MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
232
ZAMONAVIY O
‘
ZBEK HIKOYALARIDA YORUG
‘
LIK VA
ZULMAT TALQININING G
'
OYAVIY-ESTETIK XUSUSIYATLAR
Mamurova Durdona
Farg’ona davlat universiteti magistratura bo’limi adabiyotshunoslik (o’zbek
adabiyoti)yo’nalishi 1-kurs magistranti
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada zamonaviy o‘zbek hikoyachiligida
yorug‘lik va zulmat obrazlarining badiiy talqini hamda ularning g‘oyaviy-estetik
yuklamalari tahlil qilinadi. Adabiyotda ushbu ikki qarama-qarshi tushunchaning
ishlatilishi asarlar mazmunini ochishda, personajlar xarakterini yoritishda va muallif
pozitsiyasini belgilashda muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Maqolada
Muhammad Ali, Erkin A’zam, Nodira Murod kabi yozuvchilarning hikoyalari
misolida yorug‘lik va zulmat timsollarining tasvirlanishi, ularning ramziy ma’nosi,
milliy mentalitet bilan bog‘liqligi va zamonaviy inson ruhiy olamini aks ettirishdagi
o‘rni tahlil etiladi.
KALIT SO‘ZLAR: Zamonaviy o‘zbek hikoyasi, yorug‘lik, zulmat, estetik
talqin, timsollar, badiiy ifoda, ramziy ma’no.
KIRISH
Adabiyot insoniyat tafakkurining eng murakkab va boy qatlamlarini ifoda
etuvchi madaniy hodisadir. Unda voqelik aks ettiriladi, lekin bu aks ettirish oddiy
ko‘zgu misol emas. Badiiy asarda mavjud haqiqat muallif dunyoqarashi, estetik didi
va ma'naviy pozitsiyasi asosida qayta ishlanadi, yangi badiiy haqiqat yaratiladi.
Ayniqsa, badiiy adabiyotda timsollar orqali insoniy kechinmalar, ijtimoiy hodisalar
va axloqiy mezonlar aks ettiriladi. Shular jumlasidan biri — asrlar davomida Sharq
va G‘arb adabiyotida yetakchi ramziy tushunchalardan bo‘lib kelgan “yorug‘lik” va
“zulmat” obrazlaridir.
Yorug‘lik — qadimdan ma’naviy uyg‘onish, haqiqat, ilohiy nur, ruhiy
yuksalish timsoli sifatida talqin qilingan. Zulmat esa, aksincha, nodonlik, ruhiy
tushkunlik, zulm va ma’naviy halokatning badiiy obraziga aylangan. Qur’oni
Karimda “Alloh ularni zulmatlardan nur sari chiqarur” (Baqara surasi) kabi oyatlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
233
yorug‘lik va zulmat tushunchalarining ma’naviy-metafizik qatlamini yanada
mustahkamlab qo‘ygan. Demak, bu obrazlar faqat tashqi holatni emas, balki
insonning ichki olamini, ruhiy kechinmalarini, jamiyatdagi jarayonlarga bo‘lgan
munosabatini ham ifoda etishda vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Zamonaviy o‘zbek hikoyachiligi ham ushbu ramzlardan keng foydalangan
holda, o‘zbek xalqining madaniy-milliy xotirasida ildiz otgan yorug‘lik va zulmat
timsollarini yangicha ma’no va kontekstlarda talqin etmoqda. Bu esa yozuvchi
shaxsiyati, davrning ma’naviy-ijtimoiy holati, estetik qarashlarining evolyutsiyasi
bilan chambarchas bog‘liq. Bugungi kunda hikoyachilik janrida faoliyat yuritayotgan
Muhammad Ali, Erkin A’zam, Nodira Murod kabi adiblar asarlarida bu timsollar
keng va chuqur ma’noga ega bo‘lib, ularni yuzaki talqin qilish mumkin emas.
