MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
225
ONA TILI VA ADABIYOT DARSLARIDA O’QUVCHILARNING
KREATIV KO’NIKMALARNI SHAKLLANTIRISH
IBRAGIMOVA MATLUBA JALILOVNA
Denov tuman 6-umumiy о‘rtа tа’lim
mаktаbining оnа tili vа аdаbiyоt
fаni о‘qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada ona tili va adabiyot darslarida
o‘quvchilarning ijodiy ko‘nikmalarini rivojlantirishda zamonaviy ta’lim
metodlarining ahamiyati tadqiq etilgan. “Chaqarish va javob”, “Fikrlar yomg‘iri”
va “Klaster” kabi usullar orqali ta’lim jarayonini samarali tashkil etish va
o‘quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatini oshirish maqsad qilingan.
Kalit so‘z: Ona tili, adabiyot, kreativ fikrlash, ta’lim metodlari, o‘quvchi.
Abstract: This article examines the importance of modern teaching methods
in developing students' creative skills in native language and literature classes. The
aim is to effectively organize the educational process and increase students'
independent thinking skills through methods such as "Challenge and Response",
"Thought Rain" and "Cluster".
Keywords: Native language, literature, creative thinking, teaching methods,
student.
Kirish
Hozirgi kunda ta’lim jarayoni yanada rivojlanib borayotgani sababli,
o‘quvchilarning kreativ fikrni rivojlantirish zarurati o‘sib bormoqda. O‘qituvchilar
o‘quvchilarning iste’dodlarini ochish va ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish
uchun yangi yondashuvlar va metodlardan foydalanishni talab qiladi. Ushbu
maqolada, mazkur sohadagi innovatsion metodlar va ularning ta’siri haqida so‘z
yuritamiz. Mamlakatimiz mustaqillikka erishgandan buyon barcha sohalar qatori
ta’lim tizimida ham yangilanishlar amalga oshirilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti Sh. Mirziyoyevning: “Maktabda o‘qitish metodikasi o‘zgarmasa, ta’lim
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
226
sifati ham, mazmuni ham, jamiyat ham o‘zgarmaydi”
1
,- degan fikri bugungi
globallashuv davrida yosh avlodga ta’lim-tarbiya va bilim berishda ilg‘or xorijiy
tajribalarni o‘rganish hamda ta’lim sifatini tubdan yaxshilashga alohida e’tibor
qaratilayotganini tasdiqlaydi.
Asosiy qism:
“Chaqarish va javob”metodi
Bu usul o‘quvchilarning diqqatini jamlash va darsga tayyor holatga keltirish
uchun juda samaraliQuyidagi tarzda qo‘llash mumkin:
Qiziqarli boshlash.O‘qituvchi ma’lum bir so‘zni aytadi yoki signal
beradi.O‘quvchilar javoban so‘z bilan yoki harakat bilan munosabat bildiradilar.
Diqqatni jamlash usuli.Masalan, o‘qituvchi: o‘qituvchi o‘quvchilar diqqatini
jalb qilish uchun qo‘lini ko‘taradi va barmoq bilan 3, 2, 1 deb sanaydi.
1.“Ko‘zlar ko‘radi!” – o‘quvchilar qarashini o‘qituvchiga qaratadi.
2.“Quloqlar eshitadi!” – ular tinglashga tayyorlanadi.
3.“Og‘izlar yopiladi!” – sinf jim bo‘ladi.
4.“Qo‘llar tekislanadi!” – hamma tartibga keladi.
5.“Oyoqlar to‘g‘ri holatda!” – hamma joyiga o‘tiradi yoki turadi.
Bu usul ham o‘quvchilarning diqqatini jamlash va intizomni saqlashga
yordam beradi. Uni “Jismoniy ishora orqali diqqatni jalb qilish” deb atash
mumkin.Darsning boshida bu usulni tez-tez ishlatish kerak.Vaqt o‘tishi bilan
o‘quvchilar siz biror signal bersangiz yoki faqat boshlang‘ich so‘zni aytsangiz,
avtomatik ravishda o‘zlarini tartibga solib, javob bera boshlaydilar.
