MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
29
AXBOROT TIZIMINI ISHGA TUSHIRISH BOSHQICHLARI VA
MAZMUNIGA QO‘YILADIGAN TALABLAR
Sodiqov Vali
Information Systems Engineer
Tashkent university of information technologies named after Muhammad al-
Khwarizmi
Tashkent, Uzbekistan
To’xtasinov Adhamjon
Information Systems Engineer
Tashkent university of information technologies named after Muhammad al-
Khwarizmi Tashkent, Uzbekistan
Raqamli texnologiyalar jadal rivojlanayotgan hozirgi davrda axborot
tizimlarining (AT) ahamiyati beqiyos darajada ortib bormoqda. Har qanday AT
samarali ishlashi uchun uni to‘g‘ri loyihalash, joriy qilish va ishga tushirish
bosqichlari puxta bajarilishi zarur. Mazkur maqolada axborot tizimini (AT) ishga
tushirishga tayyorlash bo‘yicha amalga oshiriladigan ishlarning tarkibi va mazmuniga
qo‘yiladigan talablar yoritiladi.
Axborot tizimini ishga tushirishga tayyorlashning umumiy bosqichlari
Tahliliy bosqich — bu ATni joriy qilishdan oldin tashkilot ichki tuzilmasini
va ish faoliyatini to‘liq o‘rganish jarayonidir. Ushbu bosqichda tashkilotning asosiy
biznes jarayonlari, mavjud muammolari va ularni hal qilish uchun kerakli funksiyalar
aniqlanadi. Bundan tashqari, mavjud axborot resurslari, kadrlar salohiyati, moliyaviy
imkoniyatlar baholanadi. Tahlil natijalari asosida texnik topshiriq shakllantiriladi va
loyihalashtirish ishlari boshlanadi.
Jadval 1. Tahliliy bosqichda e'tibor qaratiladigan asosiy jihatlar
Jihatlar
Tavsif
Biznes jarayonlar
Asosiy ish oqimlari, ichki bog‘liqliklar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
30
Muammolarni aniqlash
Qiyinchiliklar va ularning sabablari
Foydalanuvchi
ehtiyojlari
Axborot oqimi va xizmatlar uchun talablar
Resurslar bahosi
Moliyaviy, texnik va inson resurslarini tahlil
qilish
Texnik tayyorgarlik Bu bosqich AT uchun zarur infratuzilmani tayyorlashni
o‘z ichiga oladi: serverlar, kompyuterlar, tarmoqlar, energiya manbalari va boshqalar.
Texnik infratuzilma quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi:
1.
Inventarizatsiya
2.
Talablarni aniqlash
3.
Qurilmalarni yangilash
4.
Infratuzilmani sozlash
5.
Sinov
Har bir bosqichda xavfsizlikni ta'minlash, uzluksiz quvvat manbai, internet
tezligi va tarmoq muvofiqligi hisobga olinadi.
Dasturiy ta'minotni moslashtirish. Tanlangan dasturiy ta'minot ehtiyojlarga
qarab sozlanadi. Bu bosqichda modullar integratsiyasi, foydalanuvchi interfeysi va
xavfsizlik sozlamalari amalga oshiriladi. Shuningdek, boshqa tizimlar bilan o‘zaro
integratsiya, ma’lumotlarni migratsiya qilish, API sozlamalari ham amalga oshiriladi.
Jadval 2. Moslashtirish jarayonining bosqichlari
Bosqich
Tavsif
Modul konfiguratsiyasi
Maxsus funksiyalarni moslashtirish
Interfeys moslashuvi
Foydalanuvchi uchun qulay interfeys
API integratsiyasi
Tizimlararo axborot almashinuvi
Testlash
va
nosozliklarni
bartaraf etish
Ishlashda aniqlangan muammolarni
yo‘qotish
Xodimlarni o‘qitish Foydalanuvchilarning tayyorgarligi AT samaradorligiga
bevosita ta'sir ko‘rsatadi. O‘quv dasturi nazariy va amaliy mashg‘ulotlarni o‘z ichiga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
31
oladi, bunda foydalanuvchi rollari asosida differensial yondashuv qo‘llaniladi.
