MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
138
PULNING HOSIL BO‘LISHI VA UNING IQTISODIY AHAMIYATI
Raimova Dilnoza
Farg’ona Shahar 1-sonli politexnikum maxsus fan o’qituvchisi
Annotatsiya:Pulning kelib chiqishi tarixi ,pulning hosil bo‘lishi jarayoni,
markaziy bank va tijorat banklarining roli ,pulning iqtisodiyotdagi aylanishi haqida
ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so’z: barter, tovar pullar (tuz, chorva, bug‘doy),metall pullar (oltin,
kumush), qog‘oz pullar ,kredit pullar ,elektron pullar, pul emissiyasi, pul
multiplikatori
Pul har qanday iqtisodiy tizimning ajralmas tarkibiy qismidir. U mahsulotlar
va xizmatlar almashinuvida vosita bo‘lib xizmat qiladi. Pulning qanday paydo
bo‘lishi, ya'ni uning hosil bo‘lishi iqtisodiy tizimning yurak urishidir. Ushbu
maqolada pulning tarixiy shakllari, zamonaviy iqtisodiy tizimdagi hosil bo‘lish
jarayonlari va bu jarayonlarda Markaziy hamda tijorat banklarining o‘rni haqida fikr
yuritiladi.
Pulning kelib chiqishi tarixi
.
Pul ibtidoiy jamiyatda tovar almashinuvi (barter)
asosida vujudga kelgan. Dastlab odamlar o‘zlariga kerakli tovarlarni boshqasi bilan
almashtirar edilar. Biroq bu jarayon noqulay bo‘lib, almashuv uchun umumiy
ekvivalentga ehtiyoj tug‘ildi. Shu tariqa pul vujudga keldi. Dastlabki pullar quyidagi
shakllarda bo‘lgan:
Tovar pullar (tuz, chorva, bug‘doy)
Metall pullar (oltin, kumush)
Qog‘oz pullar
Kredit pullar
Elektron pullar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
139
Tarixan eng muhim bosqich – bu oltin standartidir. Unda pul muomaladagi
oltin miqdori bilan ta’minlanar edi. Bugungi kunda esa deyarli barcha mamlakatlar
fiat (ta’minlanmagan) pul tizimidan foydalanmoqda.
Pulning hosil bo‘lishi jarayoni
.
Zamonaviy iqtisodiy tizimda pulning hosil
bo‘lishi ikki asosiy manba orqali yuz beradi:
Markaziy bank tomonidan – asosiy (baza) pul emissiyasi
Tijorat banklari tomonidan – kredit asosida pul yaratish
Markaziy bank davlatning pul-kredit siyosatini yurituvchi organ bo‘lib,
iqtisodiyot ehtiyojiga qarab asosiy pul massasini muomalaga chiqaradi. Bu jarayon
"pul emissiyasi" deb ataladi.
Tijorat banklari esa mijozlarga kredit berish orqali pul massasini ko‘paytiradi.
Aslida ular mavjud bo‘lgan depozitlarga asoslanib, yangi kreditlar ajratadilar. Bu
jarayon
“pul multiplikatori”
orqali tushuntiriladi. Masalan, agar zaxira normasi 10%
bo‘lsa, 1 million so‘m depozit asosida 10 million so‘mgacha kredit berilishi mumkin.
Markaziy bank va tijorat banklarining roli .Markaziy bank quyidagi
funksiyalarni bajaradi:
Pul emissiyasi ; Foiz stavkalarini belgilash; Inflyatsiyani nazorat qilish;
Tijorat banklarini tartibga solish;
Tijorat banklar esa:
Depozitlar qabul qiladi
Kreditlar ajratadi
To‘lov xizmatlarini ko‘rsatadi
Shunday qilib, pulning hosil bo‘lishida Markaziy bank nazoratchi va asosiy
pulni chiqaruvchi bo‘lsa, tijorat banklar iqtisodiy muomalada ikkilamchi pul
yaratadilar.
Pulning iqtisodiyotdagi aylanishi
Pul faqat yaratilish bilan cheklanmaydi. U iqtisodiy tizimda doimiy harakatda
bo‘ladi. Pul quyidagi yo‘nalishlar orqali aylanadi:
Ish haqi shaklida iste’molchiga o‘tadi
Xaridlar orqali korxonalarga qaytadi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
140
Soliq shaklida davlat byudjetiga tushadi
Davlat xarajatlari orqali qayta iqtisodiy muomalaga kiradi
Bu aylanish uzluksiz bo‘lishi kerak. Agar pul aylanish tezligi sekinlashsa,
iqtisodiyotda turg‘unlik paydo bo‘ladi. Aksincha, ortiqcha pul aylanishi inflyatsiyani
keltirib chiqaradi.
