MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
289
BOSHLANG’ICH TA’LIMDA MUSTAQIL SO’Z TURKUMLARINI
O‘RGATISH USLUBIYATI
Ergasheva Diyora Nuriddin qizi
O‘zbekiston -Finlandiya pedagogika instituti talabasi
Gadayev Oybek Yaxshiboyevich
Ilmiy rahbar
Annotatsiya: Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga ona tili
darslarida mustaqil so‘z turkumlarini — ot, sifat, son, fe’l, olmosh va ravishni
o‘rgatishning samarali uslubiy yondashuvlari tahlil etilgan. Tadqiqotda
o‘quvchilarning yosh xususiyatlari, psixologik rivojlanishi va tildagi grammatik
birliklarni idrok etish darajasi inobatga olingan holda, zamonaviy pedagogik
metodlar — ko‘rgazmalilik, o‘yinli mashg‘ulotlar, interfaol usullar va guruhlarda
ishlash metodlarining o‘rni ochib beriladi. Maqolada har bir so‘z turkumini
bosqichma-bosqich o‘rgatishning amaliy misollar asosidagi tahlili hamda
o‘qituvchining dars jarayonidagi ijodiy yondashuvi haqida fikr yuritiladi.
Shuningdek, bilimlarni mustahkamlash, o‘quvchilarda tilga bo‘lgan qiziqishni
oshirish va muloqot malakasini shakllantirishga xizmat qiluvchi usullar yoritilgan.
Maqola boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari, metodistlar va ona tili ta’limiga
qiziquvchilar uchun metodik tavsiyalar asosida tayyorlangan.
Kalit so‘zlar: boshlang‘ich ta’lim, so‘z turkumlari, mustaqil so‘z
turkumlari, ta’lim metodikasi, innovatsion yondashuv, til kompetensiyasi, interfaol
usullar.
Boshlang‘ich ta’lim jarayonida o‘quvchilarga tilni o‘rgatish muhim
vazifalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, mustaqil so‘z turkumlarini o‘rgatish, ularning
ma’no, vazifa va qo‘llanilish xususiyatlarini anglatish orqali o‘quvchilarda til
tuzilishini tushunish, savodxonlik va mantiqiy fikrlashni shakllantirishga xizmat
qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
290
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari hali abstrakt fikrlash darajasiga to‘liq ega
emasligi bois, ularni tilshunoslik tushunchalari bilan tanishtirishda ko‘rgazmalilik,
o‘yinlar, hayotiy misollar va faol metodlardan foydalanish zarur. Mustaqil so‘z
turkumlari — ot, sifat, son, fe’l, olmosh, ravish — har biri o‘ziga xos semantik va
grammatik xususiyatlarga ega bo‘lib, dars jarayonida bosqichma-bosqich, tizimli va
didaktik yondashuv asosida o‘rgatilishi lozim.
Avvalo, o‘quvchilarda so‘z va uning vazifasi haqidagi umumiy tushuncha
shakllantiriladi. So‘ngra har bir so‘z turkumi alohida mavzu sifatida yoritiladi.
Masalan, otlar orqali predmetni nomlash, fe’llar orqali harakatni ifodalash, sifat orqali
belgini anglash singari amaliy yondashuv asosida tushunchalar beriladi.
Boshlangʻich taʼlim tizimida ona tili va adabiyot fanining asosiy maqsadlaridan biri
– o‘quvchilarda to‘g‘ri, ravon va mantiqiy nutq ko‘nikmalarini shakllantirishdir.
Bunda so‘z turkumlarini, xususan, mustaqil so‘z turkumlarini o‘rgatish muhim
ahamiyatga ega. Mustaqil so‘z turkumlari gapda mustaqil ma’no anglatib, ma’lum
sintaktik vazifani bajaradi. Boshlang‘ich ta’limda quyidagi so‘z turkumlari
o‘rgatiladi: Ot – predmet yoki shaxs nomini bildiradi. (Maktab, o‘qituvchi, kitob)
Sifat – predmetning belgisini bildiradi. (Yaxshi, katta, qizil) Son – predmetning
miqdori va tartibini bildiradi. (Besh, ikkinchi, o‘nlab) Olmosh – ot, sifat va son
o‘rnida keladi. (Men, sen, bu, shuncha) Fe’l – harakatni bildiradi. (Yozmoq,
yugurmoq, o‘qimoq) Ravish – harakatning belgisini bildiradi. (Tez, yaxshi, sekin)
Boshlang‘ich sinflarda ushbu so‘z turkumlarini o‘quvchilarga oson va
tushunarli usullar bilan o‘rgatish kerak. Mustaqil so‘z turkumlari o‘quvchilarning
so‘z boyligini kengaytirish va mantiqiy fikrlashini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Boshlangʻich sinflarda mustaqil soʻz turkumlarini o‘rgatishning ahamiyati: Nutqiy
kompetensiyani rivojlantirish – O‘quvchilar so‘zlarni turkumlarga ajrata olish orqali
to‘g‘ri gap tuzishni o‘rganadilar. Savodxonlik darajasini oshirish – Har bir so‘z
turkumining vazifasini tushunish orqali imlo qoidalariga rioya qilish osonlashadi.
