MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
9
DEBITORLIK VA KREDITORLIK QARZLARI TAHLILINING
IQTISODIY MAZMUNI VA AHAMIYATI
Kalandarova Feruzaxon Karimdjan qizi
Andijon qishloq xoʻjaligi va agrotexnologiyalar instituti
Annotatsiya. Mazkur maqolada xo‘jalik yurituvchi subyektlar buxgalteriya
hisobini yuritishda vujudga keladigan debitorlik va kreditorlik qarzlarining tahlilini
iqtisodiy mazmuni va ahamiyati yoritilgan va ularni holatiga, tarkibiga, tashkil
topish muddatlariga, yuzaga chiqish sababalariga, debitorlik va kreditorlik
majburiyatlari boʻyicha dargumon qarzlarning yuzaga chiqishiga baho berildi.
Аннотация. В данной статье освещено экономическое содержание и
значение анализа дебиторской и кредиторской задолженности, возникающей
при ведении бухгалтерского учета хозяйствующих субъектов, и дана оценка их
состояния, состава, сроков образования, причин возникновения, возникновения
маловероятной
задолженности
по
дебиторской
и
кредиторской
задолженности.
Annotation. This article highlights the economic content and significance of
the analysis of accounts receivable and payables arising from the accounting of
business entities, and provides an assessment of their condition, composition, timing
of formation, causes, and unlikely occurrence of accounts receivable and payables.
Kalit so‘zlar. Debitorlik majburiyat, kreditorlik majburiyat, balans, tahlil,
aylanuvchanlik koeffitsienti, aylanish davri, muddati o‘tgan debitorlik va kreditorlik
qarzlari.
Ключевые слова. Дебиторская задолженность, кредиторская
задолженность, баланс, анализ, коэффициент оборачиваемости, период
оборачиваемости, просроченная дебиторская и кредиторская задолженность.
Keywords. Accounts receivable, accounts payable, balance sheet, analysis,
coefficient of rotatin, rotation period, overdue accounts receivable and accounts
payable.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
10
Bugungi kunda bozor iqtisodiyoti sharoitida moliyaviy operatsiyalarning
ko‘lami va murakkabligi ortib bormoqda. Moliyaviy barqarorlik va investisiyaviy
jozibadorlikni ta’minlashda debitor va kreditorlik qarzlarini samarali boshqarish
muhim ahamiyat kasb etadi. Buxgalteriya hisobini xalqaro standartlarga muvofiq
yuritish va auditorlik faoliyatini takomillashtirish har bir xo’jalik yurituvchi
subyektlarining moliyaviy hisobotlarini ishonchli va shaffof qilishda asosiy
omillardan biri hisoblanadi. Debitor va kreditorlik qarzlari noto‘g‘ri boshqarilganda,
moliyaviy barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatib, likvidlik muammolariga olib keladi.
Korxonalarda debitor qarzlarining o‘sishi ishlab chiqarish va moliyaviy faoliyatni
mablag‘ bilan ta’minlashda uzilishlar keltirib chiqarishi mumkin, kreditorlik
qarzlarining nazoratsiz oshishi esa qarzdorlik darajasining ortishiga va moliyaviy
qiyinchiliklarga sabab bo‘ladi. Shu sababli, debitor va kreditorlik qarzlarini samarali
boshqarish aksiyadorlik jamiyatlarining moliyaviy mustahkamligi va ishonchli
faoliyati uchun muhimdir. Shu sababli ham, debitorlik va kreditorlik qarzlarining
tarkibiy tuzilishini va ularning vujudga kelish muddatlarini o’rganib, tahlil qilib
chiqish muhim hisoblanadi.
Debitorlik va kreditorlik majburiyatlar (qarzlar)ini tahlil etish orqali
iqtisodiyotning turli bo‘g‘inlarida, sektorlarida hisob-kitoblar mexanizmini
takomillashtirish hamda barcha xo‘jalik yurituvchi subyektlar hamda bank va moliya
muassasalari tomonidan to‘lov intizomi va hisob-kitoblarning o‘z vaqtida
o‘tkazilishini ta’minlash, soliqlar va majburiy to‘lovlarning to‘liq to‘lanishi
masalalari bo‘yicha amaldagi qonun hujjatlari normalariga qat’iy rioya etilishi ustidan
ta’sirchan nazoratni yo‘lga qo‘yish imkoni tug‘iladi.
