MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
3
HOZIRGI ZAMON INGLIZ VA O'ZBEK TILLARIDA FRAZEOLOGIK
BIRLIKLARNING IFODALANISHI
Aniyazova Guli @aniyozovaguligmail.com
Annotatsiya: Mazkur tezisda frazeologik birlik, uning tarkibi va sinflarga
ajratilishi tog'risida fikr yuritilgan.
Kalit so'zlar: frazeologik birliklar, nazariya,.nominativ frazeologizmlar,
ko'chma ma'no, so'z birikmasi
EXPRESSION OF PHRASEOLOGICAL UNITS IN MODERN
ENGLISH
AND
UZBEKI LANGUAGES
Abstract: This thesis discusses the phraseological unit, its composition and
classification into classes.
Key words: phraseological units, theory, nominative phraseology, figurative
meaning, word combination.
ОТКАЗ ОТ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ ЕДИНИЦ НА
СОВРЕМЕННОМ АНГЛИЙСКОМ И УЗБЕКСКОМ
Аннотация: В этом тезисе обсуждается фразеологическая единица, ее
состав и классификацию в классах.
Ключевые слова: фразеологические единицы, теория,. Номинальная
фрейзеектика, портативное значение, словарь
Frazeologiya - til sistemasining ajralmas qismidir. Frazeologiyaning
tilshunoslikda alohida o'rin egallashiga V. V. Vinogradov, N.N. Amosovalarning
hissalari kattadir. Chunki ular frazeologiyaning asosiy tushunchasi va kelajakda
o'rganilish yo'llarini belgilab berishgan.
Frazeologiya nazariyasining asoschisi sifatida shveysariyalik olim Sh.Balli
(1865- 1947) hisoblanadi. Balli birinchilardan bo'lib, o'zining "Fransuz stilistikasi" va
"Stilistika maqolalari" o'quv qo'llanmalarida so'zlarning mosliklarini o'rganib
chiqqan. U stilistika kitoblarida frazeologiya haqida bob kiritgan. U o'zining birinchi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
4
kitobida so'z birikmalarining 4ta guruhini ajratib ko'rsatgan: 1) mustaqil so'z
birikmalari, ya'ni turg'unlikka ega bo'lmagan so'z birikmalari, 2) oddiy birikmalar,
ya'ni ba'zi o'zgarishlarni qabul qiladigan birikmalar, 3) frazeologik qatorlar, ya'ni
frazeologik birliklardagi so'zlar umumiy bitta tushunchani anglatadi, 4) frazeologik
birliklar, ya'ni so'zlar o'zining ma'nosini umuman yo'qotib, bitta yakka tushunchaga
ega birliklar. Shunday qilib, Balli birikmalarni turg'unlikka nisbatan quyidagicha
taqsimlaydi: komponentlar o'rtasidagi mustaqil bog'liqlik, va mustaqillikka ega
bo'lmagan birikmalar. Balli bu guruhlarni sxematik tarzda tasvirlagan, lekin ochib
ko'rsatmagan.
50-yillarning
boshlarida
ingliz
frazeologizmlarining
semantik
klassifikatsiyasi paydo bo'ldi.(V.V.Vinogradovning frazeologik birliklarining
klassifikatsiyasi asosida tuzildi). Bu klassifikatsiya hamma frazeologizmlarni
semantika jihatidan uch bo'ladi:
1.Frazeologik qo'shilmalar yoki iboralar- umuman bo'linmaydigan birikmalar
va ularning ma'nolari komponent ma'nolari va leksik tuzilishiga taaluqli emas.
Ularning ma'nosi va komponentlar ma'nosi o'rtasida hech qanday bog'liqlik yo'q.
Masalan "Latin is a dead language "
Frazeologik qo'shilmalar orasida quyidagilar farqlanadi:
a) asosida nekrotizm bo'lgan frazeologik qo'shilmalar;
b) asosida grammatik arxaizmlar mavjud bo'lgan frazeologik qo'shilmalar;
c) ham leksik, ham semantik jihatdan bo'linmaydigan frazeologik
qo'shilmalar;
d) komponentlarning leksik ma'nosiga umuman ta'sir qilmaydigan yaxlit
semantik birlikli frazeologik qo'shilmalar.
2. Frazeologik birliklar, ular birikmalarning vaqtincha joy almashishi yoki
semantik jihatdan ma'no almashishi oqibatida paydo bo'ladi. Ular o'zidan
ajratilmaydigan semantik yaxlitlikni tashkil qiladi. Bu guruh ma'noning bo'rttirib
ko'rsatilishi bilan xarakterlanadi.
