MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
121
SAMARQAND VILOYATIDA YER MAYDONLARI,
DEHQONCHILIK VA MUAMMOLAR (XIX ASR OXIRI-XX ASR
BOSHLARI)
Allayarov Otabek Xaliyorovich,
ISFT Samarqand filiali assistenti, Samarqand.
Annotatsiya: Ushbu maqolada 1897-yilda tashkil topgan Turkistonda yer va
davlat mulki boshqarmasining Samarqand viloyatidagi faoliyati, viloyat hududidagi
yer maydonlari, dehqonchilik jarayonlari, sugʻorish tizimi haqida soʻz boradi. Shu
bilan birga mavjud muammolar faktlar asosida yoritib berilgan.
Kalit soʻzlar: Turkistonda yer va davlat mulki boshqarmasi, desyatina, yer,
sugʻorish tizimi, Mirzachoʻl, sholi, dehqonchilik, daryo.
Samarqand viloyati Turkiston general gubernatorligi tasarrufidagi muhim
ahamiyatga ega boʻlgan viloyatlardan biri hisoblanadi. Viloyat hukumatning 1887-yil
1-yanvarda Turkiston oʻlkasi boshqaruvi toʻgʻrisidagi maxsus Nizomi (Fuqarolik
qonunchiligi kodeksining II jildi, 1892-yil nashri) asosida tashkil topgan
1
. Ma’muriy
tuzilishiga koʻra Samarqand viloyati toʻrtta uezddan iborat: Samarqand,
Kattaqoʻrgʻon, Xoʻjand va Jizzax
2
. Tashkil etilgandan soʻng bu hududda
mustamlakachilikning asosiy maqsadi hisoblangan yerga egalik qilish siyosati yanada
faol, tizimli ishlay boshladi.
Yer resurslari boʻyicha nazoratni 1897-yil tuzilgan Turkiston yer va davlat
mulki boshqarmasi tashkil qiladi. U sugʻorish tizimi, oʻrmon xoʻjaligi, sinovlar, tabiiy
boyliklarni qidirish bilan shugʻullanadi. Shu bilan birga bu boshqarma qishloq
xoʻjaligi oʻquv yurtlari-gidrotexnika va gidrometriya bilim yurtlari, bogʻchilik,
1
Справочная книжка Самаркандской области. 1909-г. Выпускъ IX. Самарканд.
Типо-литография Г.И. Демурова 1909. 1-бет.
2
Положение объ упралении Туркестанскаго края. Ташкент 1903. Типо-
литография В.И. Ильпина 1903. 1-бет.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
122
uzumchilik maktablari ishini ham tashkil qiladi
3
. Ushbu tashkilotning shakllanishi
mintaqadagi barcha tabiiy manbalarni nazorat qilish imkoniyatini yaratdi. Boshqarma
20 yillik faoliyati davomida Samarqand viloyatida ham vazifa vakolati doirasida keng
siyosat olib bordi. Ammo tashkilot ish jarayonida koʻpgina kamchiliklarga yoʻl
qoʻydi. Jumladan, bu holatni yangi yerlarni oʻzlashtirish masalasida koʻrish mumkin.
1912-yilda Samarqand viloyatining boʻsh yerlaridan xabardor boʻlish uchun
1913-1915-yillarga moʻljallangan ish dasturi rejalashtirilgan. Shu vaqt ichida
viloyatning markaziy qismida joylashgan barcha boʻsh yer maydonlari hisobga
olinadi, degan taxmin bor edi. Ushbu taxminlarga koʻra, oʻrganilishi kerak boʻlgan
umumiy maydon 1 100 000 desyatina boʻlib, ulardan xuddi shu taxminlarga koʻra,
1915-yilda 300 000 desyatingacha tekshirilishi kerak edi. Biroq keyin ma’lum
boʻldiki, bu behisob hududga qoʻshimcha ravishda, ilgari koʻchmanchi mintaqada
joylashgan deb hisoblangan yana 386 ta oʻlchamli yer maydonini oʻrganish kerak
edi
4
.
1908-1909-yillarda oʻlka hududini, shu bilan birga Turkistonda yer va davlat
mulki boshqarmasi faoliyatini taftish qilgan K.K. Palenning ma’lumotlari ham muhim
hamaiyatga ega.