Yorug‘lik va zulmat obrazlari orqali yozuvchilar voqea joyini, personaj
ruhiyatini,
konfliktning
intensivligini,
muallifning
ideologik
pozitsiyasini
aniqlashtiradilar. Masalan, Muhammad Alining “Zanjir” hikoyasida zulmat
obrazining uyg‘unlashuvi jamiyatdagi erksizlik, insoniyat ruhiyati va ijtimoiy
cheklovlarning ramzi sifatida namoyon bo‘ladi. Bu yerda zulmat oddiy qorong‘ilik
emas, balki ruhiy siqilish, ma’naviy qaramlikni bildiradi. Shuningdek, yorug‘lik ham
faqat quyosh yoki chiroq emas, balki najot, ozodlik va umidni bildiruvchi kuchli
estetik vositadir.
Erkin A’zamning “Hayot” hikoyasida esa yorug‘lik va zulmat obrazlari
psixologik realizm orqali ochib beriladi. Qahramon ichki ziddiyatlar iskanjasida
qolgan: u tashqi yorug‘likni ko‘rsa-da, qalbidagi zulmatdan najot topolmaydi. Bu
yerda hikoyachilik nafaqat voqeani ifoda etmoqda, balki inson ruhining murakkab
holatlarini ko‘rsatish uchun badiiy vositalardan ustalik bilan foydalanmoqda. Demak,
bu ramzlar hikoya tuzilmasining ajralmas qismi bo‘lib, ular orqali o‘quvchi syujet
emas, balki ma’naviy qatlamni anglaydi.
Nodira Murod hikoyalarida ayniqsa ayol obrazlari markaziy o‘rinni egallaydi.
Bu hikoyalarda zulmat ko‘pincha ijtimoiy bosim, patriarxal tartiblar, jamiyatning
ayolga nisbatan adolatsiz munosabati bilan bog‘liq bo‘lsa, yorug‘lik — ayolning ichki
kuchi, orzusi, najot istagini ifodalaydi. Yozuvchi aynan yorug‘lik timsoli orqali ayol
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
234
obrazini ijobiy, umidbaxsh ruhda yaratadi.Bunda yorug‘lik va zulmat inson
ruhiyatining turli kechinmalari bilan bog‘liq tarzda talqin etiladi.
Bugungi kunda o‘zbek adabiyotida hikoyachilik yana bir bor o‘zining
yangilanish, chuqurlashuv bosqichini boshdan kechirmoqda. Hikoya — qisqa hajmli
bo‘lishiga qaramay, o‘zida chuqur g‘oya, falsafiy mushohada va badiiy ifodaning eng
nafis shakllarini mujassamlashtirgan janrdir. Ayniqsa, global axborot oqimi
kuchaygan, shaxsiylik darajasi oshgan zamonda hikoyachilikning ahamiyati ortib
bormoqda.Unda inson — o‘z g‘am-tashvishlari, orzulari, yolg‘izligi, hayot haqidagi
mushohadalari bilan bosh qahramonga aylangan. Shu bois, hikoyadagi har bir timsol
— istalgancha badiiy tahlilga, estetik talqinga asos bo‘la oladi.
Ushbu maqolada biz zamonaviy o‘zbek hikoyalarida yorug‘lik va zulmat
obrazlarining qanday talqin qilinayotgani, ularning qaysi g‘oyaviy va estetik
funksiyalarni bajarayotgani, qanday ijtimoiy yoki ruhiy muammolarni aks
ettirayotganini tahlil qilamiz. Maqsad — badiiy obrazlar orqali asarlar mazmuni
chuqurligini anglash, yozuvchining estetik pozitsiyasini aniqlash va zamonaviy
o‘zbek hikoyalarining timsollar orqali qanday ma’naviy olam yaratishini ochib
berishdir.
METODOLOGIYA
Zamonaviy adabiy jarayonni o‘rganishda ilmiy-metodik yondashuvlar muhim
o‘rin tutadi. Ayniqsa, badiiy asarda timsollar, ramzlar, estetik vositalarning tahlili
puxta metodik asosga ega bo‘lishi zarur. Maqola tayyorlanishi imizda zamonaviy
o‘zbek hikoyalarida yorug‘lik va zulmat obrazlarining talqini, ularning g‘oyaviy-
estetik yuklamasi, ramziy ma’nosi hamda milliy adabiy tafakkurdagi o‘rni
o‘rganiladi. Bu masalalarni tahlil qilishda esa bir qancha yondashuv va ilmiy
metodlardan foydalanildi.
