MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
199
O’ZBEKISTON TEMIR YO‘L TIZIMIDA "YASHIL"
MOLIYALASHTIRISH (GREEN FINANCE) IMKONIYATLARI VA UNING
LOYIHALAR SAMARADORLIGIGA TA'SIRI
Yodiqov Jahongir Sobirovich
“Temir yo‘li infratuzilma”
AJ yo‘l xo‘jaligi boshqarmasi birinchi o‘rinbosari
Annotatsiya:Ushbu maqola O‘zbekiston temir yo‘l tizimida "yashil"
moliyalashtirish (green finance) imkoniyatlari va uning loyihalar samaradorligiga
ta’sirini tahlil qiladi. Maqolada transport sohasida barqaror rivojlanishning
dolzarbligi, atrof-muhitga ta’sirni kamaytirishda temir yo‘l transportining
ustuvorligi hamda "yashil" moliyalashtirish instrumentlarining qo‘llanishi ko‘rib
chiqiladi. Shuningdek, O‘zbekiston temir yo‘llari misolida "yashil" loyihalarni
moliyalashtirishning mavjud holati, yuzaga keladigan muammolar va bu
yo‘nalishdagi samaradorlikni oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan. Maqola
ekologik barqarorlikni ta’minlash va iqtisodiy o‘sishni uyg‘unlashtirishda "yashil"
moliyalashtirishning muhim rolini ta’kidlaydi.
Kalit
so‘zlar:
“Yashil”moliyalashtirish, green
finance, temir
yo‘l
transporti, barqaror
rivojlanish, ekologik
samaradorlik, uglerod
izi, "yashil"
облигациялар, investitsiyalar, O‘zbekiston temir yo‘llari.
KIRISH
Bugungi kunda jahon miqyosida iqlim o‘zgarishi va atrof-muhit
muammolari tobora dolzarb tus olmoqda. Global iqtisodiyotni rivojlantirishda
ekologik barqarorlikni ta’minlash asosiy ustuvor yo‘nalishlardan biriga aylangan.
Transport sohasi, xususan, yoqilg‘i iste’moli va atmosfera ifloslanishi bo‘yicha
sezilarli "uglerod izi"ga ega bo‘lganligi sababli, uning ekologik xavfsizligini oshirish
muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, temir yo‘l transporti boshqa transport turlari
(avtomobil va aviatsiya)ga nisbatan energiyani tejash va atrof-muhitga kamroq zarar
yetkazish salohiyatiga ega.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
200
O‘zbekiston Respublikasi ham "yashil" iqtisodiyotga o‘tish strategiyasini faol
amalga oshirmoqda. Bu jarayonda transport infratuzilmasini modernizatsiya qilish va
uni ekologik toza texnologiyalar asosida rivojlantirish muhim vazifadir. "Yashil"
moliyalashtirish (green finance) aynan ana shunday ekologik maqsadli loyihalarni
moliyalashtirishga qaratilgan bo‘lib, u barqaror rivojlanishni ta’minlashda muhim
vosita hisoblanadi.
Ushbu maqolaning maqsadi O‘zbekiston temir yo‘l tizimida "yashil"
moliyalashtirishning mavjud imkoniyatlarini tahlil qilish, uning loyihalar
samaradorligiga ta’sirini baholash va ushbu yo‘nalishni rivojlantirish bo‘yicha amaliy
takliflar ishlab chiqishdan iboratdir.
ASOSIY QISM
O‘zbekiston temir yo‘l transporti mamlakat iqtisodiyotida strategik rol
o‘ynaydi. Yuk va yo‘lovchi tashish hajmining ortib borishi bilan birga, temir yo‘l
sohasini zamonaviylashtirish va uning atrof-muhitga ta’sirini kamaytirish dolzarb
vazifadir. "Yashil" moliyalashtirish bu borada muhim yechim bo‘lib xizmat qiladi.
1.. "Yashil" Moliyalashtirishning Asosiy Tamoyillari va Instrumentlari
"Yashil" moliyalashtirish – bu atrof-muhitga ijobiy ta’sir ko‘rsatadigan va
iqlim o‘zgarishi bilan bog‘liq muammolarni hal qilishga qaratilgan loyihalarni
moliyalashtirishni anglatadi. U quyidagi asosiy tamoyillarga asoslanadi:
Ekologik maqsadga muvofiqlik: Loyihalar atmosferaga chiqindilarni
kamaytirish, energiya samaradorligini oshirish, qayta tiklanuvchi energiya
manbalaridan foydalanish, resurslarni tejash va bioxilma-xillikni saqlash kabi
ekologik maqsadlarga xizmat qilishi lozim.