Make an elephant of a fly-
Pashshadan fil yasamoq.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
5
3. Frazeologik birikmalar- bularning komponentlari qaysidir ma'noda bir-biri
bilan teng huquqlidir. Hattoki shu birikma tarkibidagi biror bir mustaqil bo'lmagan
komponentlarning ham sinonimi bo'lishi mumkin.Frazeologik birikmalar uchun shu
asos so'z bilan bog'liq bo'lgan sinonimik, parallel konstruksiyalarning borligi
xarakterlidir. Masalan, a blind love-yomon ko'rmoq, ko'r-ko'rona sevmoq. Bu yerda
semantikaning tahliliyligi xarakterlidir.
Keyinchalik
60-yillarda
semantik
klassifikatsiya
o'rnini
fuksional
klassifikatsiya egallaydi. Ular ikkita katta guruhga bo'linadi:
1.Nominativ frazeologizmlar (faqatgina nominativ funksiyani bajaradi);
2. Nominativ -ekspressiv frazeologizmlar ( nominativ -ekspressiv funksiyani
bajaradi).
Birinchi guruh, birinchidan, atoqli leksik ma'noli komponentlar asosidagi
semantik butunlikka ega nominantli mukammal birikmalarni o'z ichiga
oladi.Ikkinchidan, tarkibidagi biror bir komponentning ko'chirma ma'no asosida
yasaladi. Uchinchidan, mukammal fe'lli birikmalar.
Ikkinchi guruh esa o'z ichiga birikmali va butun bir gap strukturali semantik
hosil bo'lgan frazeologizmlarni oladi.
Bu quyidagi kriteriylar asosida ishlagan kompleksi frazeologizmlarning yangi
struktural semantik klassifikatsiyasini keltirib chiqaradi.
1.Grammatik struktura:
a).so'z birikmasi; b) predikativ birikma va so'z.
2.Yasalish turlari:
a) komponentlarning yagona yo'l bilan birikishi;
b) namuna asosida yasalishi;
s) bir necha yo'l orqali yasalish.
3. Mukammal birikmalar asosidagi semantik siljishning borligi yoki yo'qligi
natijasida ma'noning paydo bo'lishi:
a) komponentlarning semantik yasalishi natijasidagi ma'no;
b) atoqli leksik ma'no komponentlari asosidagi ma'no;
c) tip strukturasidagi ma'no.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
6
Leksik -sintaktik klassifikatsiyada frazeologizmlarning quyidagi turlari
mavjud:
a) verbal frazeologizmlar. Funksional jihatdan fe'llar bilan bog'liq, ya'ni
asosiy qismini fe'l komponentlari tashkil etgan frazeobirliklar bu guruhga taaluqli
bo'ladi.Verbal frazeolgizmlar har xil gap bo'laklari funksiyalarini, yani kesim, ega va
hol funksiyalarini bajaradi. Verbal frazeologizmlar tarkibiga idiomalar va frazeologik
birliklar kiradi.
b) Adverbial frazeologizmlar. Funksional jihatdan ravish bilan bog'liq
frazeologik birliklaradverbial frazeologik birliklar guruhiga taaluqli bo'ladi. Masalan,
" in a full mouth "- "og'zini to'ldirib".
Adverbial frazeologizmlarning umumiy hajmdagi qismi katta ma'noga ega
emas.
s) Substantiv frazeologizmlar. Funksional jihatdan ot bilan bog'liq
frazeologizmlar substantiv frazeologizmlar guruhiga taaluqlidir, ya'ni ularning asosiy
komponenti ot hisoblanadi. Substantiv frazeologizmlarga idiomalar ( iboralar ) va
boshqa turdagi frazeologik birliklar kiradi.
d) Pronominal frazeologizmlar. Xuddi olmoshga o'xshab ular ham yaxlit
noaniqlikni bildiradi. Masalan, this and that- ham bu, ham u;
ye) Bog'lovchili xarakterga ega bo'lgan frazeologizmlar: here it is - ana xolos.
f) Gaplar bilan bog'lik frazeologizmlar. Bu guruhga maqollar kiradi.Masalan,
Men may meet, but mountains never - Tog' - tog' bilan uchrashmaydi, odam - odam
bilan uchrashadi.