Firma va kompaniyalar oʻz faoliyatlarida turli xil tashkilotlar bilan hisob-
kitob aloqalarini amalga oshiradilar. Bu aloqalarda pulli toʻlovlarni shartnomada
koʻrsatilgan muddatlarda bajarmay qolish voqealari koʻplab uchrabturadi, natijada
debitorlik va kreditorlik qarzlari yuzaga keladi. Bunda korxona tomonidan toʻlanishi
lozim boʻlgan majburiyatlar kreditorlik majburiyatlari, olinishi lozim boʻlgan
majburiyatlar esa debitorlik majburiyatlar hisoblanadi. Debitorlik va kreditorlik
majburiyatlari quyidagicha sharh berish mumkin. Qarshi tomonga toʻlanishimlozim
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
11
boʻlgan majburiyatlar kreditorlik majburiyatlari, qarshi tomondanolinishi lozim
boʻlgan majburiyatlar debitorlik majburiyatlari deyiladi. Debitorlik va kreditorlik
majburiyatlari hisob-kitoblarning doimiy yoʻldoshi hisoblanadi. Lekin ularning toʻlov
muddatining oshib ketishikorxonalar moliyaviy ahvoliga katta ta’sir oʻtkazadi. Shu
maqsadda korxonalar faoliyatini yuritishda debitorlik va kreditorlik majburiyatlarini
toʻgʻri boshqarish masalasiga alohida ahamiyat beriladi.
Tahlil etishda korxonalarning muayyan davrga boʻlgan oʻzaro debitorlik va
kreditorlik majburiyatlarining holatiga, tarkibiga, tashkil topish muddatlariga, yuzaga
chiqish sababalariga, debitorlik va kreditorlik majburiyatlari boʻyicha dargumon
qarzlarning yuzaga chiqishiga baho beriladi. Tahlil uchun zarur boʻlgan maʼlumotlar
korxona balansi (1-shakl) hamda korxona va tashkilotlar tomonidan tuziladigan
debitorlik va kreditorlik majburiyatlari toʻgʻrisidagi maʼlumot-nomadan (2a-shakl)
olinadi. Shuningdek buxgalteriya hisobining analitik schyotlari maʼlumotlaridan
foydalaniladi. Tahlil etishning asosiy maqsadi debitorlik va kreditorlik
majburiyatlarining aylanish davrini tezlashtirish asosida korxona moliyaviy holatini
yaxshilash yuzasidan holatni baholash va chora- tadbirlar belgilashdan iborat. Firma
va kompaniyalar moliyaviy hisobotining 2a-shakli «Debitorlik va kreditorlik qarzlar
haqidagi maʼlumotnoma» deb nomlanib, unda aks etgan koʻrsatkichlar toʻlov
qobiliyat, moliyaviy intizomga rioya qilinganlik va boshqa tashkilotlar bilan iqtisodiy
aloqalarni holatiga baho berish uchun asosiy manbadir.
Debitorlik majburiyatlari tarkibi deganda uning yuzaga chiqish qatorlari yoki
oʻrni tushiniladi. Korxona balansi boʻyicha uning quyidagi qatorlarini tarkiblab
oʻtganmiz. Haridor va buyurtmachilarga boʻlgan debitorlik majburiyatlari, xodimlar
bilan hisob-kitoblar boʻyicha debitorlik majburiyatlar, ish xaqidan ajratmalar
yuzasidan debitorlik majburiyatlari, soliqlar va turli boshqa toʻlovlar boʻyicha
debitorlik majburiyatlari va x.k.
Shuningdek debitorlik va kreditorlik majburiyatlari tarkibida muddati oʻtgan,
toʻlov muddati kelgan va toʻlov muddati oʻtmagan majburiyatlarni alohida tarkiblash
mumkin. Muddati oʻtgan, toʻlash muddati kelgan majburiyatlar alohida hisobga
olinadi va boshqariladi. Muddati oʻtgan debitorlik majburiyatlar debitorlik va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
12
kreditorlik majburiyatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotnomada alohida qatorlanadi.