Eng avvalo,
sistemali tahlil
metodiga tayanildi. Ushbu yondashuv orqali har
bir hikoya — muayyan badiiy tuzilma, struktura va ideya-kompozitsiyaviy yaxlitlikka
ega estetik obyekt sifatida qaraldi. Hikoyadagi har bir detal, obraz, ramz, ifoda
vositasi — butun asarning ma’naviy va badiiy anglamasini tashkil etuvchi element
sifatida ko‘rildi. Yorug‘lik va zulmat obrazlari ham shu strukturaning ajralmas
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
235
tarkibiy qismi sifatida talqin qilindi. Ularning syujetga, personajga, muallif nuqtai
nazariga qanday aloqasi borligi tahlil qilindi.
Ikkinchidan,
badiiy-psixologik tahlil
metodiga murojaat qilindi. Chunki
zamonaviy hikoyalar, ayniqsa Muhammad Ali, Erkin A’zam, Nodira Murod singari
adiblar asarlari ichki monologlar, psixologik ziddiyatlar, ruhiy holatlarning tasviri
bilan ajralib turadi. Yorug‘lik va zulmat obrazlari esa aynan mana shu ruhiy
kechinmalarning tashqi estetik ifodasi sifatida ishlatilgan. Shunday ekan, biz bu
obrazlar orqali yozuvchi qahramonining ichki holatini qanday ko‘rsatganini, ularning
ruhiy dunyosi qanday in’ikos topganini tahlil qilishga e’tibor qaratdik.
Uchinchidan,
semantik-ramziy tahlil
metodidan foydalandik.Bu yondashuv
adabiy timsollarni, ularning ostma-ost ma’nolarini, konnotativ mazmunlarini ochib
berishga xizmat qiladi. Yorug‘lik — faqat yorug‘lik emas, u najot, umid, ishonch,
poklik, yangi hayot boshlanishi, haqiqat ramzi bo‘lishi mumkin. Xuddi shunday,
zulmat ham faqat qorong‘ulik emas — u qo‘rquv, notanishlik, zulm, gumrohlik, ruhiy
siqilish va o‘lim timsoli sifatida chiqishi mumkin.Har bir hikoyada bu obrazlar
qanday semantik yuklama olganini, qanday funksiyada ishlatilganini qat’iy kontekst
asosida aniqladik.
To‘rtinchidan,
taqqoslash metodiga
murojaat qilindi.Bu metod orqali turli
yozuvchilarning hikoyalaridagi yorug‘lik va zulmat obrazlarining o‘ziga xosliklari
aniqlashtirildi. Masalan, Erkin A’zam hikoyalarida bu obrazlar ko‘proq ichki
kechinma va umidsizlikni aks ettirsa, Muhammad Alining asarlarida ular ijtimoiy-
siyosiy tahlilning, tarixiy-ideologik tanqidning vositasi sifatida ishlatiladi. Nodira
Murodda esa yorug‘lik va zulmat, ayniqsa, ayol timsolining ruhiy olamidagi ichki
kurashlarni yoritishda xizmat qiladi. Bu taqqoslashlar orqali biz o‘zbek
hikoyachiligida bitta ramz turlicha badiiy shakllarda qanday ishlatilishi mumkinligini
ko‘rsatishga intildik.
Bundan tashqari,
intertekstual tahlil
ham amalga oshirildi. Chunki yorug‘lik
va zulmat obrazlari faqat muayyan hikoyaning ichki kontekstida emas, balki adabiy
an’analar, diniy-falsafiy meros, xalq og‘zaki ijodi va jahon adabiyoti bilan bog‘liq
holda keng talqin qilinishi mumkin. Masalan, zulmat obrazining Qur’oni Karimdagi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
236
metaforik mazmuni, Mashrab, Navoiy, Fuzuliy kabi mutafakkirlarning asarlarida
qanday ifoda topgani, G‘arb adabiyotidagi “Darkness” motivi bilan qanday
o‘xshashliklar va farqlar mavjudligi tahlilga jalb qilindi. Shu orqali zamonaviy o‘zbek
hikoyachiligidagi obrazlarning ma’naviy ildizlari ochib berildi.
