallari asar toʻqimasidan munosib joy egallagan.
Hozirgi kunda esa masal janrida ijod qilayotganlar talaygina deyish biroz
mushkilroq. Lekin oʻzbek adabiyotida Sami Abduqahhor, Muxtor Xudoyqulov,
Yamin Qurbon, Aziz Abdurazzoq, jahon adabiyotida esa Lessing kabi yaxshi
masalchilarni ham unutmaslik kerak.
Sami Abduqahhor - satirik yozuvchi va shoir. Uning masallari ham oʻz zamonasi
bilan bogʻliq boʻlib, turli voqea-hodisalarni ramziy obrazlar vositasida masalda
jonlantirgan. Uning bema‘ni va maqsadsiz majlisbozliklar hamda soʻzi bilan amali
boshqa-boshqa boʻlgan kishilar toʻgʻrisida " Ayiq va‘zxon", olifta va oʻziga bino
4
Alisher Navoiy. "Majolis un-nafois ". Ilmiy-tanqidiy tekst. 78-b
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
133
qoʻygan kishilar toʻgʻrisida "Taka bilan echki", tanish-bilishlik aks etgan "Qunduzoy
bilan boʻrsiqboy" kabi masallari gʻoya va badiiyat jihatidan juda qimmatlidir.
Yamin Qurbon - masalnavis, satira ustasi. Uning masallari bilan tanishar
ekanmiz, tanqid ostiga olingan obrazlar hech qanday yashirinsiz koʻrinib turganday
koʻrinadi. Mutaxassislar "...uning satirasi tigʻidan laganbardor va muvofiq ham,
tovlamachi-yu hasadgoʻy ham, manmanlikka berilgan boshliq va tufayli xil
ustabuzarmonlar ham, poraxo'r hamda chalasavod o'qituvchilar ham, hayotiy
zamindan oyog'i uzilgan balandparvoz shoir-u sofdil, pok kishilarning hayotiga
zomin boʻlgan muttaham iblislar ham qochib qutula olmaydi..."
5
degan xulosaga
kelishgan.
Ushbu maqoladan xulosam shuki, masal janri adabiyotning eng qadimiy,
ammo eng barqaror janrlaridan biridir. Uning ahamiyati shu darajada yuqoriki, Gʻarb
adabiyotida ham, Sharq adabiyotida ham birdek hanuzgacha foydalaniladi. U xalq
tafakkurining natijasi sifatida shakllanib, yozma adabiyotda mukammallikka
erishgan. Uning tarbiyaviy, axloqiy va badiiy ahamiyati bugungi kunda ham
dolzarbligini yo‘qotmagan. Masallar — bu hikmat xazinasi, xalq donishmandligining
timsolidir. Negaki masal janrida mahoratli ijod qilgan ijodkorlar avvalo adolat
mash‘alini mahkam tutgan holda jamiyat va kishilarni salbiy illatlar, yomon xulq-
atvorlarning oxir-oqibatlaridan ogohlantirib kelgan. Masallar esa bu vazifani
hozirgacha ajoyib tarzda bajarib kelmoqda. Shu sababli ham bu janrning tarixiy
genezisini o‘rganish, namunalari bilan tanishish esa adabiyotshunoslik sohas uchun
muhim ilmiy vazifalardan, oddiy xalq uchun esa ibratomuz yoʻl-yoʻriqlardan biridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
Igor Klex. Masalning xazina dunyosi. Toshkent. Jahon adabiyoti. 2020.101-b
O. Nodirov va boshqalar. Oʻzbek klassik she‘riyati janrlari. Toshkent. "Oʻqituvchi".
1979.148-b Dilrabo Jumanova. Masal mumtoz adabiyotining qadimiy janri sifatida.
Maqola.2021 Alisher Navoiy. "Majolis un-nafois ". Ilmiy-tanqidiy tekst. 78-b
Qurbon Yamin. O'tkir asal: masallar. Toshkent. Adabiyot va san‘at nashriyoti. 1983.
8-9-b
5
Qurbon Yamin. O'tkir asal: masallar. Toshkent. Adabiyot va san‘at nashriyoti. 1983. 8-9-b
