MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
51
SA’DIY SHEROZIY ‘‘GULISTON’’ ASARI OGAHIY VA SAYFI SAROYI
TARJIMALARIDA TIL VA USLUB MASALASI
Karimova Nigina Xurshid qizi
Sharof Rashidov nomidagi SamDU 401-guruh talabasi.
Annotatsiya.Ushbu
maqolada
fors-tojik
adabiyotining
yirik
namoyondalaridan biri Sa’diy Sheroziyning ‘‘Guliston’’ asarining o‘zbek tiliga
Ogahiy hamda Sayfi Saroyi tomonidan amalga oshirilgan tarjimalari til va uslubiy
xususiyatlar nuqtai nazaridan qiyosiy tahlil qilinadi.Tarjimonlarning tarixiy-
madaniy kontekstdagi o‘rni,ularning tarjima uslubi,badiiylikka yondashuvi, leksik va
grammatik vositalardan foydalanish xususiyatlari o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:Sa’diy Sheroziy, ‘‘Guliston’’, Ogahiy, Sayfi Saroyi, tarjima,
uslub,badiiylik,qiyosiy tahlil.
Abstract.This article presents a comparative analysis of the linguistic and
stylistic features of the Uzbek translations of the "Gulistan" by one of the greatest
representatives of Persian-Tajik literature, Saadi Shirazi, carried out by Ogahiy and
Sayfi Sarayi. The study examines the translators’ roles within their historical and
cultural contexts, their translation strategies, approaches to artistic expression, and
the specific use of lexical and grammatical devices.
Keywords:Saadi Shirazi, Gulistan, Ogahiy, Sayfi Sarayi, translation,
language, style, artistic expression, comparative analysis.
Аннотация.В данной статье проводится сравнительный анализ
языковых и стилистических особенностей узбекских переводов произведения
"Гулистан" одного из крупнейших представителей персо-таджикской
литературы Саади Ширази, выполненных Огахи и Сайфи Сараи. Исследуются
место переводчиков в историко-культурном контексте, их переводческие
подходы, отношение к художественной выразительности, а также
особенности использования лексических и грамматических средств.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
52
Ключевые слова: Саади Ширази, Гулистан, Огахи, Сайфи Сараи,
перевод, язык, стиль, художественная выразительность, сравнительный
анализ.
Kirish.
Sa’diy Sheroziyning ‘‘Guliston’’ asari Sharq adabiyoti tarixida
o‘ziga xos o‘rin egallagan,axloqiy-falsafiy hikmatlar bilan to‘la,badiiy jihatdan
mukammal asardir.Ushbu asar o‘zbek mumtoz adabiyotiga ham katta ta’sir
ko‘rsatgan.Xususan,Ogahiy va Sayfi Saroyi kabi yirik tarjimonlar ushbu asarni
o‘zbek tiliga tarjima qilganlar.Har ikki tarjima o‘z zamonasi,ijtimoiy-madaniy
muhit,shuningdek,tarjimonning estetik didi va til imkoniyatlariga bog‘liq holda
shakllangan.Sayfi Saroyi ‘‘Guliston’’ tarjimasi bilan o‘z ismini turkiy adabiyotga
oltin harflar bilan yozgan tarjimon va shoirdir.Asarlarini turk tilining qipchoq
lahjasida
yozgan.Sayfi
Saroyining
‘‘Guliston bit-turkiy’’turk lahjalarida
so‘zlashuvchi xalqlar uchun o‘z davrida o‘rnak asar hisoblangan.Hatto maktablarda
darslik sifatida o‘qitilgan.Tarjimalarning tili xususiyatiga to‘xtaladigan bo‘lsak,turkiy
tillarni davrlashtirish nuqtai nazaridan kelib chiqib, ‘‘Guliston bit-turkiy’’ eski turk
davrida yozilgan asar hisoblanadi.Bu davr tilining o‘ziga xos bir necha xususiyatlari
bor:tovushlarning talaffuzida, so‘zlarning qo‘llanilishi,gap bo‘laklarining o‘rni va
boshqalar.Sayfi Saroyi tarjimasidagi asar tili,Ogahiy tarjimasidagi asar tili va bugungi
kundagi tilimizning ham ba’zi so‘z va qo‘shimchalarida ba’zi o‘zgarishlarga duch
kelamiz.Ogahiy tarjimasida ba’zi jihatlari bilan Sayfi Saroyi tarjimasiga o‘xshash.