Grammatik struktura jihatidan frazeobirliklar birikmalar, predikativ
birikmalar va gap hollarida bo'ladi.Ma'no jihatidan ko'rib chiqilganda,
frazeologizmlarning struktural -semantik klassifikatsiyasi kelib chiqadi.Ular uchta
guruhga bo'linadi:
1. frazeologik birliklar; 2. frazeologik birikmalar; 3. frazeologik tushunchalar;
1. Frazeologik birliklar. Frazeologiyaning asosiy bo'limlaridan biridir.
Ularning asosida semantik transformatsiya yotadi. Komponentlar guruhining ma'nosi
o'zgarganda, frazeologik ma'no paydo bo'ladi. Bu guruhga bir -biri bilan ergashish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
7
yo'li orqali bog'langan birikmalar kiradi. Frazeobirliklarguruhiga, M. D. Stepanova
va I. I.Chernishevaning aytishicha, so'z juftliklari va komparativ frazeologizmlar
kiradi. Ular bularni struktural xususiyatga ega frazeobirliklar deb atashadi.
So'z juftliklarining asosiy struktural belgisi bu ularning binar xususiyatga
ega birikma bo'lishidir, ya'ni ular ikkita bir gap bo'laklariga taalluqli bo'lgan
leksemalardan iborat. Semantika nuqtai nazaridan olib qaralganda, so'z juftliklar
umumlashgan xarakterga ega.
2. Frazeologik birikmalar -Komponentlarning ma'no jihatidan o'zgarib, bitta
yagona ma'no beruvchi frazeologik birliklardir. Bunday frazeologik birliklarning
semantikasi uchun tahliliy qarash va komponentlarning alohida semantik
o'rganilishini saqlash joizdir. Masalan "an iron lady"-"temir ayol".
Frazeologik birikmalar terminologik va noterminologik xarakterga ega.
Masalan "The black market "- " chayqovchilar bozori "
3. Frazeologik tushunchalar - bunday birliklar o'z grammatik tuzilishi
jihatidan gap yoki predikativ birliklar bo'lishi mumkin.Kommunikativ ma'no
jihatidanularning quyidagi xillari mavjud:
a) ko'p ishlatiladigan maqollar: In Rome as the Romans do - Ko'rlar shahriga
borsang, bir ko'zingni qisib yur.
b) Mukammal va hosil qilingan modal tushunchalar, masalan " Damn it up."-
" Ha, qurib ketsin !"
Xulosa
o'rnida aytish mumkinki, frazeologik birliklar nafaqat ingliz tilida,
balki boshqa tillarda ham keng qo'llaniladi. Frazeologik birliklar ingliz tilida quyidagi
asos bo'yicha tahlil qilinadi:
1. Frazeologik birliklarning soniga nisbatan boshqa tillar bilan qiyoslanishi;
2. Aspektual va funksional moslikka nisbatan taqqoslash;
3. Stilistik bo'yoqqa egaligi nuqtai nazaridan.
Bu nuqtai nazar orqali o'rganilgan frazeologik birliklarda hamma
stilistik qatlamlarga mos frazeologik birliklar mavjudligi ham o'rganildi.
Bundan tashqari biz tahlil qilgan frazeologik birliklarning asosiy qismi
inson xarakteri, uning ichki va tashqi dunyosini ochib tahlil qiluvchi frazeosemantik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
8
guruhga mansub frazeologik birliklardir. Ularda emotsional-ekspressiv bo'yoq,
ishlatilishning stilistik xususiyatlari mavjud bo'lib, ular tilning madaniy
xususiyatlarini ochib beradi va bu birliklarda milliy bo'yoq, o'rganilayotgan tilning
yorqinligi va his-hayajoni aniq va ravon aks ettirilgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Arnold I. V. Leksikologiya sovremennogo angliyskogo yazbika. - M.: Izd-vo
literatura na inostrannbix yazbikax, 1959. - 352s.
2. Valgina N.S., Rozental D.E., Fomina M.I. Sovremennbiy russkiy yazbik, pod red.
N.S. Valginoy, - M.: Uchebnik dlya vuzov, izd. 6-e, dop. i pererab. Logos, 2006. -S.
317-319
3. Bushuy A. M. Suщnost yazbika kak problema obщey lingvistiki. Tekstbi leksiy. -
Samarkand: SamGIIYa, 2004, - 90s.
4. Bushuy A. M. Yazbik i deystvitelnost. - Tashkent. Fan, 2005. - 150 s.
5. Vakurov V.N. Frazeologicheskiy kalambur v sovremennoy publitsistike. //
Russkaya rech, 1994, №6. -340 s.
6.www.referat.uz