Ularning Respublika ichkarisidagi korxonalar va respublikadan tashqaridagi
korxonalar oʻrtasida muddati oʻtgan majburiyatlarga ajratish mumkin. Muddati
oʻtkazib yuborilgan majburiyatlar korxona moliyaviy holatini ogʻirlashtiruvchi asosiy
sabab faktori sifatida olinadi va muhim etibor beriladi. Tahlil etishda debitorlik
majburiyatlarining xajmi tarkibi hamda vujudga kelish muddati boʻyicha oʻrganish
asosida ularning holatiga, aylanuvchanlik darajasiga, debitorlik qarzlari bilan bogʻliq
boʻlgan moliyaviy holat koʻrsatkichlariga baho beriladi.
Debitorlik majburiyatlari yoki qarzlari tahlilida ularning aylanuvchanligiga
alohida etibor beriladi. Negaki debitorlik va kreditorlik majburiyatlarining
aylanuvchanlik darajasi korxona moliyaviy ahvoliga baho berishning muhim
koʻrsatkichlaridan biri hisoblanadi. Debitorlik majburiyatlarining aylanuvchanligi
deganda qarz majburiyatlarining undirib olish muddati va ularning aylanish
koeffitsenti tushuniladi. Bu bevosita bugungi yuzaga kelgan majburiyatning necha
kundan keyin naqd pulga aylanish darajasini xarakterlaydi.
Debitorlik majburiyatlarining aylanuvchanligi sotishdan olingan tushumni
debitorlik majburiyatlarining mavjud summasiga boʻlish asosida aniqlanadi:
Debitorlik
Sotishdan olingan sof tushum
majburiyatlarining shartli = ______________
haqiqatda___________
aylanish koeffitsenti Debitorlik majburiyatlari oʻtgan yil
shu davri boʻyicha
Debitorlik
Majburiyatlarining Debitorlik majburiyatlari oʻtgan yil
shu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
13
shartli aylanish davri =
davri boʻyicha *
360_________
Sotishdan olingan sof tushum xaqiqatda
Debitorlik majburiyatlarining mavjud summasini tahlil etish davrining
kalendar kuniga koʻpaytirish va sotishdan olingan sof tushum summasiga boʻlish
asosida debitorlik qarzlarining aylanishlar kuni aniqlanadi.
Kreditorlik majburiyatlari qarshi tomonga korxonaning toʻlaydigan
majburiyatlarini xarakterlaydi.
Kreditorlik majburiyatlarining yuzaga chiqishining asosiy sababi sifatida
bevosita debitorlik majburiyatlarining vaqtida kelib tushmasligini ham koʻrsatish
mumkin.
Kreditorlik majburiyatlarining tarkibi tahlilida qarzdor boʻlgan tomonlar
boʻyicha majburiyatlarning qatorlanishi, ularni toʻlash muddatlari boʻyicha
tarkiblanishiga baho beriladi. Shuningdek debitorlik majburiyatlarining aylanish
koeffitsienti va aylanish davrini aniqlashdagi kabi bunda ham kreditorlik
majburiyatlarining aylanishi koeffitsienti va davri aniqlanadi. Lekin bunda
qatnashuvchi koʻrsatkichlar farqlanadi. Kreditorlik majburiyatlari aylanishini
oʻrganishda asosiy koʻrsatkichlar sifatida nasiyaga olingan yoki hali puli toʻlanmagan
mollar, ashyolar, ish va xizmatlar summasiga hamda kreditorlik majburiyatlarining
haqiqiy koʻrsatkichlariga murojaat qilinadi.
Kreditorlik majburiyatlarini toʻlash muddatlari boʻyicha quyidagi tarkibini
belgilash mumkin:
- toʻlash muddati kelgan majburiyatlar
- toʻlash muddati oʻtib ketgan majburiyatlari
Yil kalendar davrining taqsimgʻi boʻyicha kreditorlik majburiyatlarining
qoʻyidagi shakllarini belgilash mumkin:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
14
- 1 oygacha boʻlgan majburiyatlar;
- 1 oydan 2 oygacha boʻlgan majburiyatlar;
- 3 oydan 6 oygacha boʻlgan majburiyatlar;
- 6 oydan bir yilgacha boʻlgan majburiyatlar;
- 1 yildan ortiq muddatga boʻlgan majburiyatlar.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida muddati oʻtgan kreditor qarzlarni boʻlmaganligi
ham moliyaviy barqarorlikni ifodalovchi muhim omildir. Kreditorlik qarzlarni ham
90 kun ichida qaytarilganligi firma va kompaniyalar uchun ijobiy hol hisoblanadi.