Shaffoflik va hisobot berish: Moliyalashtirilgan loyihalarning ekologik
va iqtisodiy samaradorligi to‘g‘risida muntazam hisobot berish mexanizmlari mavjud
bo‘lishi shart.
Barqarorlik: Loyihalar uzoq muddatli istiqbolda iqtisodiy jihatdan
barqaror bo‘lishi kerak.
"Yashil" moliyalashtirishning asosiy instrumentlari:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
201
"Yashil" obligatsiyalar (Green bonds): Loyihalarni moliyalashtirish
uchun jalb qilinadigan qimmatli qog‘ozlar bo‘lib, ulardan tushgan mablag‘lar faqat
ekologik loyihalarga yo‘naltiriladi.
"Yashil" kreditlar: Banklar va xalqaro moliya institutlari tomonidan
ekologik loyihalar uchun ajratiladigan imtiyozli kreditlar.
"Yashil"
investitsiya
fondlari: Ekologik
toza
texnologiyalarni
rivojlantiruvchi kompaniyalarga investitsiya kiritadigan fondlar.
2. O‘zbekiston Temir Yo‘llarida "Yashil" Moliyalashtirish Imkoniyatlari
O‘zbekiston temir yo‘llari sohasida "yashil" moliyalashtirishni tatbiq etish
uchun katta salohiyat mavjud:
Temir
yo‘llarni
elektrlashtirish: Dizel
lokomotivlarini
elektr
lokomotivlarga almashtirish atmosferaga zararli chiqindilarni sezilarli darajada
kamaytiradi. Bunday loyihalar uchun "yashil" kreditlar va obligatsiyalar jalb qilish
mumkin.
Energiya samaradorligini oshirish: Lokomotivlar va vagonlarda
zamonaviy, energiya tejaydigan texnologiyalarni joriy etish, tejamkor yoritish
tizimlaridan foydalanish.
Qayta tiklanuvchi energiya manbalari: Temir yo‘l infratuzilmasi
ob’ektlarida (stansiyalar, depo, ma’muriy binolar) quyosh panellari va boshqa qayta
tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish.
Suv resurslarini tejash: Temir yo‘l stansiyalarida va depolarda suvni
qayta ishlash va tejash tizimlarini joriy etish.
Shovqin darajasini kamaytirish: Zamonaviy, kam shovqinli harakat
tarkibi va infratuzilma elementlarini (masalan, shovqinni yutuvchi to‘siqlar) qo‘llash.
3. "Yashil" Moliyalashtirishning Loyihalar Samaradorligiga Ta’siri
"Yashil" moliyalashtirish nafaqat ekologik, balki iqtisodiy va ijtimoiy
jihatdan ham loyihalar samaradorligini oshiradi:
Investitsiya jalb qilishni kengaytirish: Xalqaro moliya institutlari va yirik
investorlar tobora "yashil" loyihalarga e’tibor qaratmoqda. "Yashil" obligatsiyalar
chiqarish O‘zbekiston temir yo‘llari uchun yangi investitsiya manbalarini ochadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
202
Operatsion xarajatlarni kamaytirish: Energiya samaradorligini oshirish
va qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish uzoq muddatda yoqilg‘i va
elektr energiyasi xarajatlarini sezilarli darajada kamaytiradi.
Imidj va obro‘ni oshirish: Ekologik mas’uliyatli yondashuv kompaniya
va mamlakatning xalqaro maydondagi imidjini oshiradi, bu esa yangi hamkorliklar
uchun eshik ochadi.
Riskni kamaytirish: Iqlim o‘zgarishi bilan bog‘liq bo‘lajak tartibga
solish choralariga tayyor bo‘lish, potentsial jarimalar va cheklovlar xavfini
kamaytiradi.
Ijtimoiy foyda: Toza havo, kamroq shovqin va sog‘lom muhit aholi
salomatligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
4.. Mavjud Muammolar va Ularni Hal Qilish Yo‘llari
O‘zbekistonda "yashil" moliyalashtirishni kengaytirish yo‘lida ba’zi
muammolar mavjud:
Huquqiy baza va standartlarning yetarli emasligi: "Yashil" loyihalarni
aniqlash, baholash va sertifikatlashtirish bo‘yicha aniq milliy standartlar va huquqiy
baza yaratish zarur.
Xabardorlik va salohiyat yetishmasligi: Banklar, investorlar va loyiha
amalga oshiruvchilar o‘rtasida "yashil" moliyalashtirish instrumentlari haqida bilim
va tajriba yetishmasligi kuzatiladi.
Boshlang‘ich investitsiya xarajatlari: Ba’zi "yashil" texnologiyalar
dastlabki yuqori xarajatlarni talab qilishi mumkin, bu esa ularni joriy etishni
qiyinlashtiradi.