Afzalliklari:Bu usul o‘quvchilarning diqqatini bir nuqtaga jamlashga yordam
beradi, darsga tez kirishish imkonini beradi va sinfda tartibni saqlashga yordam
beradi. Bundan tashqari, bu usul o‘yin shaklida bo‘lgani uchun o‘quvchilar uni yaxshi
qabul qilishadi.
2. Kreativ ko‘nikmalarni shakllantirishga yo‘naltirilgan metodlar
1
Мирзиёев Ш. Буюк келажагимизни мард ва олийжаноб халқимиз билан бирга қурамиз. – Тошкент:
Ўзбекистон, 2017.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
227
Bugungi kunda ta’lim jarayonida eng muhim talab – qisqa vaqt ichida yuqori
natijalarga erishishdir. O‘quvchilarga aniq nazariy bilimlarni yetkazish, ularni amaliy
faoliyat bilan bog‘lash va erishilgan bilimlarni adolatli baholash o‘qituvchidan
yuksak pedagogik mahorat talab qiladi. Ayniqsa, ona tili darslarida o‘quvchilarning
faolligini oshirish, ularni mustaqil va kreativ fikrlashga o‘rgatish muhimdir. Quyida
zamonaviy ta’lim jarayonida samarali bo‘lgan ba’zi metodlarni ko‘rib chiqamiz.
“Fikrlar yomg‘iri” metodi
Bu usul o‘quvchilarni erkin fikr bildirishga o‘rgatadi.
Qanday qo‘llash mumkin?
Dars mavzusiga oid ochiq savol beriladi.
O‘quvchilar hech qanday cheklovlarsiz o‘z fikrlarini bildiradi.
Barcha fikrlar yozib boriladi, keyin ular orasidan eng yaxshi g‘oyalar
tanlanadi.
Bu usul o‘quvchilarning ijodiy tafakkurini rivojlantiradi va yangi g‘oyalar
ishlab chiqish ko‘nikmasini shakllantiradi.
“Klaster” metodi – g‘oyalarni guruhlash
Bu metod mavzu bo‘yicha asosiy tushunchalarni guruhlash va ular orasidagi
bog‘liqlikni tushunishga yordam beradi.
Qanday qo‘llash mumkin?
Klaster metodi orqali "Ot so‘z turkumi" mavzusini tushuntirish.
Maqsad: O‘quvchilarning ot so‘z turkumi haqidagi bilimlarini tizimlashtirish
va mustahkamlash.
O‘tkazish bosqichlari:
1.Tayyorlov bosqichi: Doskaga yoki katta qog‘ozga markaziy tushuncha
yoziladi: “OT”.
Markaziy tushunchadan chiziqlar orqali bo‘linmalar hosil qilinadi.
2. Fikr yuritish bosqichi:O‘quvchilar o‘z fikrlarini aytishadi va o‘qituvchi
yoki o‘quvchilar o‘zlari klasterni to‘ldirib borishadi.Klaster misoli:
Ma’nosi bo ‘yicha:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
228
Tuzilishi bo ‘yicha:
Qaysi savollarga javob beradi?
Klaster to‘ldirilgach, har bir bo‘lim bo‘yicha misollar keltiriladi.O‘quvchilar
o‘z misollarini yozib, tushunchalarni mustahkamlashadi.
Afzalliklari:
O‘quvchilar
mavzuni
vizual
tarzda
yaxshiroq
tushunishadi.Fikrlarni tizimli tarzda joylashtirishga o‘rganishadi.Dars qiziqarli va
interaktiv shaklda o‘tadi.
OT
Konkret (daraxt,
kitob, odam)
Mavhum (mehr,
baxt, do‘stlik)
OT
Kim? (o‘quvchi,
shifokor)
Nima? (stol,
kitob)
OT
Oddiy (oy, bola, uy)
Qo‘shma (oyparast,
kitobdo‘st)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
229
ijodiy tafakkurni rivojlantiradi, o‘quvchilarni erkin fikrlashga o‘rgatadi, va
ularga bilimlarni tezroq o‘zlashtirishga yordam beradi.