Kreditorlik majburiyatlarining aylanuvchanligi sotishdan olingan tushumni
kreditorlik majburiyatlarining mavjud summasiga boʻlish asosida aniqlanadi.
Kreditorlik
Sotishdan olingan sof tushum
majburiyatlarining shartli = ______________
haqiqatda___________
aylanish koeffitsenti Kreditorlik majburiyatlari oʻtgan yil
shu davri boʻyicha
Kreditorlik majburiyatlarining mavjud summasini tahlil etish davrining
kalendar kuniga koʻpaytirish va sotishdan olingan sof tushum summasiga boʻlish
asosida debitorlik qarzlarining aylanishlar kuni aniqlanadi:
Kreditorlik
Majburiyatlarining Kreditorlik majburiyatlari oʻtgan yil
shu
shartli aylanish davri =
davri boʻyicha *
360_________
Sotishdan olingan sof tushum xaqiqatda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
15
Xulosa qilib quyidagilarni aytish mumkin, debitorlik va kreditorlik qarzlari
tahlili bu debitorlik va kreditorlik qarzlari holatiga baho berish va ularni nazorat
qilishda juda muhim jarayon sanaladi. Debitorlik va kreditorlik qarzlarini boshqarish
va muddati oʻtgan qarzlarni kamaytirish yuzasidan koʻriladigan chora tadbirlarning
samaradorligi birinchi navbatda ushbu jarayonning qanday oʻtkazilishiga bogʻliq.
Debitorlik va kreditorlik majburiyatlarining oldini olish maqsadida quyidagi
chora tadbirlarni amalga oshirish maqbuldir:
-oʻzaro shartnomaviy munosabatlarda tomonlarning masulligini oshirish va
ularning shartlariga qatʼiy amal etish;
-muddati oʻtkazib yuborilgan har qanday toʻlovlar summasi boʻyicha
xuquqiy javobgarlik choralarini koʻrish;
- zamonaviy hisob-kitob shakllaridan foydalanish;
-dargumon qarzlar boʻyicha rezervlar tashkil kilish mexanizmini
ishlab chiqish va boshqalar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1.
Vohobov A.V., Ibragimov A.T. Moliyaviy tahlil. TOShKENT -
«OʻZBEKISTON» - 2002.
2.
Ibragimov A.K., Ochilov I. Qoʻziev I.N., Rizaev N.K. Moliyaviy va boshqaruv
hisobi. -T.: IQTISOD-MOLIYA,, 2008 -444 b.
3.
A.G.Ibragimov, Z.R.Madaminova, M.E.Raxmataliyev. Moliyaviy menejment.
– T.: «Barkamol fayz media», 2016- 232 bet.
4.
A.Abdullayev, S.Maxmudov, U.Raximova, O/Maxmudov, A.Mamajonov.
Iqtisodiy tahlil va audit. T-2018. 63b.
5.
A.A.Karimov, J.E.Kurbanbayev, S.A.Jumanazarov. Buxgalteriya hisobi. -T.:
IQTISOD-MOLIYA,, 2019-515 b.
6.
Pardaev M.Q. Iqtisodiy tahlil nazariyasi. –T.: Innovatsion rivojlanish
nashriyot-matbaa uyi. 2021. –B 588.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
16
7.
M.Yu.Raximov, N.N.Qalandarova. Moliyaviy tahlil. Darslik. – T.: «Iqtisod-
Moliya», 2019-267b.
8.
Ochilov I.K, Temirxanova M.J «Finansoviy uchet» uchebnik, 2021 g
9.
Koneva M.V. Razvitie ucheta i kontrolya debitorskoy i kreditorskoy
zadoljennosti v stroitelnыx organizatsiyax. – Avtoreferat dissertatsii k.e.n..
Krasnodar, 2021. – 27 b.
10.
B.A. Xasanov, M.Y. Raximov, A.I. Aliqulov, N.Sh. Xajimuratov, N.N.
Kalandarova va boshqalar. TOSHKENT “IQTISODIYOT” , 2022-347-364b.