Yechimlar:
Qonunchilikni takomillashtirish: "Yashil" obligatsiyalar, kreditlar va
boshqa instrumentlar uchun qulay huquqiy muhit yaratish. Xalqaro "yashil"
moliyalashtirish standartlarini (masalan, ICMA Green Bond Principles) milliy
qonunchilikka implementatsiya qilish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
203
Ta’lim va malaka oshirish: Banklar, investorlar va temir yo‘l
mutaxassislari uchun "yashil" moliyalashtirish bo‘yicha o‘quv kurslari va seminarlar
tashkil etish.
Davlat tomonidan rag‘batlantirish: "Yashil" loyihalar uchun soliq
imtiyozlari, subsidiyalar yoki kafolatlar berish orqali ularni yanada jozibador qilish.
Xalqaro hamkorlikni kuchaytirish: Xalqaro moliya institutlari (Jahon
banki, EBRD, ADB) va "yashil" moliyalashtirishda tajribaga ega xorijiy banklar bilan
hamkorlikni kengaytirish.
MUHOKAMA
Ushbu maqola O‘zbekiston temir yo‘l tizimida "yashil" moliyalashtirishning
muhimligini va uning istiqbollarini atroflicha yoritib berdi. Temir yo‘l transporti
ekologik toza transport turi sifatida "yashil" iqtisodiyotga o‘tishda muhim rol
o‘ynaydi. Elektrlashtirish, energiya samaradorligini oshirish va qayta tiklanuvchi
energiya manbalaridan foydalanishga qaratilgan loyihalar nafaqat atrof-muhitga
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, balki operatsion xarajatlarni kamaytirish orqali iqtisodiy
samaradorlikni ham oshiradi.
"Yashil" obligatsiyalar va imtiyozli "yashil" kreditlar kabi instrumentlar yangi
investitsiya manbalarini ochadi. Bu, o‘z navbatida, temir yo‘l sohasini modernizatsiya
qilishga, uning raqobatbardoshligini oshirishga va mamlakatning xalqaro logistika
zanjiridagi o‘rnini mustahkamlashga yordam beradi.
Shu bilan birga, "yashil" moliyalashtirishni keng miqyosda joriy etish uchun
milliy huquqiy bazani takomillashtirish, mutaxassislarning bilim va ko‘nikmalarini
oshirish hamda davlat tomonidan rag‘batlantirish mexanizmlarini yaratish zarur.
Xalqaro tajriba va hamkorlik bu jarayonda muhim katalizator bo‘lishi mumkin.
"Yashil" moliyalashtirish nafaqat ekologik mas’uliyatni, balki uzoq muddatli
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashning muhim sharti hisoblanadi.
XULOSA
O‘zbekiston temir yo‘l tizimini barqaror va ekologik xavfsiz
rivojlantirishda "yashil" moliyalashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Temir yo‘llarni
elektrlashtirish, energiya samaradorligini oshirish va qayta tiklanuvchi energiya
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–3_Июнь –2025
204
manbalaridan foydalanishga qaratilgan "yashil" loyihalar nafaqat atrof-muhitni
muhofaza qilishga, balki iqtisodiy samaradorlikni oshirishga, yangi investitsiyalarni
jalb qilishga va xalqaro imidjni yaxshilashga xizmat qiladi.
"Yashil" moliyalashtirish instrumentlaridan (masalan, "yashil" obligatsiyalar)
samarali foydalanish uchun huquqiy bazani takomillashtirish, mutaxassislar
salohiyatini oshirish, davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash va xalqaro hamkorlikni
kuchaytirish zarur. Bu yo‘nalishdagi sa’y-harakatlar O‘zbekiston temir yo‘l
transportining kelajakda barqaror va ekologik toza tizimga aylanishida hal qiluvchi
rol o‘ynaydi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Abdurahmanov, O. Transport infratuzilmasini rivojlantirishning iqtisodiy
omillari. (2020-yil).
2.
G‘ulomov, U. Tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasining O‘zbekiston
iqtisodiyotini modernizatsiya qilishdagi roli. (2015-yil).
3.
Rasulov, M. Temir yo‘l transporti sohasidagi investitsiyalarning samaradorligi
tahlili. 2020-yil.
4.
Smith, J. & Brown, K. Project Evaluation and Risk Management in
Transportation. (2000-yil).
5.
Qodirov, R. Investitsiya nazariyasi va amaliyoti. 2010-yil.
6.
O‘zbekiston Respublikasining "Yashil" iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi.
7.
International Capital Market Association (ICMA) Green Bond Principles.
8.
World Bank Group (WBG) hisobotlari va nashrlari