Samarqand viloyatining umumiy maydoni desyatinada 8 289 128, shundan
shahar qismi 15 997 desyatina, mahalliy aholiga tegishli yerlar 2 221 113 desyatina,
xususiy mulk yerlari 1 415 desyatina, rus koʻchmanchilariga 22 907, davlat yerlari
hisoblangan obrok yerlar 59 936, oʻrmon yerlari 3 914 086, umumiy hisobda 6 235
454, qolgan 2 053 674 desyatina yerlar esa koʻchmanchilar muddatsiz, doimiy
ravishda foydalaniladigan yerlar hisoblanadi
5
.
Viloyatda mavjud yerlar turli xil ekin maydonlari uchun taqsim qilingan. I.I.
Geyer bergan ma’lumotlarga koʻra dehqonchilik maydonlarining ekin turlariga koʻra
taqsimoti viloyat uezdlarida quyidagicha boʻlgan:
3
Ўз.МА: 7-фонд, 1-рўйхат, 2428- иш, 7-бет
4
Ўз.МА: 7-фонд, 1-рўйхат, 8909-иш, 7-бет.
5
Пален К.К. “Материалы к характеристике народного хозяйства Туркестана”.
1911. 93-бет.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
123
Samarqand uezdida paxta uchun ajratilgan maydon 5 500 desyatina, bugʻdoy
uchun 95 000 desyatina, arpa uchun 46 000 desyatina, guruch uchun 29 000
desyatina;
Jizzax uezdida paxta uchun ajratilgan maydon 800 desyatina, bugʻdoy uchun
71 000 desyatina, arpa uchun 17 000 desyatina;
Xoʻjand uezdida paxta uchun ajratilgan maydon 4 000 desyatina, bugʻdoy
uchun 27 000 desyatina, arpa uchun 6 000 desyatina, sholi uchun 1 400 desyatina;
Kattaqoʻrgʻon uezdida paxta uchun ajratilgan maydon 8 000 desyatina,
bugʻdoy uchun 22 000 desyatina, arpa uchun 6 000 desyatina, guruch uchun 1 200
desyatina hisoblanadi.
Viloyat miqyosida esa bu koʻrsatgich jami paxta uchun ajratilgan maydon 18
300 desyatina, bugʻdoy uchun 215 000 desyatina, arpa uchun 75 000 desyatina,
guruch uchun 32 000 desyatinani tashkil etadi
6
.
Turkiston general-gubernatorligi viloyatlarida ekin turlari va maydonlarining
hajmi jihatidan oʻziga xos reyting vujudga kelgan. Ekin maydoni boʻyicha birinchi
oʻrinda bugʻdoy turadi, u barcha yerlarning yarmidan koʻprogʻini (2.712.260
desyatinadan 1.404.788 desyatinagacha) tashkil etadi. Bugʻdoy yetishtirish boʻyicha
birinchi oʻrinda Sirdaryo viloyati, ikkinchi oʻrinda Samarqand, uchinchi oʻrinda
Fargʻona viloyati turibdi. Paxta ikkinchi oʻrinni egallaydi–523 674 gektar. Ayrim
viloyatlar boʻyicha u quyidagicha taqsimlangan: Sirdaryo viloyatida maydonning
qariyb 7,6%, Fargʻona viloyatida deyarli 40% (39,7%), Samarqand viloyatida qariyb
7,9%, Kaspiyorti mintaqasida 32%. Uchinchi oʻrin arpaga tegishli - 259 902
desyatina. Eng koʻp arpa Samarqand viloyatiga toʻgʻri keldi. Toʻrtinchi oʻrinni beda
egallaydi. Uning mintaqadagi ulushi 176 867 gektarni tashkil etdi. Beshinchisida
sholi turadi. Unga tegishli maydon-153,448 desyatina
7
.
Samarqand viloyat statistika kometeti sekretari M. Virskiyning 1907-yil
uchun bergan ma’lumotlarida viloyatda ekin turlari ichida sholi yetishtirishga alohida
6
И.И. Гейер. Туркестан. Ташкент. Типография Туркестанского Т-ва печатнаго
дела. 1909. 234-бет.