Agar o‘quvchilar intizomsiz bo‘lsa yoki darsga qiziqish bildirmasa, oddiy
ma’ruza va an’anaviy usullar ularning e’tiborini tortmaydi. Shuning uchun darsni
interaktiv, qiziqarli va o‘quvchilarni faol ishtirok etishga undaydigan usullar bilan
o‘tish lozim.
Tarbiyasi og‘ir o‘quvchilar bor bo‘lgan sinflarda samarali kreativ metodlar:
“Suratlar orqali izohlash” – Vizual metod
Vizual metodni 10-sinf adabiyot darsida qo‘llash.
Mavzu: Abdulla Qodiriy hayoti va ijodi
1. Suratli taqdimot (Slaydlar yoki plakatlar orqali)
Qodiriyning hayot yo‘li – suratlar, tarixiy hujjatlar, yozuvchi hayotidan
lavhalar (masalan, Yosh Qodiriy, “O‘tkan kunlar” qo‘lyozmasi, adibning oilasi).
Asarlaridan illyustratsiyalar – kitob muqovalari, film sahnalari, qahramonlar
tasviri.Davr muhiti – 1917-yil inqilobi, jadidlar harakati, eski Toshkent manzaralari.
2. Asarning vizual xaritasi. “O‘tkan kunlar” asari uchun xarita chizish – unda
joy nomlari (Toshkent, Buxoro, Qo‘qon) va qahramonlar harakatini ko‘rsatish.Asar
ichidagi munosabatlar diagrammasi – Otabek, Kumush, Zaynab, Yusufbek hoji
o‘rtasidagi bog‘liqlikni grafik tarzda tasvirlash.
3. Film va sahna asarlaridan parchalar ko‘rsatish. “O‘tkan kunlar” filmi yoki
sahna ko‘rinishlaridan lavhalar orqali voqealarni chuqurroq tushunish.Asardagi
voqealar va real hayot o‘rtasidagi farqlarni muhokama qilish.
4. Tushuncha xaritasi (mind map) tuzish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
230
“O‘tkan kunlar” asari syujeti bo‘yicha vaqt jadvallari va asosiy voqealarni
grafik tarzda ifodalash.
“Mehrobdan chayon” yoki “Obid ketmon” asarlarining asosiy g‘oyalarini
chizmalar orqali ifodalash.
Natija: O‘quvchilar mavzuni tez va samarali tushunishadi.Matnga qiziqish
ortadi, tasavvur kuchayadi.Tahlil qilish, mantiqiy fikrlash rivojlanadi.
Tarbiyasi og‘ir bo‘lgan sinflarda dars o‘tish o‘qituvchidan yuqori pedagogik
mahorat talab qiladi. O‘quvchilarning diqqatini jalb qilish, ularni faollashtirish va
darsga qiziqtirish uchun an’anaviy yondashuv yetarli emas. Shuning uchun o‘yin,
vizual materiallar, jamoaviy ish, hayotiy vaziyatlarga asoslangan topshiriqlar kabi
kreativ metodlarni qo‘llash juda muhim.
“Avtofokus” metodi
O‘quvchilarning e’tiborini darsga jalb qilish va ularning diqqatini jamlashga
yordam beradi. Bu usulda o‘qituvchi o‘quvchilarga qizil va oq kartochkalar tarqatadi.
Keyin esa dars jarayonida kutilmaganda savol beradi.
O ‘tkazish bosqichlari:
1. Dars boshida har bir o‘quvchiga qizil va oq kartochkalar tarqatiladi.
2. Dars davomida o‘qituvchi kutilmaganda savol beradi.
3. O‘quvchilar savolga “Ha” deb javob bermoqchi bo‘lsa – oq kartochkani,
“Yo‘q” deb javob bermoqchi bo‘lsa – qizil kartochkani ko‘taradi.
4. Javoblar asosida o‘qituvchi o‘quvchilarni faol muhokamaga jalb qiladi va
xatolarni tahlil qiladi.