Ikkala tarjimaning ba’zi joydagi hikoyatlari deyarli bir xil. Masalan: Ulug'lardan bir
kimersa bir parso erga so‘rdi: ‘‘Falon obid haqqina ne aytursan? Ko‘b ta'nali so‘zlar
aning uchun derlar’’. Aytti: ‘‘Zohirinda ayb ko‘rmon, botininda g‘ayb bilmon’’.
‘‘Guliston bit-turkiy’’da keltirilgan hikoyatdagi ‘‘kimersa’’ (kimdir olmoshi o'rnida),
‘‘so‘rdi’’ (so'radi fe'li o‘rnida), "er" (kishi oti o‘rnida), ‘‘aning’’ (uning olmoshi
o‘rnida), kabi so‘zlar, haqqina so‘zidagi -na qo'shimchasi (jo‘nalish kelishigi -ga
o‘rnida qo‘llangan), aytti so‘zidagi -ti (o‘tgan zamon qo‘shimchasi-di o‘rida),
ko‘rmon va bilmon so‘zlaridagi mon qo‘shimchalari (bo‘lishsizlik -ma, zamon-di va
shaxs-son-m) aynan eski turk davri tiliga xos.Bulardan tashqari ‘‘Guliston bit-
turkiy’’da ‘‘emas’’ to‘liqsiz fe‘li o‘niga qadimgi va eski turk davrida qo‘llanilgan va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
53
bugungi kunda ham turk tilida mavjud bo‘lgan ‘‘deg‘il’’ so‘zi qo‘llangan. Ogahiy
tarjimasida esa bu so‘z bugungi kunimizdagi til uslubida, ya’ni ‘‘emas’’ shaklida
qo‘llangan. Yana bir misol: eng yangi davr va yangi turk davrida (Ogahiy davrida)
qo‘llangan ‘‘ozuqalanmoq’’ so‘zi o‘rida ‘‘Guliston bit-turkiy’’da eski turk davriga
xos bo‘lgan ‘‘beslenmek’’ so‘ziga ham ko‘zimiz tushadi. Shu kabi yana bir qancha
eski turk davriga xos bo‘lgan so‘zlarni uchratishimiz mumkin.Xuddi shu hikoyat
Ogahiy tarjimasida quyidagicha berilgan: Ulug‘larning biri bir porso kishiga dedi:
‘‘Falon obidning haqida na so‘z aytursankim, o‘zgalar aning izidin ta’na qilib, ko‘b
so‘z ayturlar’’. Porso dedi: ‘‘Zohirida hech ayb ko‘rmasmen va botinida na aybi borin
bilmasmen’’. Bu yerda ‘‘na’’ so‘zi ikki bor qo‘llangan va ‘‘qanday’’ so‘roq olmoshi
o‘rnida qo‘llangan. ‘‘Aytursankim’’, ‘‘ko'rmasmen’’, ‘‘bilmasmen’’ kabi o‘sha
davrga xos bo'lgan fe’llar, ‘‘aning’’ kishilik olmoshi ham qatnashgan. Ogahiyning
tarjimasi keyingi asrlarga oid bo'lgani uchun Sayfi Saroyinikiga nisbatan bugungi
adabiy tilimizga yaqinroq.‘‘Guliston’’ning nasr va nazmi Sayfi Saroyi va Ogahiy
tarjimalarida, asosan, nazmda bir qancha farqlar kuzatiladi. Yana bir hikoyatda
shunday deyilgan: bir vazirning bir bilimsiz, axloqsiz o‘g‘li bo‘lib, uni bir
donishmandga tarbiyalanishga va ilm oʻrganishga beradilar. Bu donishmand ko‘p
muddat bilim va tarbiya beradi,ammo foydasi bo'lmaydi. Bolaning otasiga odam
yuborib, shunday gaplarni aytadi: sening bu o‘g‘ling hech qachon oqil bo‘lmaydi,
lekin meni aqldan ozdiradi.Hikoyatdan keyin ushbu she’r berilgan:
Chun buvad asli gavhari qobil,
Tarbiyatro dar o asar boshad.