Maqola tayyorlanishi ob’ekti sifatida quyidagi asarlar tanlab olindi:
Muhammad Alining “Zanjir” va “O‘sha kunlar” hikoyalari;
Erkin A’zamning “Hayot”, “Ko‘zlarim yo‘lingda”, “To‘ti” hikoyalari;
Nodira Murodning “Qo‘rg‘on ichida”, “O‘rtada” va “So‘nggi surat”
hikoyalari.
Mazkur asarlar tanlanishining sababi — ularda yorug‘lik va zulmat obrazlari
ko‘p marotaba va chuqur badiiy-estetik funksiyalarda qo‘llanilganidir. Har bir hikoya
alohida kontekstda o‘rganilib, undagi badiiy struktura, muallif uslubi, semantik
yuklama va timsoliy tafakkur qatlamlari ochib berildi.
Shuningdek, o‘quvchilarning estetik idroki bilan bog‘liq yondashuvlarga ham
e’tibor qaratildi. Badiiy timsollar faqat yozuvchi niyatini emas, balki o‘quvchi fikr
doirasida qanday rezonans uyg‘otishini ham hisobga olish kerak. Shu bois, Maqola
tayyorlanishi
davomida
adabiyotshunos
olimlar,
talaba-o‘quvchilar,
o‘qituvchilarning fikrlari, adabiy tanqidiy maqolalar, intervyular tahlil jarayoniga jalb
qilindi.
Metodologik asoslilikni ta’minlash uchun quyidagi nazariy manbalarga
tayandik:
G‘ulomov S.ning “Obrazlilik masalalari”,
Shukurov N.ning “Adabiyotshunoslikka kirish”,
Sultonov Q.ning “Adabiy tafakkur evolyutsiyasi”,
G‘arb olimlaridan R. Bart, Y. Lotman, N. Fray va V. Propplarning timsol
va badiiy struktura haqidagi qarashlari.
Shu tarzda olib borilgan metodologik yondashuvlar, bir tomondan,
hikoyalardagi badiiy obrazlarning ichki tizimini ochishga, ikkinchi tomondan,
ularning g‘oyaviy-estetik yuklamasini aniq ko‘rsatishga xizmat qildi.Bu esa bizga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
237
zamonaviy o‘zbek hikoyachiligining badiiy ifoda imkoniyatlarini, timsollar orqali
inson ruhiy olamini aks ettirishdagi mahoratini to‘liqroq tahlil qilish imkonini berdi.
NATIJALAR
Yorug‘lik va zulmat obrazlari o‘zbek adabiyotida har doim muhim badiiy
vosita sifatida xizmat qilib kelgan. Ular xalq tafakkurida chuqur ildiz otgan, diniy,
falsafiy va madaniy qatlamlarga ega ramzlardir. Maqola tayyorlanishi davomida
o‘rganilgan zamonaviy o‘zbek hikoyalari — Muhammad Ali, Erkin A’zam va Nodira
Murod kabi adiblar qalamiga mansub asarlar — ushbu obrazlarning turli darajadagi
ma’nodoshlik, ramziy va estetik yuklamalari borligini isbotlab berdi. Quyida olib
borilgan tahlillarga asoslangan asosiy natijalar bayon qilinadi.
Birinchi navbatda,
yorug‘lik va zulmat obrazlari zamonaviy o‘zbek
hikoyalarida faqat tashqi tasvir emas, balki personajlar ruhiy holatini, ichki
kurashini, ijtimoiy sharoitdagi ziddiyatlarni ifoda etuvchi kuchli estetik vosita
sifatida ishlatilgani aniqlandi. Ayniqsa, Erkin A’zamning “Hayot” hikoyasida bu juda
yaqqol namoyon bo‘ladi. Asardagi bosh qahramon real hayotda yorug‘likda
yurayotgan bo‘lsa-da, ichki dunyosi zulmat iskanjasida qolgan. Bu ichki va tashqi
kontrast orqali yozuvchi inson hayotidagi ruhiy bo‘shliq va ma’naviy azobni yorqin
ifodalaydi.