Abdulla
Qodiriy
Davr
sharoiti
Qatag‘on
yillari
Hayoti
Asarlari
Jadidchilik
harakati
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
231
“Avtofokus” metodini sinab ko‘rish uchun quyidagilarni tayyorlash tavsiya
etiladi:
a)qizil va oq kartochkalar – har bir o‘quvchiga bittadan.
b)qiziqarli va tezkor savollar – dars mavzusiga mos ravishda oldindan
tayyorlab qo‘yish.
Agar yuqori sinf adabiyot darsida “Abdulla Oripovning hayoti va ijodi”
bo‘yicha “Avtofokus” metodidan foydalanmoqchi bo‘lsangiz, quyidagi savollarni
tayyorlab, o‘quvchilarga qizil va oq kartochkalar orqali javob berish imkoniyatini
bering:
Qoidalar: agar savolga “ha” deb javob bersa, oq kartochkani ko‘tarishadi,agar
savolga “yo‘q” deb javob bersa, qizil kartochkani ko‘tarishadi.
Savollar:1.Abdulla Oripov 1941-yilda tug‘ilganmi? (Ha – Oq kartochka)
2. U “O‘zbekiston Qahramoni” unvonini olmagan. (Yo‘q – Qizil kartochka)
3. Shoir “Sohil” she’rini yozganmi? (Ha)
4. Abdulla Oripov faqat lirik she’rlar yozgan. (Yo‘q)
5. “O‘zbegim” she’ri mashhur she’rlaridan biri hisoblanadi. (Ha)
6. U “Shuhrat” medali bilan taqdirlangan. (Yo‘q)
7. Shoir o‘z tarjimalari bilan ham mashhur. (Ha)
8. U “Ko‘klam” dostonining muallifi. (Yo‘q)
9. Abdulla Oripov O‘zbekiston madhiyasi matnini yozgan. (Ha)
10. Shoir asosan dostonlar yozgan. (Yo‘q)
Afzalliklari: Bu metod orqali o‘quvchilar diqqatini jalb qilish, faol ishtirok
etishini ta’minlash va o‘yin orqali o‘rganish samaradorligini oshirish
mumkin.Shuningdek, javob bergan o‘quvchilardan izoh so‘rash ularga mavzuni
yaxshiroq tushunishga yordam berib, darsga bo‘lgan e’tibor sezilarli darajada oshadi.
“Kreativ qisqa matn yozish” metodi
Maqsad: O‘quvchilarni ijodiy fikrlashga undaydi va yozma nutqini
rivojlantiradi.Qanday ishlaydi?O‘quvchilarga bitta she’r beriladi va ulardan shu
she’rga mos ravishda yangi kichik hikoya yoki monolog yozish so‘raladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
232
Masalan, Abdulla Oripovning "Sen bahorni sog‘inmadingmi?" she’ri
o‘qitiladi va o‘quvchilar o‘z hayotlaridan bahorga oid kichik hikoya yozadi.
Bahor nafasi
Tashqarida bahor, lekin yuraging sovuq. Biroq bir lahza ko‘z yum—yaproqlar
shivirlayapti, shabada esa seni allalayapti. Ko‘ngling tub-tubida yashiringan
sog‘inchni sezayapsanmi? Bahorni sog‘inmaganing rostmi? Balki yuraging boshqa
narsani aytayotgandir...
Ona tili darslarini qiziqarli va samarali o‘tkazish uchun quyidagi yangi
metodlar foydali bo‘lishi mumkin:
“Lingvistik qiziqarli test” metodi
Maqsad: O‘quvchilarning til bilimi va mantiqiy fikrlash qobiliyatini oshirish.
O‘tkazish bosqichlari:O‘qituvchi grammatika, orfografiya yoki stilistika
bo‘yicha qiziqarli savollar tayyorlaydi.