7
Я. П. Демидов. Экономические очерки хлопководства, хлопковой торговли и
умышленности в Туркестане. Москва. Новая Деревня. 1928. 14- бет.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
124
keng e’tibor qaratilgan. “Nauskiy volostida soʻnggi ikki yil ichida (ya’ni 1899-1900)
qandaydir hayratlanarli holatlar kuzatildi. Sholi maydoni 392 desyatinadan 2000
desyatinaga koʻpaydi. Xoʻjand uezdida sholi ekinlari maydonining bunchalik
koʻpayishi sababi menga aniq noma’lum; aholining ba’zi ma’lumotlariga koʻra,
soʻngi paytlarda Nauskiy volostida sholi ekishning koʻpayishi chigirtkalarning ta’siri
bilan bogʻliq deb taxmin qilish kerak. Ushbu volostda oʻtgan yili va undan oldingi
yillardagi bu ofat deyarli barcha kuzgi va bahorgi ekinlarni yoʻq qildi, bu esa yerni
qayta haydashga majbur qildi. Dalaga kech takrorlanadigan oʻsimliklardan sholi,
ayniqsa, sholining “Arpa-sholi” navi ekilgan. Samarqand viloyatida sholining toʻrt
navi: Arpa-sholi, Oq-sholi, Qizil sholi va Qora-qaliq navlari keng tarqalgan”
8
.
Samarqand viloyatida 1912-yil kuzgi bugʻdoy hosili oʻrtachadan past edi.
Kuzgi bugʻdoydan faqat Kattaqoʻrgʻon tumani va qisman Jizzax tumanida moʻl hosil
olindi. Koʻp joylarda bahorgi dalalarda hosil past, Xoʻjand uezdida esa qoniqarli hosil
boʻldi. Sholi 1912 yilda 45 ming gektar maydonga ekilgan. Asosiy sholi
yetishtiriladigan viloyatlar: Samarqand, Kattaqoʻrgʻoq va Xoʻjand viloyatlari
9
.
Viloyatda keng tarqalgan yana bir ekin turi tamaki hisoblanardi. Bu haqida
K.K. Palen ma’lumot berib oʻtadi. Buxoro yaqinidagi Kattaqoʻrgʻon, Zarafshonning
quyi oqimida sugʻoriladigan yerlarda tamaki madaniyati yuksak darajada
rivojlangan
10
.
Yana bir holatga alohida e’tibor berish lozimki, tabiiy iqlim sharoiti
dehqonchilik faoliyatiga oʻz ta’sirini doimiy tarzda koʻrsatib turgan. Turkistonda yer
va davlat mulki boshqarmasi bu holatlarda yomgʻirning kam yogʻishi, chigirtkaning
koʻpayishi kabi muammolarga duch keldi.
Suv muammosi boʻlgan hududlarda koʻproq chorvachilik yoki lalmikor
dehqonchilik ustuvorlik qilishi manbalarda tasdiqlanadi.
8
Справочная книжка Самаркандской области. 1907-г. Выпускъ IX. Самарканд.
Типо-литография Г.И. Демурова 1907. 7-8-бет.
9
С. Г. Конопка. Туркестанский край. Ташкент. Г. М. Цвилинг. 1912. 117
-
бет.
10
Пален К.К. “Материалы к характеристике народного хозяйства Туркестана”.
1911. 11-бет.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
125
Gulakandoz, Xoʻjand, Naygut-Qipchoq hududlarida sugʻorishning yetarli
emasligi natijasida koʻchmanchilik madaniyati ustunlik qiladi
11
.
Shundan xulosa qilish mumkinki, viloyatda irrigatsiya masalasiga doir
ishlarga ham alohida e’tibor qaratilishi lozim boʻlgan. Turkistonda yer va davlat
mulki boshqarmasi bu borada ham talay ishlarni amalga oshirgan. Ayniqsa, yangi
oʻzlashtirilgan yerlarni sugʻorish masalasi muhim ahamiyatga ega boʻlgan.
Samarqand viloyati irrigatsiya boshligʻi P. Petrovskiyning Samarqand viloyati harbiy
gubernatori Ya. D. Fedorovga eski sugʻorish inshootlarini oʻrganish zarurligi haqida
1897-yil 30-dekabr hisoboti ushbu fikrlarni isbotlaydi.