Ikkinchidan, tahlil qilingan hikoyalar asosida
zulmat obrazining aksariyat
hollarda faqat negativ ma’no kasb etmay, balki ruhiy chuqurlik, yolg‘izlik, o‘z-
o‘zini anglash, hamda muayyan darajada tozalanish bosqichi sifatida
ishlatilgani
kuzatildi.Masalan, Muhammad Alining “Zanjir” hikoyasida zulmat —
qahramon hayotidagi turg‘unlik, iztirob, isyon ramzidir. Bu zulmatdan yorug‘lik sari
yo‘l esa insonning ichki qaroriga, tafakkuriga bog‘liq tarzda talqin qilinadi. Bu yerda
zulmat — nafaqat ruhiy turg‘unlik, balki o‘zgarishga yetaklovchi zarurat sifatida
tasvirlanadi.
Uchinchidan,
yorug‘lik obrazining ko‘plab hikoyalarda najot, ozodlik,
haqiqat va umid ramzi sifatida ishlatilgani
aniqlanadi. Erkin A’zam hikoyalarida
yorug‘lik ko‘proq “qutqaruvchi kuch”, “tushunish” va “ma’naviy uyg‘onish” vositasi
sifatida namoyon bo‘lsa, Nodira Murodda u ayol qahramonning ichki mustahkamligi,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
238
hayotga bo‘lgan umidi, onalik tuyg‘usi yoki sevgi orqali ruhiy najot topishiga xizmat
qiladi. Shuningdek, yorug‘likni faqat tashqi fizika sifatida emas, balki insoniy
qadriyatlar — ishonch, bag‘rikenglik, adolat timsoli sifatida qo‘llash holatlari ham
qayd etildi.
Bir so‘z aytganda, olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, zamonaviy o‘zbek
hikoyachiligida yorug‘lik va zulmat obrazlari oddiy badiiy vosita emas, balki chuqur
falsafiy, ruhiy va estetik yuklamaga ega timsollar tizimini tashkil etadi. Bu obrazlar
orqali yozuvchilar zamonaviy insonning murakkab ichki dunyosini, jamiyatdagi ruhiy
muvozanatsizliklarni, axloqiy tanlovlar va ijtimoiy haqiqatlarga munosabatini chuqur
badiiy vositalar yordamida ifoda etmoqdalar.
MUNOZARA
Yorug‘lik va zulmat obrazlari o‘zbek adabiyotida qadimdan mavjud bo‘lib
kelgan timsollardandir. Ular Sharq mumtoz adabiyotidan tortib, zamonaviy
hikoyachilikkacha bo‘lgan badiiy tafakkur taraqqiyotining uzviy qismiga aylangan.
Maqola tayyorlanishi davomida o‘rganilgan hikoyalarda bu timsollar faqat badiiy
tasvir vositasi emas, balki muallifning falsafiy qarashlarini, ruhiy holatni va estetik
munosabatini ifoda etuvchi ko‘p qirrali ramz sifatida talqin etilganini ko‘rish
mumkin. Endi ana shu obrazlarning qo‘llanishi atrofida mavjud ayrim masalalar,
estetik qarama-qarshiliklar va tahliliy yondashuvlarni muhokama qilamiz.
Eng avvalo, zamonaviy o‘zbek hikoyalarida yorug‘lik va zulmat obrazlarining
ishlatilishida an’anaviylik va yangilik o‘rtasidagi murakkab, ammo muvozanatli
uyg‘unlikni ko‘rish mumkin. O‘zbek mumtoz adabiyotida, xususan Navoiy asarlarida
yorug‘lik — ilohiy haqiqat, ma’rifat, zulmat esa johillik, nafsiy qulash obrazlarini
anglatgan bo‘lsa, zamonaviy hikoyachilikda bu timsollar yanada psixologik tus olgan,
shaxsiy kechinmalar va jamiyatdagi murakkabliklar kontekstida talqin qilina
boshlagan. Bu esa adabiyotda timsollarning zamon bilan birga o‘zgarish qobiliyatiga
ega ekanini ko‘rsatadi.