Test shakli:
1. To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri: "Ona tilimizda 7 ta unli tovush bor." (To‘g‘ri)
2. Bo‘sh joyni to‘ldiring: "Fe’lning … turi buyruq ohangida bo‘ladi." (buyruq
mayli)
3. Teskari test: "To‘g‘ri so‘z juftini toping: (A) Darvoza – daryo (B) O‘qish –
o‘qitish" (B to‘g‘ri)
Natija: O‘quvchilar grammatik bilimlarini mustahkamlash bilan birga tez
fikrlashga o‘rganadilar.
“Grammatik kreativlik” metodi
Maqsad: O‘quvchilarni grammatik qoidalarni amaliy qo‘llashga o‘rgatish va
ijodiy fikrlashga undash.
Grammatik kreativlik metodini “Fe’lning zamon shakllari” mavzusida
qo‘llashni tavsiya qilaman.
Metod mohiyati: O‘quvchilarni ijodiy fikrlashga undash, grammatik
qoidalarni qiziqarli tarzda mustahkamlash va real hayot bilan bog‘lash.
Dars jarayonida kreativ metoddan foydalanish:
1. “Kelajakdan xat” usuli
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
233
O‘quvchilarga topshiriq: Siz 2050-yildan maktub oldingiz. Unda fe’llarning
zamon shakllaridan foydalanib, hayotda sodir bo‘lgan yoki bo‘layotgan o‘zgarishlar
tasvirlangan. Ushbu maktubni davom ettiring.
O‘quvchilar fe’l zamon shakllarini (hozirgi, o‘tgan, kelasi) ishlatib,
tasavvurga asoslangan matn yozadilar.Masalan quyidagicha yozishlari mumkin:
Kelajakdan xat – 2050-yildan xabar
Hurmatli do‘stim! Men senga 2050-yildan yozmoqdaman. Bu yerda hamma
narsa juda o‘zgargan! Odamlar endi faqat elektromobillarda yurishyapti, havoda
shovqin yo‘q, shaharlar yanada toza bo‘lib ketgan.Men hozir aqlli shahar markazida
yuribman. Ko‘chalarda avtobuslar haydovchisiz harakat qilyapti. Ilgari qo‘lda
yozilgan daftarlar bo‘lsa, hozir esa elektron daftarlar yordamida darslar o‘tilyapti.
Hamma aqlli ko‘zoynak taqib yuradi va unda kitob o‘qish, xabar yozish yoki filmlar
tomosha qilish mumkin.O‘tgan yillarda sayyoramiz juda o‘zgardi. Insonlar Marsga
ko‘chib o‘tishdi, ba’zilari esa hali ham Yerdagi yashil hududlarda hayot
kechirishmoqda. Men esa kelajak universitetida o‘qiyapman va yangi texnologiyalar
ustida ishlayapman.Siz ham kelajakni tasavvur qildingizmi? Bu yerda yashash qiziq!
Maktubimga javob yozishingizni kutaman. O‘zgarishlarni tasavvur qilib, menga
qanday bo‘lishini yozing!Hurmat bilan, kelajakdagi do‘stingiz!
2. “Parallel hikoya” metodi
Guruhlarga bo‘lingan o‘quvchilarga bir xil voqea tasviri beriladi. Masalan,
"Bir yigit bog‘da yuribdi."
Guruhlar ushbu jumlani turli zamonlarda (o‘tgan, hozirgi, kelasi) davom
ettirib, kichik hikoya tuzadilar.
3. “O‘tmishdan kelajakka” o‘yini.O‘qituvchi jumlalar aytadi:
Masalan: “Men kecha parkda sayr qildim.”
O‘quvchilar shu jumlani hozirgi zamonga va kelasi zamonga moslashtirib,
aytishadi:
-“Men hozir parkda sayr qilyapman.”
-“Men ertaga parkda sayr qilaman.”
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
234
Bu usullar yordamida o‘quvchilar fe’l zamon shakllarini mustahkamlash bilan
birga ijodiy fikrlashni ham rivojlantiradilar.
“DEBAT VA MUHOKAMA” METODI
Maqsad: O‘quvchilarning mantiqiy fikrlash, mulohaza yuritish va fikrlarini
aniq ifodalash qobiliyatini rivojlantirish.Qanday ishlaydi?O‘qituvchi mavzuga oid
muhokama savoli beradi.O‘quvchilar ikki guruhga bo‘linadi:Birinchi guruh – rozi
bo‘lganlar,ikkinchi guruh – qarshi bo‘lganlar.Har bir guruh o‘z fikrini aytadi.