Ijodiy tafakkurni rivojlantirish – Mustaqil fikrlash va matn tuzish ko‘nikmalari
shakllanadi Muloqot ko‘nikmalarini shakllantirish – So‘z boyligi ortib, o‘quvchilar
o‘z fikrlarini aniq ifodalashni o‘rganadilar. So‘z turkumlarini o‘rgatishda samarali
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
291
metodlar. Boshlang‘ich sinflarda mustaqil so‘z turkumlarini o‘rgatishda quyidagi
metodlar samarali hisoblanadi:
1. Tushuntirish va namoyish etish: O‘qituvchi so‘z turkumlarini aniq
misollar orqali tushuntiradi. Vizual vositalar, masalan, jadval va grafiklardan
foydalaniladi.
2. O‘yinlar orqali o‘rgatish: "So‘zlarni top" o‘yini (o‘quvchilar berilgan
matndan ot yoki sifatlarni topadilar). "Zanjir" usuli (o‘quvchilar bir-biriga ma’lum bir
so‘z turkumiga oid so‘z aytish orqali davom ettiradilar).
3. Interfaol metodlar: “Klasterni to‘ldirish” – O‘quvchilar biror mavzu
bo‘yicha fikrlarini yozib, guruh bo‘lib ishlaydi. “Jadval tuzish” – Mustaqil so‘z
turkumlarini jadval shaklida taqqoslash orqali o‘rganish.
4. Matn tahlili va mustaqil ishlar: O‘quvchilar berilgan matndagi so‘zlarni
turkumlarga ajratadilar. Qisqa matn yozish va undagi so‘z turkumlarini belgilash
vazifalari beriladi.
5. Rivojlantiruvchi savollar orqali o‘rgatish: Qaysi so‘zlar mustaqil so‘z
turkumlariga kiradi? Nega fe’l mustaqil so‘z turkumiga kiradi? Olmosh boshqa so‘z
turkumlaridan qanday farq qiladi?
Boshlang‘ich
sinflarda
mustaqil
so‘z
turkumlarini
o‘rgatish
o‘quvchilarning til boyligini oshirish, grammatik bilimlarini mustahkamlash va
nutqiy ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun muhim sanaladi. Dars jarayonida
innovatsion va interfaol metodlardan samarali foydalanish, amaliy mashg‘ulotlarni
ko‘paytirish o‘quvchilarning mavzuni chuqurroq o‘zlashtirishiga yordam beradi.
Mustaqil so‘z turkumlarini o‘rgatish uslubiyati bo‘yicha turli olimlar
tomonidan ilmiy fikrlar ilgari surilgan. Quyida ba’zi mashhur tilshunos va pedagog
olimlarning fikrlari keltirilgan:
N. Mahmudov
o‘z tadqiqotlarida mustaqil so‘z
turkumlarini tushuntirishda vizual metodlar, jadvallar va diagrammalar yordamida
dars jarayonini samarali tashkil etish lozimligini bildiradi. U o‘quvchilarga mavzuni
yaxshiroq o‘zlashtirish uchun o‘yin usullaridan foydalanishni tavsiya qiladi.
Rus tilshunosi
V.A .Vinogradov
mustaqil so‘z turkumlarini semantik,
morfologik va sintaktik mezonlar asosida tahlil qilish lozimligini ta’kidlaydi. Uning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
292
fikriga ko‘ra, so‘z turkumlarini faqat qoidalarga asoslanib o‘rganish emas, balki
ularni kontekstda tushunish va qo‘llash muhimdir.
O‘quvchilarning mavzuni o‘zlashtirish jarayonida duch keladigan asosiy
muammolar:
❌
So‘z turkumlarini ajratishda qiyinchiliklar.
❌
Nazariy bilimlarni amaliy qo‘llashdagi sustlik.
❌
Dars jarayonining zerikarli bo‘lishi.
Bu muammolarni bartaraf etish uchun dars jarayoniga interfaol metodlarni
joriy etish, vizual materiallardan foydalanish va o‘quvchilarning faolligini oshirish
lozim. Shu bilan birga, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish, real hayotiy
misollar orqali tushuntirish ta’lim samaradorligini oshiradi. Umuman olganda,
mustaqil so‘z turkumlarini o‘rgatish uslubiyatini takomillashtirish boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining savodxonligi va mantiqiy fikrlashini rivojlantirishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Shu bois interfaol metodlar (klaster, insert, Venn diagrammasi)
yordamida mavzularni taqqoslash va umumlashtirish osonlashadi. Bu esa bolalarda
mustaqil fikrlash, tahlil qilish, o‘z fikrini ifodalash ko‘nikmalarini shakllantiradi.
Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinflarda mustaqil so‘z turkumlarini
o‘rgatish faqat grammatik bilim berish emas, balki o‘quvchining tafakkuri, nutqi va
muloqot malakasini rivojlantirish vositasi hamdir. Shuning uchun darslar har
tomonlama faol, jonli, qiziqarli va bolalarning ehtiyojiga mos tarzda tashkil etilishi
muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Qayumov A. (2001). Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent: O‘zMU nashriyoti.
2.
Mahmudov N., Jo‘raev N. (2010). O‘zbek tilining nazariy grammatikasi.
Toshkent: Fan va texnologiya.
3.
Abdurahmonov G‘. (2007). O‘zbek tilshunosligi masalalari. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti.
4.
Ochilov M. (2018). Boshlang‘ich sinflarda ona tilini o‘qitish metodikasi.
Toshkent: Innovatsiya Ziyo.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
293
5.
Kerimov Ch. (2015). Ona tilini o‘qitish metodikasi. Toshkent: O‘qituvchi.
6.
Qosimova K., Matchonov S., G‘ulomova X., Yo‘ldosheva Sh., Sariyev Sh.
Ona tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent: “NOSIR”, 2009.