Masalan, Erkin A’zam hikoyalarida zulmat shunchaki tashqi qorong‘ulik
emas, balki qahramon qalbidagi ichki bo‘shliqlik, tushkunlik, ma’nosizlik ifodasidir.
Muallif bu obrazni falsafiy darajada ishlatib, inson ruhiyati va mavjudlik masalasiga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
239
yangicha yondashuv bilan qaraydi. Bunday hollarda yorug‘lik esa najot emas, balki
umidsizlik fonida yanada qayg‘uli taassurot uyg‘otadi. Ya’ni, tashqi yorug‘lik bilan
ichki zulmat o‘rtasidagi tafovut hikoya estetikasi uchun asosiy dramatik kuch bo‘lib
xizmat qiladi.
Muhammad Ali esa zulmatni ko‘proq ijtimoiy adolatsizlik, inson ozodligining
cheklanishi, ruhiy va axloqiy qaramlik bilan bog‘laydi. Bu yerda zulmat muayyan
tuzumga, jamiyatdagi erksizlik holatiga qarshi ramziy norozilik belgisi sifatida
chiqadi.Aynan mana shu yondashuv orqali muallif o‘zining muayyan davrga, siyosiy
voqelikka munosabatini bildiradi. Uning hikoyalarida yorug‘lik ramzi esa — ozodlik,
harakat, ichki uyg‘onish bilan bog‘liq bo‘ladi. Bu tasvirlarda muallif ijtimoiy-falsafiy
yondashuvdan foydalanadi.
Nodira Murod hikoyalarida esa yorug‘lik va zulmat ayol taqdirining muhim
belgilariga aylanadi. U hikoyalarda zulmat — patriarxal stereotiplar, ijtimoiy bosim,
ruhiy ezilish ramzi bo‘lsa, yorug‘lik — ayol kuchi, mustaqilligi, intellekti, his-
tuyg‘ularining o‘sishi, o‘z “men”ini anglash timsoliga aylanadi. Bunday talqin ayol
timsoli bilan bog‘liq timsollarning badiiy tushunchasi o‘zbek adabiyotida
yangilanayotganini ko‘rsatadi.
Ammo shuni alohida ta’kidlash lozimki, ayrim hollarda bu obrazlarning
haddan tashqari ramziy yondashuvlar bilan yuklanishi o‘quvchi uchun chalkashlik
keltirib chiqarishi mumkin.Ayniqsa, ruhiy tahlillarga boy hikoyalarda har bir detaldan
ortiqcha ma’no axtarish, obrazlar ortiga qat’iy ma’naviy/falsafiy pozitsiyani yuklash
o‘quvchi idrokining estetik qabulini murakkablashtiradi.Shuning uchun yozuvchi
tomonidan tanlangan timsollarning aniqligi, badiiy ishonarliligi muhim ahamiyatga
ega.
Bundan tashqari, zamonaviy o‘zbek hikoyachiligida yorug‘lik va zulmat
obrazlari orqali insonning individual ruhiy olami bilan bir qatorda, jamiyatdagi
umumiy ma’naviy muhit, tarixiy xotira va ijtimoiy muvozanat masalalari ham
yoritiladi. Bu obrazlar orqaligina emas, balki ular bilan birga mavjud bo‘lgan boshqa
badiiy vositalar — monolog, ichki nutq, ramziy detal, metafora, naturalistik tasvirlar
orqali muallif o‘z g‘oyasini yetkazadi. Demak, bu obrazlar mustaqil timsol sifatida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
240
emas, balki badiiy tuzilmaning muhim elementi, umumiy estetik tizimning bir bo‘lagi
sifatida namoyon bo‘ladi.
Shu bois, Maqola tayyorlanishi natijalari ko‘rsatadiki, zamonaviy o‘zbek
hikoyachiligida yorug‘lik va zulmat obrazlarining ishlatilishidagi yondashuvlar
xilma-xil, har bir yozuvchining uslubi, estetik qarashlari va hayotiy tajribasiga mos
tarzda talqin qilinadi. Ular orqali muallif hayot, inson, jamiyat, axloq, ozodlik, ruhiyat
kabi dolzarb masalalarga badiiy yechimlar izlaydi.Bu esa o‘z navbatida zamonaviy
hikoyachilikning chuqurlashib, ma’naviy-estetik qamrovi kengayib borayotganini
tasdiqlaydi.
