MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
124
TOSHKO’MIR SANOATI
Niyozmetova Dilnoza Rustamovna
Farg’ona Shahar 1-sonli politexnikum kimyo fani o’qituvchisi.
Annotatsiya:Ushbu maqolada toshko’mir,qanday hosil bo’lishi,qayta ishlash
sanoati,kokslash bosqichlari,ishlatilish sohalari, toshko‘mirning roli,rivojlanish
bosqichlari haqida yoritilgan.
Kalit so’z: Koks gazi, Toshko‘mir smolasi, fenol fraksiyasi, naftalin fraksiyasi,
antratsen fraksiyasi, pek fraksiyasi, asfalt, ammoniak, bo‘yoqlar, erituvchilar,
portlovchi moddalar, dorivor va parfyumeriya mahsulotlari, pestitsidlar.
Toshko‘mir − cho‘kindi qatlamlarda turli o‘simliklarning qoldiqlari
to‘planishi natijasida hosil bo‘lgan, ko‘p miqdorda yonuvchi moddalar bo‘lgan
qoramtir rangli jins. Ko‘mir qazib olish bundan 300–350 million yil oldin
shakllangan. Ko‘mir tarkibiga yuqori molekulyar kimyoviy birikmalar (asosan
uglerod), aralashmalar va oz miqdorda uchuvchi moddalar hamda suv kiradi.
Ko‘mirning qiymati yonish paytida chiqarilgan energiya miqdoriga va hosil bo‘lgan
kulga bog‘liq. Turli xil tarkibdagi ko‘mirlar butun dunyoda elektr va po‘lat ishlab
chiqarish uchun yonuvchi qazilma yoqilg‘i sifatida ishlatiladi. Angren ko‘mir koni
Markaziy Osiyo mintaqasidagi eng yirik konlardan biri sanaladi. Mamlakatimizda
qazib olinayotgan qattiq yoqilg‘ining 85 foizi ana shu kon hissasiga to‘g‘ri keladi.
Ko‘mir qazib olish jarayonida qariyb 30 foiz qattiq yoqilg‘i maydalanib ketishi
oqibatida chiqitga chiqariladi. Mazkur xomashyoni qayta ishlanib, yangi turdagi
mahsulot – ko‘mir briketi ishlab chiqariladi. Ko‘mir briketining ixcham shaklga
egaligi uni tashish, saqlash va foydalanishda qulaylik yaratadi. Qolaversa, oddiy
ko‘mir boshqa qattiq yoqilg‘i manbalariga nisbatan uzoq yonadi, tarkibida zararli
moddalar kam, yonib bo‘lgandan keyin ham o‘zining birlamchi shaklini yo‘qotmaydi.
Ko‘mir havzasining ahamiyati resurslarning miqdor va sifatiga, uning sanoatda
foydalanish uchun qay darajada tayyorlanganligiga, qazib olinadigan ko‘mir hajmiga,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
125
geografik o‘rni xususiyatlariga bog‘liqdir. Mahalliy ahamiyatga ega ko‘mir havzasi
ma’lum bir hududni yoqilg‘i bilan ta’minlaydi. Hududiy jihatdan olganda hozirgi
vaqtda ko‘mir qazib olish, qattiq yoqilg‘ining yangi manbalari ishga solinishiga
qaramay, uncha qulay emas. Ko‘mirning issiqlik sig‘imi kichik ekanligidan ularni
uzoq masofaga tashib borish ham maqsadga muvofiq (rentabel) emas. Shu sababli
ko‘mirdan o‘sha hududning o‘zidagi issiqlik elektr stansiya (IES) larida, chala koks,
termoko‘mir olishda va sintetik yonilg‘i ishlab chiqarishda foydalanish maqsadga
muvofiqdir.