Masalan, administratorlar uchun kengaytirilgan huquqlar bo‘yicha maxsus kurslar
tashkil etiladi.
O‘quv dasturining asosiy yo‘nalishlari
Yo‘nalishlar
Mazmuni
Texnik bilimlar
AT asoslari, dastur interfeysi
Amaliy mashg‘ulotlar Real vazifalarni yechish bo‘yicha ko‘nikmalar
Xavfsizlik
Parol yaratish, xatolardan himoya
Ma'muriy boshqaruv Administratorlik paneli va monitoring tizimi
Sinov va testlash ishlari Tizim real sharoitda sinovdan o‘tkaziladi. Testlash
turlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Funksional test
Yuklama testi
Xavfsizlik testi
Foydalanuvchi testlari
Stress-test
Regression test
Ishlarning mazmuniga qo‘yiladigan talablar
Loyihalashtirish hujjatlari Tizim arxitekturasi, texnik topshiriqlar va
konfiguratsiya hujjatlari ishlab chiqiladi. Ular quyidagi elementlarni o‘z ichiga oladi:
Umumiy konsepsiya
Texnik parametrlar
Modul aloqalari
Axborot oqimi xaritalari
Xavfsizlik talablariga rioya qilish Axborot xavfsizligini ta'minlovchi
mexanizmlar, masalan, autentifikatsiya, zaxiralash va audit tizimlari ishlab chiqiladi.
Xavfsizlik siyosati foydalanuvchi darajalariga qarab moslashtiriladi.
Jadval 4. Axborot xavfsiligiga oid asosiy choralar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
32
Choralar
Tavsif
Parol siyosati
Kuchli parollarni yaratish va yangilash
Kirishni nazorat qilish Foydalanuvchi rollariga mos kirish huquqlari
Zaxiralash
Avtomatik zaxira tizimi va tiklash rejasi
Shifrlash
Ma’lumotlarni uzatishda va saqlashda shifrlash
Tizim barqarorligini ta'minlash Yuklamani muvozanatlashtirish, avariya
holatida tiklash va zaxira qurilmalar joriy qilinadi. Monitoring tizimlari yordamida
tizim doimiy nazorat ostida bo‘ladi. Ko‘p holatli (failover) tizimlar qo‘llanilishi
tavsiya etiladi.
Hujjatlashtirish Tizim komponentlari, foydalanuvchilar va voqealar tarixining
to‘liq hujjatlari yuritiladi. Har bir modul uchun texnik hujjatlar va foydalanuvchi
qo‘llanmalari ishlab chiqiladi.
Yuridik va me'yoriy talablar Shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish,
litsenziyaga ega dasturdan foydalanish va milliy qonunchilikka rioya qilish muhim
hisoblanadi. Tizim GDPR, ISO/IEC 27001 va mahalliy qonunchilik talablariga
muvofiqligi nazorat qilinadi.
Xulosa
Axborot tizimlarini samarali ishga tushirish ularni puxta tayyorlashga
bevosita bog‘liq. Har bir bosqich — texnik, tashkiliy, dasturiy va yuridik jihatdan
yuqori darajada amalga oshirilgan taqdirdagina, tizim o‘z vazifasini to‘liq va samarali
bajara oladi. Grafik va jadvallar asosida ko‘rilgan yondashuvlar AT joriy qilish
jarayonining yanada tizimli va samarali bo‘lishiga xizmat qiladi. Bunday tizimli
yondashuv nafaqat resurslardan to‘g‘ri foydalanish, balki risklarni kamaytirish va
foydalanuvchi qoniqishini oshirish imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
ISO/IEC 27001:2022 — Axborot xavfsizligini boshqarish tizimi.
2.
ГОСТ 34.602-89 — AT loyihalashga qo‘yiladigan umumiy talablar.
3.
Laudon K., Laudon J. “Management Information Systems”, Pearson, 2020.
4.
O‘zbekiston Respublikasi “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi Qonuni, 2021.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
33
5.
Sommerville, I. Software Engineering. 10th ed. Pearson, 2016.
6.
ITIL v4 Foundation Guide. Axelos, 2019.