“Qishloq xoʻjaligi va davlat mulki vazirligidan Samarqand viloyatida 1895-
yildan buyon uch nafar texnik xodimdan iborat tadqiqot guruhi ishlamoqda, ular yangi
yerlarni sugʻorish boʻyicha tadqiqot ishlarini olib bormoqda.
Hozirda, 1897-yil, bu partiyadan ikki texnik Mirzachoʻlni tekislash ishlarini
olib bordi, uchinchisi esa Xoʻjand uezdidagi Xoʻjabaqirgʻon, Oqsuv va Shahriston
daryolari hududlarida bir paytlar sunʼiy inshootlar izlari saqlanib qolgan joylarida suv
omborlari qurish maqsadida ishladi. Samarqand viloyatida sanab oʻtilgan daryolardan
tashqari, shu paytgacha oʻtkazilgan oʻrganishlardan maʼlum boʻlishicha, sunʼiy
inshootlar va hatto inshootlarning oʻzlari ham quyidagi joylarda saqlanib qolgan:
1) Jilanchi daryosi Jizzax tumanining Bogʻdon hududida, Nurota togʻlarining
shimoliy yonbagʻirlari boʻylab oqib oʻtadi. Bu yerda zikr etilgan daryoning buloq
suvlarini saqlab qolgan tosh toʻgʻon saqlanib qolgan. Hozirgi vaqtda oqimning yuqori
tomonidagi bu toʻgʻon deyarli butun balandligigacha loy bilan qoplangan.
2) Mirzachoʻlni oldingi choʻldan ajratib turadigan janubiy chiziq boʻylab
xizmat qilgan sobiq korizlarning izlari bor. Kelgusi 1898-yil tadqiqot ishlari olib
borish ma’qul.
Loyihaga zarar yetkazmasdan butun Mirzachoʻl hududini tekislash tarmogʻi
bilan qoplash ikki yil oʻrniga uch-toʻrt yilda yakunlanishi mumkin va hozirda bitta
11
Пален К.К. “Материалы к характеристике народного хозяйства Туркестана”.
1911. 11-бет.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
126
texnik yordamida koʻrsatilgan hududlarda soʻrov oʻtkazgandan soʻng, siz loyiha,
smeta tuzishingiz va mablagʻ boʻlgan taqdirda ishni boshlashingiz mumkin”
12
Yana bir muammo qabul qilingan qarorlar natijasida mahalliy aholining
yersizlanishi hisoblanadi. Bu holat Samarqand viloyatida ham ommaviy tarzda yuz
berdi.
Mahalliy zodagonlarning, yirik boylarning va ulamolarning mulkchiligidagi
yerlari miqdori kamaytirildi. Keyin musodara qilingan yerlarning bir qismi shu yerda
mehnat qilayotgan dehqonlarga maxsus sharoitlar asosida doimiy foydalanishga
berildi. Lekin yer haqidagi qonunlarda, Turkistonni boshqarish toʻgʻrisidagi nizomda
(1886-yil) va 1900-yil unga kiritilgan qoʻshimchalarda mahaliy dehqonlarga yerni
xususiy mulk qilib berilishi qayd etilmagan. Oqibatda mehnat qurollariga, ot-
ulovlarga, pul mablagʻiga ega boʻlmaganlar sudxoʻrlarga, hosilni olib-sotuvchilarga
qaram boʻlib qolishar edi
13
Aholi jon boshiga hisoblanganda ham Samarqand viloyati general-
gubernatorlikdagi eng past koʻrsatgichlardan birini tashkil etadi.
V.P. Nalivkinning hisob-kitoblariga koʻra, 1897-yilda Samarqand viloyatida
501 924 desyatina, umumiy 857 847 kishiga yoki bir kishi uchun 0,58 desyatini
tashkil etdi. Huddi shu viloyatda 171 569 ta oila boʻlib, ulardan uy-joysiz, ya’ni oʻz
tomorqasi va saqloviga ega boʻlmagan oilalar 43 485 ta oila boʻlgan
14
. Bu raqamlar
mahalliy aholining ommaviy qashshoqlashuviga olib kelgan. Natijada soʻdxoʻrlik
ham viloyat miqyosida avj olgan.