XULOSA
Adabiyot, xususan hikoyachilik inson ruhiyatining teran qatlamlarini badiiy
vositalar orqali ochib beruvchi yuksak madaniyat shaklidir. Har bir yozuvchi asarida
faqat syujet, voqea yoki qahramon emas, balki o‘z zamonining ruhiy manzarasini,
ma’naviy muammolarini, axloqiy mezonlarini ifoda etishga harakat qiladi. Shunday
ashyoviy-badiiy ko‘rsatkichlar orasida timsollar — ayniqsa, yorug‘lik va zulmat kabi
universal ramzlar — asosiy estetik yuklovchi kuchlardan biri sifatida maydonga
chiqadi. Maqola tayyorlanishi imiz davomida zamonaviy o‘zbek hikoyalaridagi bu
timsollar chuqur va ko‘p qirrali estetik-falsafiy ma’noga ega ekanligi, ular faqat
badiiy bezak emas, balki ma’no, mazmun, ruhiy qatlam, estetik g‘oya, muallif
pozitsiyasi va jamiyatni anglash vositasi sifatida ishlatilayotganini aniqladik.
Yorug‘lik va zulmat obrazlari qadimdan o‘zbek adabiyotida mavjud bo‘lgan
bo‘lsa-da, bugungi zamonaviy hikoyachilikda ular yangi badiiy shakllarda, yangicha
ruhda talqin etilmoqda. Bu yangilanish, bir tomondan, jamiyatdagi ijtimoiy-siyosiy
o‘zgarishlar, ikkinchi tomondan, insonning shaxsiy, ruhiy va falsafiy izlanishlari
bilan bog‘liq. Zamonaviy adiblar — Muhammad Ali, Erkin A’zam, Nodira Murod
kabi ijodkorlar bu obrazlarni har biri o‘z uslubida, estetik yondashuvida va falsafiy
qarashlarida yangicha badiiy ifodaga olib chiqmoqdalar. Ularning hikoyalarida
yorug‘lik va zulmat hayotdagi ikki qarama-qarshi kuch sifatida emas, balki inson
qalbidagi, ongidagi, tajribasidagi ko‘rinishlarda ifodalanadi. Bu obrazlar endi tashqi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
241
tasvir emas, balki ichki dramatizm, ruhiy qarama-qarshilik, ma’naviy o‘sish, shaxsiy
o‘zgarish jarayonining ramziga aylangan.
Maqola tayyorlanishi davomida shuni ko‘rdikki, zamonaviy o‘zbek
hikoyalarida bu timsollar har doim ham qat’iy ijobiy yoki salbiy qiymat kasb etmaydi.
Masalan, zulmat ba’zan halokat, umidsizlik, ruhiy tushkunlik timsoli bo‘lsa-da,
ba’zida u o‘z-o‘zini anglash, haqiqatni topish sari bosib o‘tiladigan zaruriyat sifatida
talqin etiladi. Bu fikr, ayniqsa, Erkin A’zam hikoyalarida kuchli aks etadi. Tashqi
yorug‘lik va ichki zulmat o‘rtasidagi ziddiyat personajning o‘zini anglash,
jamiyatdagi o‘rnini topish, axloqiy tanlov qilishdagi dramatik holatini kuchaytiradi.
Shuningdek, Muhammad Ali hikoyalarida zulmat ko‘proq ijtimoiy qaramlik,
erksizlik, zo‘ravonlik ramzi sifatida ishlatilgan bo‘lsa, yorug‘lik ozodlikka, shaxsiy
uyg‘onishga olib boruvchi kuch sifatida namoyon bo‘ladi.