Hech asayqal nako nadonad kard
Ohanero, ki badguhar boshad.
Asarning asl nusxasida bu she’r bolaning otasiga yuborilgan odam tilidan
aytiladi. Ogahiy tarjimasida ham aynan shunday. Ammo ‘‘Guliston bit-turkiyda’’
otasining oldiga yuboriladigan kishiga donishmandning o‘z tilidan aytiladi. Sayfi
Saroyida quyidagi uslubda berilgan:
Javhari asl ul durur qobil-
Kim, anga tarbiyat asar qilg‘ay.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
54
Sayqal ursa, ochilmag‘ay hargiz,
Ul temurkim ko‘ki yomon bo‘lg‘ay.
Bu hikoyat Sayfi Saroyida asl nusxaga yaqinroq tarjima qilingan, ya’ni
aynan so‘zma so‘z asl nusxa bilan bir xil va ma’nosi ham juda yaqin. Ogahiyning
tarjima uslubi poetik tafakkur bilan uyg‘unlashgan. U “Guliston”dagi hikmatlarni
nafaqat tarjima qilgan, balki ularni o‘z ijodiy salohiyatidan kelib chiqqan holda
o‘zbekcha ifoda vositalari orqali yangidan yaratgan. Uning she’riy ifodasi,
qofiyalangan jumlalari, tashbeh va istioralari orqali matnga poetik ruh
bag‘ishlangan.Sayfi Saroyi esa tarjimada soddalik, mazmunning aniq yetkazilishiga
urg‘u bergan. U asarning hikmatli jihatini saqlagan, biroq uslubda yuksak poetiklik
emas, balki amaliy nutqqa yaqinlik seziladi. Bu uning tarjimasi ko‘proq didaktik
maqsadga xizmat qilganini ko‘rsatadi.
Xulosa.
Sa’diy Sheroziyning “Guliston” asarining Ogahiy va Sayfi Saroyi tomonidan
amalga oshirilgan tarjimalari o‘zbek tarjimashunosligi tarixida muhim o‘rin tutadi.
Har ikki tarjimon o‘z davri, til imkoniyatlari va estetik qarashlari asosida asarni
tarjima qilgan. Sayfi Saroyi xalq tiliga yaqin, tushunarli tarjima yaratgan bo‘lsa,
Ogahiy badiiy, she’riy ruhda yuksak uslub bilan tarjima qilgan. Bu ikki tarjima o‘zbek
tilining turli bosqichlaridagi imkoniyatlarini va tarjimonlik madaniyatini ko‘rsatib
beradi.
REFERENCES
1.
Ergash Ochilov, “Barhayot siymolar”. “O‘zbekiston” , T., 2012-yil.
2.
Bobur Udayev.Sa’diy Sheroziy ‘‘Guliston’’asari tarjimalarida adaptatsiya
masalalari// Magistrlik dissertatsiyasi.Toshkent-2018.
3.
Botirovich A S. ‘‘Tarjimashunoslikda uslub muammosining o‘rganilishi’’.Ta’lim
fidoyilari 18(5):359-362
4.Ogahiy ‘‘Guliston’’.G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti.
Toshkent - 1977.
5.Sa’diy Sheroziy ‘‘Guliston’’. Nashriyoti davlati Tojikiston. Dushanbe – 1962.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
55
6.Sayfi Saroyi ‘‘Guliston bit-turkiy’’. G‘afur G‘ulom nomidagi badiiy adabiyot
nashriyoti. Toshkent - 1968.
7.O‘zbek adabiyoti tarixi. I tom. Eng qadimgi davrlardan XV asrning II yarmigacha.
“Fan”, T., 1977-