Chor hukumati tomonidan koʻrilgan chora-tadbirlar mehnatkash ommaning
yirik dehqonlarga qullik qaramligining kuchayishini toʻxtata olmadi. Sudxoʻrlik
kuchayib, keng tarqaldi. Masalan, afgʻon taxtining sobiq vorisi Isoqxon Samarqandda
12
Голодний степь. (История края в документах). Москва. Наука. 1981. 38-39-
бет.
13
Allayarov O.X. “Turkiston o‘lkasini boshqarish haqidagi nizom”ning yer egaligi
va mahalliy aholi hayoti uchun oqibatlari. Xorazm Ma’mun akademiyasi
axborotnomasi. 2025-1/3. Xiva-2025. 9-bet.
14
Я. П. Демидов. Экономические очерки хлопководства, хлопковой торговли и
умышленности в Туркестане. Москва. Новая Деревня. 1928. 27-бет.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
127
doimiy yashab, Urgutda soʻdxoʻrlik bilan shugʻullangan. 1899-yil oxirida unga foiz
evaziga 500 ming tanga berildi. Va oʻzaro manfaatlar yiliga 15% edi. Urgutda 30 dan
ortiq dehqon xoʻjaliklari qarzdor boʻlgan
15
.
Mahalliy aholining yersizligi mana shu kabi muammolarga duchor boʻlishiga
bevosita sabab boʻlgan.
Xulosa oʻrnida shuni ta’kidlash lozimki, Samarqand viloyati dehqonchilk
uchun qulay maydonlarga ega boʻlganligi hisobiga Turkistonda yer va davlat mulki
boshqarmasi faoliyatida muhim rol oʻynagan. Paxta siyosatining viloyatda ham keng
qo‘llanilishi boshqa turdagi ekin maydonlarining kamayishiga olib kela boshladi, shu
bilan birga yangi yerlarni oʻzlashtirish asosiy vazifasi boʻlgan boshqarma bu
viloyatda faol ish yuritgan. Mirzachoʻl hududining viloyatga tegishli yer
maydonlarida oʻzlashtirish ishlari aynan shu boshqarma tomonidan amalga
oshirilgan. Yana bir muhim jarayon yerga egalik masalasi hisoblanib, azaldan
shakllanagan yer egaligi xususiyatlari o‘zgarib bordi. Bunda 1886-yilda qabul
qilingan nizom muhim ahamiyat kasb etgan. Bu esa mahalliy aholi hayotining
og‘irlashib borishiga sabab bo‘ldi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Справочная книжка Самаркандской области. 1909-г. Выпускъ IX. Самарканд.
Типо-литография Г.И. Демурова 1909.
2. Справочная книжка Самаркандской области. 1907-г. Выпускъ IX. Самарканд.
Типо-литография Г.И. Демурова 1907.
3. Положение объ упралении Туркестанскаго края. Ташкент1903. Типо-
литография В.И. Ильпина 1903.
4. Ўз.МА: 7-фонд, 1-рўйхат, 2428- иш.
5. Ўз.МА: 7-фонд, 1-рўйхат, 8909-иш.
6. K.K. Пален. “Материалы к характеристике народного хозяйства Туркестана”.
1911.
15
Т.С. Саидкулов. Самарканд во второй половине XIX-начале XX веков.
Самарканд. 1970. 128-бет.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
128
7. И.И. Гейер. Туркестан. Ташкент. Типография Туркестанского Т-ва печатнаго
дела. 1909.
8. Я. П. Демидов. Экономические очерки хлопководства, хлопковой торговли
и умышленности в Туркестане. Москва. Новая Деревня. 1928.
9. С. Г. Конопка. Туркестанский край. Ташкент. Г. М. Цвилинг. 1912.
10. Голодний степь. (История края в документах). Москва. Наука. 1981.
11. T.С. Саидкулов. Самарканд во второй половине XIX-начале XX веков.
Самарканд. 1970.
12. O.X. Allayarov. “Turkiston o‘lkasini boshqarish haqidagi nizom”ning yer egaligi
va mahalliy aholi hayoti uchun oqibatlari. Xorazm Ma’mun akademiyasi
axborotnomasi. 2025-1/3. Xiva-2025.