Ko‘mirni qayta ishlashning asosiy usullaridan biri kokslash – ko‘mirni
havosiz, 10000C haroratda qizdirishdir. Toshko‘mirni kokslash – katta sanoat
ahamiyatiga ega. Kokslash jarayoni koksokimyoviy zavodlarda amalga oshiriladi. U
yerda ko’mir qayta ishlanadi (uchuvchan moddalarning chiqishi 35 – 40%). Jarayon
germetik yopiladigan kamerali (trubali) 30 – 40 tonnagacha bo‘lgan pechlarda olib
boriladi. Pechning ichki devorlari issiqqa chidamli silikatli g‘ishtlar bilan qoplangan
bo‘ladi. Toshko’mirni kokslashda asosiy mahsulotlar:
• Koks gazi – undan texnik benzol (oson qaynovchi arenlar aralashmasi)
olinadi.
• Toshko‘mir smolasi – uni haydash yo‘li bilan arenlar, fenollar, piridin
hosilalariga ajratiladi. Bular qimmatbaho xomashyo bo‘lib, ulardan bo‘yoqlar,
erituvchilar, portlovchi moddalar, dorivor va parfyumeriya mahsulotlari, pestitsidlar
ishlab chiqariladi.
• Toshko‘mir peki – asfalt tayyorlashda va to‘ldiruvchi vosita sifatida
foydalaniladi.
• Koks metallurgiyada, gazli ko‘mirdan olingani esa sintez gaz va kalsiy
karbid ishlab chiqarishda ishlatiladi. Tajriba. Ko‘mirni kokslash. Spirt lampa
yoqiladi, probirkaga ko‘mir solib tiqin yopilgan holda qizdiriladi. Gaz ajralib chiqishi,
suyuqlik to‘planishi kuzatiladi. Xulosa. Laboratoriya sharoitida kokslash jarayonini
kuzatish va bu jarayonning mahsulotlarini ko‘rish mumkin. Kokslash bosqichlari:
• Ko‘mirni 100–120°C gacha bo‘lgan haroratda quritish;
• Ko‘mirni 300–350°C gacha bo‘lgan haroratda qizdirish;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
126
• 350–500°C haroratda ko‘mirni yumshatish va eritish;
• 500–600°C haroratda eritmaning qattiqlashishi va yarim koks hosil bo‘lishi.
• Bir necha soat davomida 600–1100°C haroratda koksni kuydirish. Ushbu
bosqichda barcha uchuvchi moddalar aralashmadan chiqariladi, amorf uglerod
kristalli grafitga aylanadi. Koks moddasining qayta kristallanishi va kuyish
jarayonida uning mustahkamligi va qattiqligi 30–40 baravar ortadi. Ko‘mirni
kokslash balandligi 4–6 m, uzunligi 12–15 m va kengligi 0,5 m dan oshmaydigan
kamerali koks pechlarida amalga oshiriladi. Toshko‘mirni quruq haydash yo‘li bilan
smola olinadi. Toshko‘mir smolasi tarkibida aromatik va geterosiklik birikmalar
bo‘ladi. Undagi organik birikmalarfraksiyalarga bo‘lib ajratiladi.
Bu fraksiyalar bir-biridan harorati bilan farq qiladi:
1700C −yengil moy fraksiyasi; 1700C – 2300C − fenol fraksiyasi;
2300C – 2700C − naftalin fraksiyasi; 2700C – 3500C − antratsen
fraksiyasi; Toshko‘mir koksi 25-790Cgacha sovitilganda, toshko‘mir smolasi,
ammiak suvi, koks gazi olinadi. Ammiak suvi ammiak, ammoniy xloridan, iborat
suvli eritma bo‘lib, undan azotli o‘g‘itlar ishlab chiqarishda foydalaniladi. Koks gazi
tarkibiga benzol, toluol, ksilollar, fenol, ammiak, vodorod sulfid va boshqa moddalar
kiradi. Koks gazidan ammiak, vodorod sulfid alohida ajratilgandan so‘ng benzol va
boshqa qimmatbaho moddalar olinadi.