Nodira Murodning hikoyalarida esa bu obrazlar ayol ruhiy olamining badiiy
talqiniga xizmat qiladi. Yorug‘lik — umid, sevgi, sabr, bardosh, o‘zini anglash
timsoli bo‘lsa, zulmat — jamiyatning patriarxal bosimi, ichki siquvlar, ezilishlar
obrazidir. Ayol obrazi atrofida yaratilgan bu timsollar zamonaviy o‘zbek adabiyotida
gender yondashuvning estetik ifodalanish darajasi yuksalib borayotganini ko‘rsatadi.
Muallif bu ramzlar orqali ayolga xos nozik ruhiyat, ichki kechinmalar va jasoratli
kurashni badiiy vositalar bilan ko‘rsatadi.
Yana bir muhim xulosa shuki, zamonaviy o‘zbek hikoyachiligida yorug‘lik
va zulmat obrazlari faqat syujetni boyitish emas, balki estetik dunyoqarashni
shakllantirish vositasiga aylangan. Bu obrazlar orqali yozuvchilar o‘quvchini o‘z-
o‘zini anglash, hayot haqidagi mushohadaga undaydi. Timsol — bu erda o‘quvchi
bilan muallif o‘rtasidagi muloqot ko‘prigidir. Aynan shu timsollar orqali hikoyaning
chuqur ma’nosi ochiladi, hayotiy haqiqatdan adabiy haqiqatga o‘tish amalga oshadi.
Albatta, bu timsollarni to‘liq tushunish uchun nafaqat adabiyotshunoslik
bilimlari, balki falsafiy, diniy, madaniy asoslar, xalqona tasavvurlar, estetik sezgi va
idrok ham zarur. Zero, yorug‘lik va zulmat — bu ikki obraz oddiy tasvir emas, balki
insoniyat ongida asrlar davomida shakllangan, ramziy qatlamlari chuqur, konnotativ
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
242
ma’nolari boy timsollar tizimidir. Yozuvchi ularni o‘z asariga qanday joylashtirgan
bo‘lsa, o‘quvchi ularni o‘z tafakkuriga shunchalik mos ravishda idrok etadi.
Xulosa qilib aytganda, zamonaviy o‘zbek hikoyalarida yorug‘lik va zulmat
obrazlari yozuvchining ichki dunyosi, zamon ruhi va o‘quvchi idroki bilan birgalikda
ishlaydigan murakkab timsollardir. Ular adabiy asarning g‘oyaviy va estetik boyligini
ta’minlovchi asosiy vositalardan biri sifatida zamonaviy hikoyachilikda tobora
muhim o‘rin egallamoqda.Bu obrazlarning tahlili nafaqat adabiyotning hozirgi
bosqichini anglashga, balki o‘zbek badiiy tafakkurining estetik va falsafiy
o‘zgarishlarini tushunishga ham xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Аъзам Э.
Ҳаёт
. – Тошкент: Ёзувчи, 2001. – 128 б.
2.
Али М.
Занжир: Ҳикоялар
. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги нашриёт-
матбаа ижодий уйи, 2010. – 136 б.
3.
Мурод Н.
Қўрғон ичида: Ҳикоялар
. – Тошкент: Адабиёт, 2019. – 144 б.
4.
Шукуров Н.
Адабиётшуносликка кириш
. – Тошкент: Ўзбекистон, 2003. –
288 б.
5.
Қодиров Ҳ.
Ўзбек адабиёти тарихи
. 2-жилд. – Тошкент: Ўқитувчи, 1996.
– 352 б.
6.
Ғуломов С.
Ўзбек бадиий адабиётида образлилик масалалари
. – Тошкент:
Фан, 1995. – 216 б.
7.
Султонов Қ.
Адабий тафаккур эволюцияси
. – Тошкент: Фан, 2004. – 264
б.
8.
Юнусова М.
Ўзбек ҳикояларида психологик тасвир ва бадиий изланишлар
.
– Тошкент: Муаллиф нашри, 2012. – 120 б.
9.
Барт Р.
Автор ўлими ва матн автономияси
. – Таржимон: Н.Шукуров. //
Адабий танқид назарияси. – Тошкент: Адабиёт ва санъат, 2015. – 96–105 бб.
10.
Лотман Ю.М.
Структура художественного текста
. – М.: Искусство,
1970. – 384 с.