“Debat va Muhokama” Metodi – “Sifat” mavzusida
Mavzu: Sifat so‘z turkumi til boyligining asosimi yoki ikkilamchi unsur?
Metod qo‘llash tartibi:
1.
Guruhlarga bo‘lish: Sinf ikki guruhga ajratiladi:
a)”Sifat tilimizni boyitadi va asosiy unsur hisoblanadi” – tarafdorlari
b) “Sifat ikkilamchi rol o‘ynaydi, asosiy urg‘u ot va fe’lga qaratiladi” –
qarshilar
2. Dalillar tayyorlash:Har ikki guruh 5-10 daqiqa davomida o‘z fikrlarini
isbotlash uchun dalillar tayyorlaydi.Masalan, tarafdorlar sifatning nutqni
jonlantirishini, san’at va adabiyotda muhim rol o‘ynashini misollar bilan
tushuntirishadi.Qarshi tomon esa sifat bo‘lmasa ham fikrni aniq yetkazish
mumkinligini dalillaydi.
3. Bahs jarayoni:Guruhlar navbat bilan o‘z fikrlarini bildiradilar.Qarshi tomon
ularga savollar berishi mumkin.
4. Xulosa chiqarish: Muhokama yakunida har bir guruh xulosa
qiladi.O‘qituvchi bahs jarayonini tahlil qilib, mavzuni umumlashtiradi.
Afzalliklari:
O‘quvchilar
sifatning
ahamiyatini
chuqurroq
tushunishadi.Mantiqiy fikrlash va nutq madaniyati rivojlanadi.Mavzuni yodlash
emas, tushunish asosida o‘rganish ta’minlanadi.Bu metod bilan darsni qiziqarli va
interaktiv tarzda o‘tish mumkin.
Xulosa
Ona tili va adabiyot darslarida o‘quvchilarning kreativ ko‘nikmalarini
shakllantirish uchun zamonaviy metodlardan foydalanish zarur. “Chaqarish va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
235
javob”, “Fikrlar yomg‘iri”, va “Klaster” kabi usullar o‘quvchilarning diqqatini
jamlash, ijodiy fikrlash va bilimlarni tizimlashtirish uchun samarali. Ushbu metodlar
nafaqat o‘qitish jarayonini yengillashtiradi, balki o‘quvchilarning mustaqil fikrlash
qobiliyatini oshirishga yordam beradi. O‘qituvchi sifatida, bu metodlarni
muvaffaqiyatli qo‘llash orqali, ta’lim sifatini yaxshilash va yosh avlodni zamonaviy
talablar darajasida tarbiyalash imkoniyatimiz bor. Kreativ fikrni rivojlantirish bilan
birgalikda, o‘quvchilarni yanada muvaffaqiyatli, erkin fikrli shaxslar sifatida
formalashtirishga erishamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Qosimov O., Yo‘ldoshev B. – “O‘zbek tili o‘qitish metodikasi”. Toshkent:
O‘qituvchi, 2018.
2.G‘ulomov S., G‘afforova M. – “Adabiyot o‘qitish metodikasi”. Toshkent:
O‘qituvchi, 2019.
3.Hoshimov A., Yo‘ldoshev B. – “Nutq madaniyati va stilistika”. Toshkent: O‘zMU
nashriyoti, 2020.
4.
Ona tili [Matn]: 6-sinf uchun darslik / K. M. Mavlonova [va boshq.]. – Toshkent:
Respublika
taʼlim
markazi,
5.2022.–224 b.
Botirov O., Ibrohimova F. O‘zbek tilidan dasturlashtirilgan
topshiriqlar.–Urganch,1993.
6. Dars samaradorligini oshirish (ilmiy va metodik ishlar to‘plami).–
Namangan,1996.
7.Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturi. Ona tili.–
Toshkent: Sharq, 2000.