Toshko‘mir
(yoki tabiiy ko‘mir) — geologik jihatdan uzoq vaqt davomida
o‘simlik qoldiqlari bosim va harorat ta’sirida ko‘mirga aylangan foydali qazilma
hisoblanadi.
U quyidagi sohalarda keng qo‘llaniladi:
Energetika (elektr stansiyalarida yoqilg‘i sifatida)
Metallurgiya (kokslash orqali po‘lat ishlab chiqarishda)
Kimyo sanoati (asfalt, ammoniak, va boshqalar)
Qishloq xo‘jaligi (o‘g‘itlar tarkibida)
🌍
Jahon bo‘yicha toshko‘mirning roli
Bugungi kunda dunyoda elektr energiyasining 35% dan ortig‘i ko‘mirda
ishlaydigan elektr stansiyalarida ishlab chiqariladi. Garchi rivojlangan davlatlarda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
127
ko‘mirdan foydalanish kamayayotgan bo‘lsa-da, Xitoy, Hindiston va Indoneziya kabi
mamlakatlar hali ham unga katta ehtiyoj sezmoqda.
O‘zbekistonda Toshko‘mir sanoati
📍
Asosiy konlar:
Angren toshko‘mir koni – Toshkent viloyatining Angren shahrida joylashgan.
Bu yerda ochiq usulda qazib olish amalga oshiriladi.
Sharg‘un ko‘mir koni – Surxondaryo viloyatida joylashgan. Yaqinda
modernizatsiya qilindi.
🌟
Yangi bosqichdagi rivojlanish
O‘zbekiston hukumati ko‘mir sanoatini modernizatsiya qilish va energiyaning
diversifikatsiyasini ta’minlash maqsadida bir qancha loyihalarni amalga oshirmoqda:
2023–2025-yillarda Sharg‘un ko‘mir konini rekonstruksiya qilish loyihasi
yakuniga yetdi. Kon yillik quvvatini 900 ming tonnaga yetkazdi.
"O‘zbekko‘mir" AJ tomonidan ko‘mir qazib olish hajmi har yili oshmoqda:
2024-yilda bu ko‘rsatkich 5 million tonnaga yaqinlashdi.
Ko‘mir qazib olishda avtomatlashtirilgan uskunalar va geologik 3D-skanning
joriy qilinishi hisobiga samaradorlik oshmoqda.
🌱
Ekologik muammolar va yechimlar
Toshko‘mir sanoati atmosferaga CO₂ chiqarilishi, changli muhit, va suv
ifloslanishi kabi ekologik muammolarni keltirib chiqaradi. Shuning uchun:
Filtrlash tizimlari o‘rnatilmoqda.
Yashil energiya manbalariga o‘tish rejalashtirilmoqda.
Ko‘mirga alternativ — bioyoqilg‘ilar va quyosh energiyasi kiritilmoqda.
📊
Grafik: O‘zbekistonda ko‘mir qazib olish (2020–2024)
Yil Qazib olingan ko‘mir (mln tonna)
2020 3.5 2021 3.9 2022 4.2 2023 4.7 2024 ~5.0
📌
Ma’lumot manbasi: O‘zbekko‘mir AJ, Energetika vazirligi
🔎
Xulosa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
128
Toshko‘mir sanoati — O‘zbekiston energetikasining tayanchi bo‘lib
qolmoqda. Shu bilan birga, yashil texnologiyalar, energetik diversifikatsiya va
xavfsiz mehnat sharoitlari bu sohani yanada barqaror qilish yo‘lidagi asosiy
yo‘nalishlardir.
🔗
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. 10 -sinf kimyo darsligi
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Toshko‘mir
3.https://daryo.uz/2023/03/30/angren-ko‘mir-konida-yangi-texnologiyalar
4.https://kun.uz/news/2024/05/18/shargun-konida-foydalanishga-tayyor-yangi-
uchastka
— "O‘zbekko‘mir" AJ rasmiy sayti