Pulning hosil bo‘lishi – bu iqtisodiyotda muvozanatni ta’minlovchi murakkab
jarayondir. U Markaziy bank siyosati, tijorat banklar faoliyati va umumiy iqtisodiy
holatga bog‘liq. Pul massasining haddan ortiq ko‘payishi inflyatsiyaga olib keladi,
kamligi esa iqtisodiy o‘sishni cheklaydi. Shuning uchun pul yaratish va muomaladagi
pul massasini tartibga solish – har bir mamlakat uchun muhim iqtisodiy vazifadir.
Pul insoniyat tarixida eng muhim ixtirolardan biridir. U tovar almashinuvi
qulayligini oshirish, iqtisodiyotni rivojlantirish va savdoni yengillashtirishda muhim
vosita sifatida shakllangan. Dastlabki pullar bugungi zamonaviy banknotalardan
butunlay farq qilgan.
Barter tizimi
Ibtidoiy odamlar tovar almashayotgan holati – bug‘doyga chorva
almashtirmoqda.
Pulning tarixi barterning kamchiliklaridan boshlanadi. Ibtidoiy jamiyatda
odamlar o‘z mahsulotlarini boshqa kerakli tovarlarga bevosita almashtirar edilar.
Masalan, baliqchi bug‘doy evaziga baliq berardi. Bu tizimda umumiy qiymat o‘lchovi
yo‘q edi.
Tovar pullar
Tuz, chorva, qush patlari, chig‘anoqlar – qadimgi tovar pullari tasviri.
Barterning o‘rnini tovar pullar egalladi. Odamlar muomalada nisbatan
barqaror va qimmatli narsalarni pul sifatida ishlatganlar. Masalan:
Chorva (asosan sigir va qo‘y)
Tuz
Qimmatbaho toshlar yoki chig‘anoqlar
Bu tovarlar har doim ham bo‘linuvchan va bir xil qiymatli bo‘lmagani uchun
keyinchalik metall pullar paydo bo‘ldi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
141
Metall pullar
Qadimgi yunon tangalari – oltin va kumushdan yasalgan.
Tarixda eng keng tarqalgan pullar bu – oltin va kumush tangalar edi. Ular
qadimgi Misr, Yunoniston, Xitoy, Hindiston va Rim imperiyasida ishlatilgan. Bu
pullar:
Yengil tanib bo‘ladigan
Barqaror qiymatga ega
Uzoq muddat saqlanadigan bo‘lgan
Bu davr pul tizimi oltin standarti tamoyiliga asoslangan edi.
Qog‘oz pullar
Tang sulolasiga oid birinchi qog‘oz pullar – Xitoyda ishlatilgan banknot.
Qog‘oz pullar ilk bor Xitoyda, Tang sulolasi davrida (7–10 asrlar
)
paydo
bo‘lgan. Keyinchalik bu g‘oya Yevropaga tarqaldi. Qog‘oz pullar qulayligi va
yengilligi bilan tangalardan ustun keldi. Biroq ularning qiymati faqat davlat yoki bank
kafolati bilan belgilangan edi.
Kredit pullar va elektron pul
Plastik karta va elektron pul ikonkalari (kompyuter, karta, raqamli pul
belgisi).
Zamonaviy dunyoda qog‘oz pullar bilan birga
kredit pullar
, ya’ni bank
kartalari va elektron pul vositalari ishlatilmoqda. Bugungi kunda:
Bank kartalari orqali to‘lovlar amalga oshiriladi
Mobil to‘lov tizimlari rivojlangan
Kriptovalyutalar (masalan, Bitcoin) yangi bosqichni boshlab berdi
Pul endi nafaqat jismoniy, balki raqamli shaklda ham mavjud.
Pulning kelib chiqish tarixi insoniyat taraqqiyoti bilan chambarchas bog‘liq.
Tovar pullardan boshlab elektron to‘lov tizimlarigacha bo‘lgan yo‘l – bu inson
ehtiyojlarining, texnologiyaning va iqtisodiyotning o‘sishini ko‘rsatadi. Bugungi pul
– bu nafaqat almashinuv vositasi, balki iqtisodiy boshqaruv, qudrat va
innovatsiyaning ramzidir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
142
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
"Pul-kredit va banklar" – T.Y. Toshpo‘latov, T.T. To‘raqulov
"Iqtisodiy ta'limotlar tarixi" – M.Q. Mahmudov, A.A. Abduvahobov
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki nashrlari
O‘zR Milliy ensiklopediyasi – "Pul" maqolasi
Pul va banklar darsligi
